даҕ. Сир диэки өттүнээҕи, намыһах өттүнээҕи. ☉ Находящийся ближе к земле, нижний. Аллараа мутук. Өрүс аллараа өттө
□ Эн аллараа орону ыл
Миэстэбитин атастаһыах. Амма Аччыгыйа
Аллараа алаас иһигэр дьахтар ынаҕы сайдыыр саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Балык аллараа харчынан түһэн дьэрэлийэн сытар илими көрөн дьулайан, бугуйан турар дьүһүнэ эбит. Н. Заболоцкай
Үөһээ уостарыттан Үстүүтэ уурастылар, Аллараа уостарыттан Алталыыта сылластылар. П. Ойуунускай
Иван Алексеевич Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах оҕонньор этэ. Н. Заболоцкай
♦ Аллараа (алын) сыҥаах буол сөбүлээб. — ким эмэ тылын кытта аҥаардастыы сөбүлэһэн, эбиилик буолан, тэптэрэн биэр (үксүгэр мөккүөргэ). ☉ Поддакивать, подпевать кому-л. (напр., одному из спорящих — и тем раздувать спор)
[Кууһума:] Аллараа сыҥаах буолан көмөлөһүмэ, доҕоор, эн да көмөтө суох бэйэтэ да сөбүн булан кэпсэтээ ини. А.Софронов. Тойоттор кытахтарын уһугар кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үстүөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС». Аллараа бөҕө фольк. — Аллараа дойдуга олорор, Орто дойду дьонугар араас алдьархайы оҥорор күүстэр уопсай хомуур ааттара. ☉ Общее собирательное имя обитателей Нижнего мира, постоянно приносящих беды, несчастья обитателям Среднего мира (напр., людям)
Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймаммытынан, антах-бэттэх буоллулар. П. Ойуунускай
Аллараа бөҕө анабыла Амырыынын эбитин!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аллараа бөҕө анабыллаах Алдьархайыгар ананан, мин сордоох Орто дойдуга төрөөммүн Бурхаан доҕордонон Муҥу тэлэйбиппин. С. Зверев. Аллараа дойду фольк., миф. — кэлтэгэй ыйдаах, кэрис-борук күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бүдүө дойду (Орто дойдуга утары). ☉ Нижний мир, подземный мир, антипод Среднему миру, обиталище злых духов (как говорится в олонхо, «с щербатой луной, сумрачным солнцем, как жидкая карасиная уха, мрачно-мутная страна, царство полумрака»)
Үөһээ дойдуга Үөгүлэрэ билиннэ, Аллараа дойдуга Айдааннара иһилиннэ. П. Ойуунускай
Аллараа дойду Аркыыбатын арыйбыт, Орто дойду Укааһын олохтообут, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы оҕонньор Эбитим буоллар Сир ийэ иэниттэн Сэрии диэни суох гыныам этэ. С. Васильев
Аллараа саҥата-үөһээ көр үөһээ саҥата-аллараа. Оһолломмут уолчаан үөһээ саҥата — аллараа, аллараа саҥата-үөһээ буола сытара, киһи эрэ уута көтүөх курдуга. Тумарча

ибииртэр диэнтэн хай
аата. Ибииртэрии икки төгүллээн, алталыы чаас арыттаан ыытыллар. САССР КОА

көр чөмөх. Чөмчөх мас
□ Үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов

туохт. Абаансата биэр, абаансаны тарҕат. ☉ Выдавать аванс (авансы), авансировать
Бүгүн холкуостарга дууһаҕа алталыы киилэ сылгы этин, адьас быстыынньаларга үстүү киилэ арыыны, киһи аайы биэстии киилэ нэчимиэни абаансалыырга быһаарынным. Айталын
Эһиил ый аайы абаансалыыр кыахтаныыһы. Н. Апросимов

обор диэнтэн төхт
көрүҥ. Аллараа уостарыттан алталыы хамыйах арыылаах хаан тахсыар диэри чабырҕаччы обортолоон ылла. ПЭК СЯЯ
Уола эмэкэтин өр буола-буола чобурҕаччы обортолоон, утуйан барда. Эрилик Эристиин
Окумал уҥуоҕун олбу уһугуттан обортолоон ылар. П. Тобуруокап

аҕал диэнтэн дьаһ
туһ. Биһиги киһи тыллыы турар суолун мээнэ хаалларарбыт сатаммат. Онон дьахтары манна аҕалтаран ыйытан көрүөххэ. Н. Неустроев
Аһыыр-таҥнар тэрилгин, Алталыы хоно-хонобун Аҕалтара туруоҕум. Аас-туор, аччык муҥун Адьас билбэт буолуоҕуҥ. Эллэй. Дьиэтигэр сылдьыбакка ааспыт киһини киһинэн эккирэттэрэн туттаран аҕалтарара үһү. Саха фольк.

бэчээттээ диэнтэн атын
туһ. Алталыы хоно-хоно элбэх баҕайы бэчээттэммит хаһыаты түүн таһааран дьукаах оспуоччук тиэйэн баран хаалар этэ. Эрилик Эристиин
«Михаил Иванович, манна интеграл адьас тахсымаары хаайда. Арааһа, алҕас бэчээттэммит быһыылаах, ээ?» — Ымыков диэн будьурхай баттахтаах хатыҥыр уол ыйытта. Н. Лугинов
1917 сыл муус устар ый саҥатыгар аналлаах листовканан «Үлэһит ырыата» иккиэн Ойуунускай тылбааһынан сахалыы бэчээттэнэн тахсыбыттара. ОГГ СМ

1. сулус диэнтэн атаах.-аччат. Маня билигин атын киһи кэргэнэ, оҕо эрдэҕинэ — [кини] сэмэй кэрэ тапталын ыраас сулусчаана. Н. Габышев
   Кинилэр [хаар кыырпахтара] ойуулара атын-атынын да иһин, бары алталыы салаалаах сулусчаан пуормалаахтар. КЗА АҮө
2. Октябрёноктар кылаас иһинэн биэстии буолан хайдыһар бөлөхтөрө. ☉ Октябрятское звено, звёздочка
   Олег — сулусчаан хамандыыра. КАА ТЛБКҮө
   Сулусчааннарынан арахсан биһиги Аксиния Ивановнаны ырыа ыллаан, хоһоон ааҕан эҕэрдэлээбиппит. «ББ»

1. аат. Алта уон түөрт килиэккэлээх дуоскаҕа уон алталыы үрүҥ уонна хара бөгүүрэлэри утарыта хаамтаран оонньуур остуол оонньуута. ☉ Шахматы (игра). Саахымат оонньуубут
   □ Өрөспүүбүлүкэ саахымакка чемпионатыгар уҥа илиитэ окумалын ортотугар диэри суох оонньооччуну көрүөххэ сөп этэ. ССС
   △ Ол оонньуу бөгүүрэлэрэ. ☉ Набор шахматных фигур. Саахымат атыыластым
2. даҕ. суолт. Саахымат дуоскатын курдук кыбадыраат килиэккэлэрдээх, кыбадыраатынай килиэккэлэринэн ойууламмыт. ☉ В тёмную и светлую клетку, шахматный (напр., узор, расцветка). Саахымат ойуу
   □ Ороннорго эриэн саахымат тэллэхтэр тэлгэммиттэр. С. Никифоров

I мест. 1) вопр. сколько; хас киһи кэллэ? сколько человек пришло?; сааһа хаһый? или хаһа буолла? сколько ему лет?; хастарый? сколько их?; хас киһини билиэмий? откуда мне его знать?; могу ли я каждого знать?; хастара хаһынан до единого; 2) неопр., употр. с частицами эмэ , эрэ , даҕаны , да сколько-то, несколько; хас эрэ киһи баара сколько-то людей было ; манна хас да хонно он ночевал здесь несколько дней.
II частица формообразующая, образует прибл. числ.: биэс хас солкуобай сеп буолуо приблизительно пяти рублей хватит; алталыы хастыы куобахтанныбыт быһыылаах видимо, убили по пять-шесть зайцев на каждого; аҕыста хаста ыттым я стрелял семь-восемь раз; сэттэлээх хастаах эрдэхпинэ когда мне было лет семь.