сыһ. Тохтобула, иҥнигэһэ суохтук. ☉ Непрерывно, без запинки, не останавливаясь
«Өрүс бэлэхтэрэ» саҕаланыытын …… аллитерациянан наардаммыта — бу барыта бэйэтэ бэйэтиттэн тахсан иһэр, куйуһуччу ааҕыллар. РИН СЛ-8

даҕ. Биллибэтинэн-көстүбэтинэн хамсыыр (аллитерацияҕа сөп түбэһиннэрэн дьүһүннээн этии курдук таабырыҥҥа эрэ тут-лар). ☉ Вкрадчивый, тихий, незаметный (употр. в загадке как изобразительное слово, подсказанное аллитерацией). Сир анныгар сибикинэ уоруйах баар үһү (тааб.: муҥха)

туорат диэнтэн холб. туһ. Тимофей Егорович …… чиҥ-чиҥник үктэтэлээн сүөһүнү туоратыһа аҕалбыт дьонуттан уһулу хааман бу тиийэн кэллэ. Н. Заболоцкай
Инньэ гынан аллитерация уонна рифма …… бэйэ-бэйэлэрин «туоратыспакка», хата хардарыта байытыһан, дьукаах олорор да кыахтаммыттар. КНП КУуА

даҕ. Туох да халбаҥа суох, булгуччулаах. ☉ Обязательный, непременный
Ити эбэһээтэлинэй көрдөбүл буоллаҕа дии. Н. Босиков
Бултааһын кэмигэр туйахтаах дьиикэй кыыл бааһырар түбэлтэтигэр, ону өлөрүү эбэһээтэлинэй. САССР ББ-75
Көҥүл хоһооҥҥо аллитерация даҕаны эбэһээтэлинэй быраабыла буолбат. ВГМ НСПТ

туохт.
1. Көҕүт, абылаа, санаатын абылаа. ☉ Манить, привлекать, обворожить
Ойоҕун Наталья Николаевнаны …… Дантес барон куудьуйа сатыырыттан сибээстээн поэты саакка угуу улам күүһүрэн испитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Уһуй, үөрэт (үксүгэр куһаҕаҥҥа). ☉ Приобщить, приохотить (к дурному, непристойному)
Арыгы Куһаҕаҥҥа куудьуйар, Уорарга уһуйар, Өлөрөргө үөрэтэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Куһаҕаҥҥа куудьуйаары Куодарыһар кубулҕаттаах Сиэри сирэйдэнэр Сэттэ уон сөрүүр албастаах Идэмэрдээх илэ илиэһэй Илимигэр иҥнимээриҥ!.. Р. Баҕатаайыскай
3. Санааҕар оҕустар, баҕар. ☉ Страстно хотеть, желать чего-л. [Тоҥус:] Хата Миигин кытта Куотуоххун куудьуйаҕын дуо? А
Софронов. Сахаҕа тыа ырыаһыттара ыллыы олорон аллитерация икки ассонанс иккигэ эрэ санаалара куудьуйар, оттон рифмаҕа букатын куудьуйбат. Күндэ

төһө ахс. аат.
1. 80 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны көрдөрөр. ☉ Восемьдесят. Аҕыс уон солкуобай. Аҕыс уон бугулу туруорбуттар
□ Аҕыс уон сэбирдэхтэн тиһиллэн оҥоһуллубут кинигэтин арыйар. Н. Якутскай
Бассабыык Серго аатынан холкуос Аҕыс уон ыалын Аарыма ууһа Арастаал диэммин. Эллэй
2. 80 сааһы көрдөрөр. ☉ Обозначает возраст — 80 лет (в притяж. ф.). Оҕонньор быйыл аҕыс уона
□ «Оттон мин аҕыс уоммун туолуохпар диэри өлбүгэм суох», — диэн чоҥкуйа кырыарбыт курдук маҥан баттахтаах Оллоон саҥа аллайда. М. Доҕордуурап
Онтон алта уоммун ааһан, Сэттэ уоммун ситэн, Аҕыс уоммун аҥаардастаан олордохпуна [ыччат дьон сааҕынаһар этилэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһи аҕыс уоннаах аар кырдьаҕаспыт Сергей Зверев айылҕаттан тойуксут. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Дьобуруопа диэн Тоҕус уон үйэ тухары туругурбут, Аҕыс уон үйэ тухары аатырбыт, Сэттэ уон үйэ тухары силигилээбит сир аххан баар эбит ини сэгэрдээр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс уон үрэх араллааннаан айгыстан, Айдааран-айманан киирэн, Аан ийэ дойду буолан, Аатырбыт-аарыгырбыт эбит. Ньургун Боотур
Тастыҥ дойду түөкүнүн Таас иэнинэн ыытаарыҥ, Аҕыс уон албастарын Арыйталыыр буолаарыҥ. С. Зверев

I
уһаар I диэнтэн хай
аата. [Күкүр Уус:] Тукаам, хомуһуҥ этигэнинэн да эриэккэс буолуо, эйиэхэ куһаҕан гына оҥоруом дуо, уһаарыыта табыллыбыт. Суорун Омоллоон
Былыргы саха уустара ханнык таастан тимири уулларан ылары, ол тимир уруудатын тус-туспа бэрийэн, үлтүрүтэн, кыралаан, уһаарыыга бэлэмнээһини дэгиттэр сатыыр этилэр. ИЕВ СУу. Аллитерацияны силлабиканы кытта холбуу уһаарыы Ойуунускай хоһооннорун пуорматын үөскэппитэ. Күн т.
◊ Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) көр тимир II
Саха сирин чинчийбит үөрэхтээхтэр суруйалларынан, былыр тимири уһаарыынан Бүлүү сүнньэ аатырар эбит. СНЕ ӨОДь
Курумчинскай култуура саамай уратылаах бэлиэтинэн тимири уһаарыы эбит. ЕВФ УуДК
Маннааҕы чохтоох сир тимир уһаарыытыгар туттуллар чоҕу биэрэр буолуоҕа. БИ СТ. Уһаарыы тимир — хатарыылаах тимир. ☉ Закалённый (о железе, металле)
Күлүмэх күүстээх дьон Уһаарыы тимир эллээн, [хомуһу] Уос тойуга оҥороллор. С. Тарасов. Хомус тыла буускап хотуур тимиринэн оҥоһуллубут, оттон сыҥааҕа уһаарыы тимир эбит. ЧАИ СБМИ
II
уһаар II диэнтэн хай
аата. Кини аҕата, Дьөгүөр оҕонньор, куоракка мас уһаарыытыгар үлэлиир. Т. Сметанин
Сыл курдук пуорка мэхээнньиктиир, онтон тутуу маһын уһаарыыга үлэлиир. И. Егоров
Болуоту уһаарыы сатабыллаах буолары эрэйэр. «ХС»

I
тох диэнтэн холб. туһ. Бөхтө тоҕус
♦ Хаанна тоҕус — кими эмэ кытта эт-сиин эчэйиэр диэри улаханнык охсус. ☉ Биться с кем-л. до крови, проливать кровь
Туох иһин кыа хааммытын тохсобут. Амма Аччыгыйа
Быһатын эттэххэ, киһи суоҕа буоллар, хааннарын да тохсуох, эттэрин да сэймэктэһиэх эбиттэр быһыылаах. И. Никифоров
II
1. төһө ахс. аат.
1. 9 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Девять
Куонньай Бытыктан тоҕус уол оҕо, аҕыс кыыс төрөөбүтэ үһү. Н. Неустроев
Буурҕа тоҕус хонук устата түһүө. Н. Якутскай
2. Тоҕус сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — девять лет
Икки уол оҕолоохпун, биирдэрэ сааһа тоҕуһа, иккиһэ түөрдэ буолла. Эрилик Эристиин
Ырыа Ылдьаана тоҕуһуттан ыла тулаайах хаалбыт. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн «үгүс», «элбэх» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределённого множества
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым. П. Ойуунускай
4. Хаарты хараҕа. ☉ Девятка (масть игральных карт)
Туора тоҕуһа баар. Г. Угаров
2. даҕ. суолт. Олус улахан, сүүнэ. ☉ Очень большой, огромный
Хаардаах бугул саҕа Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду көр дойду
Тоҕус дойду үрдүнэн Чуураадыйар сурахтаах Чулуу тустуук, луохтуур дьонноох. Күннүк Уурастыырап
Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I. Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта аптаах тааһы. Эллэй
Тоҕус дьуларыйар дьулусхан- наах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дыылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
<Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола көр айан. Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан Аан дойдубуттан ааттаспытым. С. Зверев
Тоҕус муҥунан — тоҕус сорунан диэн курдук. Бу манна нэһиилэ атах уларытан, тоҕус муҥунан кэллим. «ХС»
Тоҕус сорунан көр сор. Рома быйыл уон кылааһы тоҕус сорунан бүтэрбитэ. В. Быков (тылб.). Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан фольк. — олус ыраахтан. ☉ Из бесконечной дали (букв. из глубины девятого небесного свода (моря)). Тоҕус үүккүнэн толору болҕой — сэттэ үүккүнэн ситэри иһит диэн курдук (көр сэттэ)
◊ Тоҕус бааллаах көр бааллаах
Сарсын күн ортотуттан киэһэ тоҕус бааллаах буурҕа түһүөхтээх. Н. Якутскай
др.-тюрк. тохуз, тюрк. тогус, тугыз, токкуз, тоҕыз

даҕ.
1. Аһыылаах, сабыыта суох, тугунан да бүөлэммэтэх. ☉ Открытый, ничем не прикрытый
Дьон тахсан аһаҕас аанынан көрбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Яков дежурка аһаҕас аанын өҥөс гынабын диэн, эмискэ тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай
Аһаҕас иллюминатордарынан күн уота чаҕылыччы тыкпыт. И. Данилов. Утар. сабыылаах, бүтэй
2. Көстө сылдьар, нэлэккэй. ☉ Открытый, обнаженный, оголенный
Хойуу, тымныы салгын мин аһаҕас моонньубун кууспахтыыр, таныыбын кычыгылатар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор аһаҕас уолугун тарбанна. Болот Боотур
Күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Тугунан да хааччаҕа суох, нэлэмэн. ☉ Ничем не загражденный, не закрытый, открытый. Аһаҕас хонуу. Аһаҕас истиэп. Аһаҕас сир
□ Онон, уҥа учаастак аһаҕас, үрдүк сир буолан, күнүһүн биир поһу, түүнүн патрулларын эрэ ыытан манаталлар. Н. Якутскай
4. көсп. Ким баҕалаах кыттар кыахтаах. ☉ Доступный для всех желающих, открытый. Аһаҕас мунньах. Аһаҕас уруок. Аһаҕас көбүөр
□ Ол ааспыт атааннаах олоххо Ананан төрөөбүт оҕолор Өстөөхтүүн аһаҕас мунньахха Уоттаах тылынан хапсаллар. С. Данилов
др.-тюрк. ачыҕ, ачыг
тюрк. сачыҕ
♦ Аһаҕас айахтаах көр айах
Байбаралаах Малаанньа төһө да аһаҕас айахтааҕын, ордук-хоһу тыллааҕын иһин оннук акаары дьахтар буолбатах. Л. Попов
[Василиса] хас билсэр дьахтарын аайы кэпсии сылдьар аһаҕас айахтааҕа. Н. Якутскай. Аһаҕас дууһалаах — тугу саныырын, толкуйдуурун иһигэр тута сылдьыбат, кистээбэккэ санаатын атастаһар. ☉ С открытой душой, с открытым характером
Василий Васильевич киһи кырдьык да үөрдэ диир гына үөрэр, хомойдо диэн хомойор, өтө көстө сылдьар, аһаҕас дууһалаах киһи этэ. ВВМ. Аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи — киһиэхэ аламаҕай, сайаҕас сыһыаннаах киһи. ☉ Чуткий, отзывчивый к людям человек. Аһаҕас халлаан анныгар — үөһэттэн туох да хаххата суох, таһырдьа. ☉ Под открытым небом, ничем не прикрытый
Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
Аһаатыбыт уонна сорохпут балааккаҕа, сорохпут бэс төрдүгэр, аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов
Инньэ гынан, холкуос бурдугун аһаҕас халлаан анныгар таах хаалларан, ардахха сытытыаҥ дуо? П. Аввакумов. Аһаҕас эттээх — саха итэҕэлинэн, абааһыны, сибиэни билэр, көрөр, истэр киһи; бүтэй эттээх киһи билбэтин-көрбөтүн билэр-көрөр киһи. ☉ По якутскому верованию — человек, который чувствует, видит сверхъестественные существа
Тиһэҕэр, Куйаха ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
«Сир ийэ айыллыбыт ырыатыгар» былыргы импровизатор бэйэтин көннөрү дьонтон ураты аһаҕас эттээх, өйдөөх киһи быһыытынан ойууланар. Эрчимэн
◊ Аһаҕас дорҕоон көр дорҕоон
[Хуор салайааччыта] эйэҥэлиир куоластаах толорооччулар аһаҕас дорҕооннору, тыл сорох сүһүөхтэрин уһуннук тардалларын модьуйар. АҮ
Начаалыньык, остуолун үрдүгэр сытар паапканы аста, сорох аһаҕас дорҕооннору эҥээриччи соҕус тардан, саҥаран барда. М. Попов
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дьүөрэлэһии. Кини [Софронов] аллитерацияҕа — строкалар иннилэригэр, истэригэр аһаҕас, бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр олоҕурдар да, уларыйбат эпитеттэртэн аккаастаммыта. Софр. Данилов
[Кулаковскай Якутскай педтехникумугар] ордук чорботон аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр тохтуура. Суорун Омоллоон. Аһаҕас сүһүөх көр сүһүөх. Аһаҕас сүһүөхтээх тылларга холобурда бул эрэ
□ Оҕолор маннык түмүккэ кэлэллэр: аһаҕас уонна төттөрү сүһүөхтэр наар тыл иннигэр тураллар эбит. КИИ МКТТҮө. Аһаҕас сэллик — үөннээх сөтөллөөх сэллик (сэллик бактериялара киһи силигэр булуллар буоллаҕына маннык этэллэр). ☉ Туберкулез открытой формы (так говорят, когда болезнетворные бактерии туберкулеза обнаруживаются в мокроте больного)
Сэллик микробтарын сүрүн тарҕатааччыларынан аһаҕас сэлликтээх (үөннээх сөтөллөөх) дьон буолаллар. АЕН КСНСХ
Ыарыһах силиттэн сэллик палочкалара (бациллалар) булуллар буоллахтарына, сэллик оннук формата аһаҕас (бациллалаах) сэллигинэн ааттанар. НСЕ ТСЫаКРЭ

I
төһө ахс. аат.
1. 8 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Восемь
Ол түүн аҕыс кыталык кыыл бэркэ аймана-ыллыы, алааһы эргийэ көтө сылдьыбыттара дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Кэлэр кэллэ, халанча аҕыс чааһы оҕуста. А. Абаҕыыныскай
Мин, аҕыс саастаах уол, аҕабын кытта кэккэлэһэ уҥа ороҥҥо олорор этим. Суорун Омоллоон
2. Аҕыс сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — 8 лет
Ити улахан оҕом аҕыһа, сотору уҥуоҕа кытаатыа, бэйэбитин көрүнүө этибит. М. Доҕордуурап
Эн быйыл күөх чэчир аҕыскын туолаҕын — Эдэркээн үйэҕэр үөрэнэ киирэҕин. Т. Сметанин
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Хахай кыыл туран, сүүрэр атахтаах аҕыс бииһин ууһун сур бөрө сонордьутунан хомуйтаран ылбыт. Амма Аччыгыйа
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын — Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым, Аҕыс уостаах сэргэбэр Аҕыста албыйа тартым. П. Ойуунускай
Харыйа, бэс, тиит лабааларын үлтү кулуубут, итиэннэ аҥаар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс араатары түһэрэбит. «ХС»
♦ Аҕыс айдаан — улахан сүпсүлгэн, түбүгүрүү; дарбааннаах дьүүллэһии. ☉ Большие хлопоты, беспокойства; шумные обсуждения
Техника кыратык даҕаны тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Оннооҕор мин соҕотох ынаҕым кыайтарбакка аҕыс айдаан буолар. С. Никифоров. Аҕыс айдаанынан — элбэхтик кэпсэтэн, улаханнык сүпсүгүрэн түбүгүрэн (тугу эрэ оҥор, ситис). ☉ С большим трудом, с огромными беспокойствами, хлопотами (делать, добиваться чего-л.)
Оройуон коммунальнай комбината онтон-мантан матырыйаал хомуйан, аҕыс айдаанынан үс ыал дьиэтин ититэр систиэмэтин саҥардан оҥорбута. «Кыым»
Күһүн, үгэс курдук, наһаа хойутаан, үксэ тымныы түспүтүн кэнниттэн, аҕыс айдаанынан, тыҥ тиэтэлинэн көһөн киирэбит. И. Никифоров
Аҕыс айдаанынан, тоҕус сорунан Айаннаан-айаннаан, биһиги дьэ буллубут Мирнэй дойдутун — Хахсааттаах халлаан сиригэр. С. Данилов. Аҕыс атахтаах фольк. — Адьарайы ойуулуур кубулуйбат эпитет (ааты солбуйуон сөп). ☉ Постоянный эпитет духа Адьарай (букв. восьминогий, часто заменяет собственное имя)
Мин эйигин өллүн диэн аҕыс атахтаахха анаабатаҕым. ПЭК СЯЯ
Өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы көстө көстүбэт гына, үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур. Аҕыс иилээх-саҕалаах <атааннаах-мөҥүөннээх> аан ийэ дойду — ийэ дойдуну хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпитет (былыргы саха тулалыыр эйгэни, аан дойдуну анаарыытын илдьэ сылдьар). ☉ Сложный эпитет-формула о мировоззрении древнего якута об окружающем мире, жизни на земле (букв. имеющая восемь ободов-воротов, имеющая раздорыместь святая мать-страна). Аҕыс кырыылаах — чулууттан чулуу, бастыҥтан бастыҥ (дьон туһунан, үксүгэр тард. сыһыар-х). ☉ Лучший из лучших (букв. восьмигранный — о человеке; обычно употр. в притяж. ф.). «Аҕыс кырыылаахтар» — С. Васильев чулуу дьон туһунан очеркаларын кинигэтин аата
□ Ол сэрииттэн «маҥнайгы аан дойду» Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
[Быһый Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Эр бэртэрэ, дьон аҕыс кырыылаахтара ыраах мүччүргэннээх айаҥҥа аттаммыттара. «ХС». Аҕыс салаалаах ача күөх от — норуот ырыатыгар уйгу-быйаҥы аҕалар күөх оту хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет. ☉ В народных песнях сложный постоянный эпитет зеленой травы, приносящей благополучие якутам-скотоводам
Чырылыктыыр дьолугар Аҕыс салаалаах Ача күөх от аҥаарыйдын. Саха нар. ыр. II
Массыына кэлэн ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап. Аҕыс саҥата эргэр. — ый хонугун былыргы ахсаанынан ый ахсыс күнэ. ☉ По старинному якутскому календарю восьмое число месяца
[Чычып-Чаап:] Сытыы тыҥкырайбын тыытаайабын, Эрчимнээх элбэрээкпин эһээйэбин — Ааҥнаан турар ыйым Аҕыс саҥатыгар! Суорун Омоллоон
Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата. УАЯ А. Аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн — абыраллаах күнү айхаллыыр норуот айымньытыгар куруук туттуллар, кубулуйбат көһөр олук, уустук эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, прославляющий солнце как основу жизни на земле (букв. восьмилучистое сверкающее ласковое белое солнце)
Тоҕус туналханнаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут, Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах — олус элбэх дэгиттэр албастаах, элбэх киириилээх-тахсыылаах, өлөн-охтон биэрбэт (олоҥхоҕо абааһылары, ардыгар айыылары ойуулуур уларыйбат эпитет, поэт. формула). ☉ Обладающий волшебной силой, оборотничеством, способный к коварным превращениям (в олонхо — поэт. формула-эпитет, изображающий представителей Нижнего, иногда и Среднего мира)
Эн диэтэх киһи сэттэ уон сэттэ дьибилгэккинэн, аҕыс уон аҕыс албаскынан үс халлаан үрдүгэр тахсаҥҥын, уолу уоран ылаҥҥын, иитэн оҕо гыннаххына — бэрт киһи буолуоҕа. ПЭК ОНЛЯ V
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Албыннаан, алкыйан ылбытын, Эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта «аптаах тааһы». Эллэй. Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан көр халлаан
◊ Аҕыс атах зоол. — муораҕа үөскүүр төбө атахтаахтар кылаастарыгар киирсэр сымнаҕас эттээх, оборон ылан сыстар эминньэхтээх аҕыс бигиир лабаалаах харамай (моллюск). ☉ Осьминог (спрут)
Аҕыс атах — түүҥҥү харамай: күнүһүн хорҕойор сиригэр кирийэр, түүнүн бултуу тахсар. Аҕыс атах наар кэриэтэ уу түгэҕинэн, бигиир лабааларынан тардыстан сыҕарыйар. ББЕ З. Аҕыс харах хаарты — аҕыс бэлиэлээх хаарты (хаарты улууһун 8 бэлиэтэ). ☉ Игральная карта с восемью очками, восьмерка.
ср. тюрк. секиз ‘восемь’
II
аат. «Ахсаана», «чыыһылата» диэн суолталаах, тардыы сыһыарыылаах ойдом формаҕа эрэ туттуллар сүппүт тыл олоҕо. ☉ Исчезнувшая основа имени со значением «число, количество», выступает в некоторых изолированных формах притяжательного склонения: ахса ‘число, количество чего-л.’, ахса суох (биллибэт) ‘бесчисленное множество, несчетное количество кого-чего-л.’ и др. Бу хара тыа суугунуура Мин аатырбыт Булчут эһэм туһунан: Кини ахса биллибэт Хоһуун сырыыларын, Кини ханнары билбэт Байанайын туһунан. С. Данилов
Биһи ол курдук хоту сир быстыбат тыаларын, ахса суох үрэҕин, тааһын этэҥҥэ туораан, киэҥ дойду сирин диэки киирдэр киирэн истибит. Н. Заболоцкай
Ахса суох үгүс түннүктэрдээх үрдүк таас дьиэлэринэн ыгыллыбыт куорат уулуссаларынан да иһэн, мин эйигин [Сахам сирин] куруутун ахтабын. Далан
♦ Ахса-аана биллибэт — дьүүлэдьаабыта, иитэ-саҕата суох (улахан, элбэх). ☉ Бесподобный, из ряда вон выходящий, страшный (по силе, многочисленности)
Ахса-аана биллибэт Алдьархай бөҕө адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэ-дьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Ахса-аата биллибэт көр аата-ахса суох (биллибэт). Ахса-аата биллибэт элбэх Кылбалдьыгас өҥнөрдөөх Кыра балыктар Көҥүл ыаталаан, ыамнаталаан, иитиллитэлээн дэлэччи дэбилийбиттэр. Саха нар. ыр. I