прил. тирэх мастаах, тирэх; тополевая аллея тирэх мастаах аллея.

прил. 1. каштановай, каштан; каштановая аллея каштан аллея; 2. (о цвете) каштан дьүһүннээх, хоҥор.

прил. 1. (дающий тень) күлүктээх; тенистое дерево күлүктээх мас; 2. (затенённый) күлүкТээх; тенистая аллея күлүктээх аллея; тенистый сад күлүктээх сад.

аат., спорт. Күрэхтэһээччилэр боруоталарыгар мээчиги тэбэн киллэрэргэ дьулуһар хамаанданан оонньуу; успуорт бу көрүҥэ. ☉ Футбол
Алталаах хастаах уолаттар, алдьархайдаах путбуол тэбэн аллея устун сырсаллар. Л. Попов
Онно [киинэҕэ] биир аатырбыт футболист кэргэнэ путбуолу өлөрдүү абааһы көрөр. Е. Неймохов

сүүр I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Катя ойон кэллэ, икки илиибиттэн харбаан ылан баран, эргийэ сүүрбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Рома ыраах соҕус сүүрбэхтээн баран, арыый кэҥээтэ. А. Фёдоров
Балачча ол курдук төттөрү-таары сүүрбэхтээн иһэн, уол аллея суолугар ыстанан киирбитэ. Н. Заболоцкай

I
сулугураа I диэнтэн холб. туһ. [Куртуйахтар] бастарын сиргэ анньан, кынаттарын даллатан баран, оту-маһы быыһынан сырсан сулугураһаллар. ГНА ТС
II
сулугураа II диэнтэн холб. туһ. Төрдүөн ойон туран, үргүбүт көтөр курдук, хостон сулугураһан хааллылар. Л. Толстой (тылб.)
III
сулугур диэн курдук
Сулугурас боруобат быаларын Соҕотох илиитинэн Соҕостуу-соҕостуу Солбуйталыы тутта. С. Васильев
Кинилэр модун дууп, сулугурас көнө ясень, лабааларын тэрэппит липа, онтон да атын мастардаах аллея устун хааман испиттэрэ. И. Федосеев

аат. Атахха кэтэр чараас эбэтэр халыҥ саптан өрүллэн оҥоһуллубут таҥас (наскытааҕар уһун буолар, атах быһыытынан буукка диэри тардыллар). ☉ Предмет женской одежды, плотно облегающий ногу, чулок, чулки
«Кыратык-кыратык уоспун, хааспын оҥостуом уонна хоппуруон чулку кэтиэм», — диэн быһаарынна Нина. Н. Габышев
Туочунай хардыынан үктэнэр Чочуонай үчүгэй чулкулар Аллея кырыһын үрдүнэн Харахпар элэҥнии турдулар. И. Арбита
Саҥа хоппуруон чулкуну, кэтиэх иннинэ сылаас ууга илитэн баран, салгыҥҥа куурдарга сүбэлэнэр: оччоҕо чулку сымныыр уонна бөҕөргүүр. Дьиэ к.

I
дьулугураа диэнтэн холб. туһ. Чынаара хайатын ханайар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр уонна былырыыҥҥы куолбастар, таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Сыыры таҥнары кэккэлээн тэбис-тэҥник дьулугураһа үүммүт кынтаспыт хатыҥнары да көрүүй. «ХС»
II
даҕ. Ханан да эҥкилэ суох көбүс-көнө, уп-уһун. ☉ Высокий, безупречно прямой, стройный
Өскөтүн миигин таллараллара буоллар, мин минньигэс минньигэһинэн мичилийбит …… кулуһун оттуу дьулугурас, иирэ талахтыы имигэс, ити пиэрмэ Айыынатын курдук кыыһы талыам этэ. Далан
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Дьулугурас талахтар үүммүт аллея курдук сирдэрин устун иннибитигэр көстөр күөх хотоолго чугаһаатыбыт. Н. Босиков

туохт.
1. Аһыыта, хабархай амтана суох буол; тууһа биллибэтэх буол. ☉ Быть, становиться пресным, менее солёным, кислым; быть, становиться менее терпким
«Тымныыга испиир барахсан арыый ньулуйан, мөлбөккөй буолааччы», — диэн кырдьаҕас сэһэргиир. М. Доҕордуурап
Кымыска сүөгэй куталлар, оччоҕо ньулуйар. «Чолбон»
Ону барытын (лабыктаны, муоҕу, папоротник сэбирдэҕин) бытархай-бытархай гына кырбаан табаҕар булкуйара. Оччоҕуна, кураххай аһыы амтана ньулуйара. А. Кривошапкин (тылб.)
2. көсп. Манньытан, сылаанньытан киир (хол., сааскы салгын). ☉ Вызывать умиление, сладостные ощущения (напр., о весеннем воздухе)
Хобордооххо алаадьы буһан сырылаата. Ол сыта минньигэс-минньигэс баҕайынан Уйбаан сүрэҕэр ньулуйан киирэр. Л. Попов
Соловей ырыатын алыбар налыйан, Сад иһэ, аллея сааскылыы көҕөрөр, Күөх Кавказ сибиэһэй салгына ньулуйан, Хоту сир оҕотун күдэхпин көтөҕөр. А. Кондратьев

1. аат.
2. Уһун мутукчалаах төгүрүктүҥү туораахтаах хагдарыйбат мас. ☉ Сосна
   Хаары бүрүммүт хойуу ойуур улам арыттанан, сэндэҥэрэн баран, бөдөҥ бэстэринэн бүүрүктэнэн бүттэ. Амма Аччыгыйа
   Харыйа, бэс, тиит лабааларын үнтү кулуубут, итиэннэ наар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс айдааны түһэрэбит. С. Никифоров
   Бу наар кумах дойду быһыылааҕа. Маһын үксэ бэс буолан болбукта этэ. Н. Якутскай
3. Бэс ойуур, бэс чагда, бэс ой. ☉ Сосновый бор, лес, лесок
   Бэс иһинээҕи хонууга муусука ньиргийэр, үҥкүү буола турар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сэргэлээх алар бэһигэр Хайыһардьыт ыччат элбиир. С. Данилов
4. эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ — сииргэ анаан кыһыйыллан ылыллыбыт бэс субата. ☉ Сосновая заболонь (слой древесины, находящийся непосредственно за корой), заготовленная для еды (в дореволюционное время)
   «Сайын кииһилэни үргээбэккит, бөрүөк оту, бэһи кыһыйан хаһааммаккыт, көр, кэһэйдэххит», — диэбит Чоочо. МНН
   Үс сааскы ыйга уу, бэс иккини аһаан олорорун кини [саха дьадаҥыта] ол курдук буолуох тустааҕынан ааҕар. УАЯ А
5. даҕ. суолт. Бэстэн оҥоһуллубут; бэстэн турар; бэстээх. ☉ Сосновый. Бэс кытыйа. Бэс бэрэбинэ. Бэс тумул. Бэс аллея
   □ Бэс халҕаны икки сиринэн буулдьа кытар гына дьөлүтэ көтөн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Сайын кини оол бэс үрүйэни өрө батыһан тахсан барыыһы. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр бэс халҕаннара эмискэччи аһылынна. Т. Сметанин
   ♦ Бэһинньигэ (диэри) бэстээх — сииргэ бэлэмнээбит хаһааммыт бэһин субата балаҕан эрэ ыйыгар тиийэр. ☉ Иметь запас сосновой заболони до сентября. Бэһэ бэттэх <уута уҥуор> — мөлтөхтүк бэлэмнэммит ас. ☉ Плохо приготовленная пища (букв. вода по ту сторону, а сосновая заболонь по эту).
   ◊ Бэрдьигэс бэс — кыра бэс, ситэ илик бэс. ☉ Молодая сосна, сосенка
   Киэҥ үрүйэ кытыытынан сайбарыһа үүммүт бэрдьигэс бэһи кини үнүрүүн холкуос ходуһатыгар үлэлии киирэн иһэр кыргыттарга дьүөрэлии көрбүтэ. Амма Аччыгыйа
   Бэс кумаара көр бырдах. Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
   Бэс мас — 1) бэс диэн курдук. Аргыый харахпын мин аһан, Үөрдүм кыһыҥҥы дии санаан, Көр эрэ, миигин аһынан, Бэс мас хаарга тобуктаан Турар түннүгүм анныгар. П. Тулааһынап
   Сэргэстэһэн кинилэр Бу дабайан иһэллэр Бэс мастардаах үрдүк сыыры. И. Гоголев; 2) бэстэн оҥоһуллубут (эркин, остуол о. д. а.). ☉ Сосновый, сделанный из сосны (стол и т. д.)
   Түннүк аттынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэ-көрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
   Ыраахтааҕы сэриитэ бу дьиэни [Романовка дьиэтин] Ыстыыгынан сиритэ кэйбитэ, Кини бэс мас кэбирэх эркинин Дьөлүтэ сүүрпүтэ. Эллэй. Бэс ойуур — аҥаардас бэс эрэ мастаах ойуур. ☉ Густой сосновый лес
   Бэс ойуур анараа өттүгэр дьүөлэкээн сыһыыта баар үһү (тааб.: киһи ытыһа). Түүн чуумпурбут бэс ойуур, силбиги бүрүммүт күөх хонуу лааҕыры кытта тэҥҥэ уһукталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Лоһуора көмүс туораахтаах бэс ойуурдар быыстара, үҥкүүлүүр площадка, дьиэлэр тастара өссө эбии күйгүөрэн, саҥа-иҥэ хойдон, ырыа-тойук үксээн, өрө ньиргийэ түстэ. А. Бэрияк
   Дорҕоонноох куоластаах, Токуоралаах тумустаах, Тордох хара өҥнөөх Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур, Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев. Бэс тыа — бэс эрэ үүммүт тыата. ☉ Сосновый бор, сосняк
   Сэндэҥэ мастаах бэс тыаҕа Соҕотоҕун хаамтым бүгүн. Сыгынаҕы да сылбаҕы, Саараама, манна көрбөккүн. Баал Хабырыыс. Бэс үөрэ — бэс субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлебка из сосновой заболони на молоке или на таре (см. тар)
   Үллэр доруоһалаах, көтөҕүүлээх ас аһаныаҕа. Бэс үөрэ, үтэһэлээх лэппиэскэ төрүт сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
   Ааныска сурдьа бэс үөрэни мас хамыйаҕынан бэрт минньигэстик сиэн лобуйарын астына, таптыы көрөн олорон, бу саҥардыы улаатан эрэр кыра киһини ис-иһиттэн аһына саныыр. С. Никифоров
   Ыаллар бэйэлэрэ бэс үөрэтинэн олороллор. И. Гоголев. Бэс чагда — үрдүк сиргэ үүммүт сэдэх бэс мастардаах ойуур. ☉ Сосновый бор на возвышенной местности
   Бурхалей сэндэҥэ соҕус бэс чагда быыһынан, кырдьаҕас киһи сүүһүн курдук кэрэниистэрдээх хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ — кыараҕас ырааһыйалар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Уҥуор бэс чагда көстөр. Бу өттө намыһах. И. Данилов. Бэс ыйа — сыл алтыс ыйа. ☉ Июнь
   Бэс ыйынааҕы куйаас сыралҕана ыкпытын үрдүнэн, комбат тохтобулу көҥүллээбэтэ. Эрилик Эристиин
   1965 сыллаахха бэс ыйын чэмэлкэй күннэригэр Дьокуускайга түмсүбүт өрөспүүбүлүкэ эдэр ыччатын ортолоругар найахылар эмиэ бааллара. АҮ
   Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө, халлаан ып-ыраас буолла, ардах сууйбут хонуу куйаара күн уотуттан дьикти үчүгэйдик чэлгийдэ. М. Шолохов (тылб.)