I обыкновенный, простой; ама киһи обыкновенный, простой человек.
II модальное сл. 1) выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего в вопр. ф. неужели, неужто; наверное, уж наверное; ама хаһыҥ ылыа дуо ? неужели прихватит заморозками?; ама оонньоон этэр инигин ? уж наверное ты шутишь?; 2) выражает и усиливает невероятность высказываемой мысли неужели, неужто; ама мэлдьэһэллэр үһүө ? неужели они будут отрицать, отпираться?; 3) в составе предлож. с ритор, вопр. выражает и усиливает утверждение говорящего да неужели, да разве; ама ким итинник этиэй ?! да разве кто так скажет?!; 4) в составе уступ, оборотов и предлож. усиливает уступ, отношения хотя и, хоть и; ама аастар даҕаны , ынырык күн этэ хоть и прошёл, (но) это был страшный день; 5) в диалогах выражает подтверждение а как же, конечно; биллиҥ дуу ? — Ама узнал, да? — Конечно; 6) усиливает нек-рые модальные сл. уж, же; ну; дьэ ама ! ну, наконец-то!; оттон ама ! погоди же1; ама дуо как же; ещё бы; ама дуо , барымына как же, конечно, иду; ама дуу а) активно употр. в диалогах а как же, ещё как; конечно; үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу ? — Ама дуу ! Куоталаһыы бөҕө буоллаҕа дии на работе соревнуетесь, да?—Ещё как! Очень напряжённое соревнование; б) выражает сомнение в эмоционально-экспрессивной ф. неужто, неужели; ама дуу ?! Ама кини буолуо дуо ? неужели?! Неужели он, а?

частица 1) вопр. выражает прямой и риторический вопр. ли, разве, да; өйдүүгүн дуо ? ты помнишь ли?; кыра соҕус дуо ? маловато, да?; умнуохпут дуо ?! разве мы забудем?!; 2) утв.: эппэтэҕим дуо мин ! разве я вам не говорил!, я же вам говорил!

a. simple, plain, ordinary

conj. whether; interrogative particle; no translation

I
1. даҕ. Туох да уратыта суох, судургу, ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный, простой
Ойууннар ама дьон курдук хонон турдулар. Н. Якутскай
Кутталбыттан ыллыыр санаам көтөн хаалла уонна көрүөх бэтэрээ өттүгэр ама киһи буола түстүм. И. Данилов
Туундара мас ама киһитин Дэлэгээт оҥорон кээстилэр. С. Данилов
2. аат суолт. Туох да уратыта суох, тугунан да атыттартан чорбойбот көннөрү киһи. ☉ Обыкновенный, обычный человек
Ырыаны бары таптыыллар — Муоралар да хайалар, Хомойон, үөрэн ыллыыллар Генийдэр да амалар. И. Эртюков
Ити гынан баран аматыгар бэрт сытыары — сымнаҕас майгыннаах ээ. Софр. Данилов
3. сыһ. суолт., кэпс. Аҕай-аҕай, арыый да (ыарыһах туруга кыратык көннө, уоскуйда, чэпчээтэ диэн этиигэ). ☉ Сносно, терпимо (при определении состояния здоровья больного)
— Аҕам... Аҕам хайдах үһү?! Иһиттигиэт?.. — Бэҕэһээ, сураҕа, арыый ама үһү. Н. Лугинов
Кыыһа арыый ама буолуоҕуттан ыла кини эмиэ дьэгдьийбит, кэҥээбит курдук буолла. И. Гоголев
[Галя:] Билэр дьоннуун убаһан, билигин кэм амабын. П. Тобуруокап
♦ Аматыгар түспүт — 1) урут туох эрэ чаҕылхай, уһулуччу уратылаах киһи, ону сүтэрбит, көннөрү киһи буолбут. ☉ Ставший заурядным, обыкновенным (изза утери былых исключительных качеств)
Кэскил аптаах тириитин албыннатан, аматыгар түспүт кыталык кыыл курдук хобдох көрүҥнэнэн, туран кэллэ. Г. Колесов
Сөдүөркэни көрдөр эрэ, Сүллүкү ойуун «абааһыта тахсан», аматыгар түһэн хаалар. Болот Боотур; 2) урукку көннөрү куолутугар түспүт (хол., кыыһыран силбиэтэнэн, итирэн, иирэн эҥин баран). ☉ Ставший обычным, нормальным (напр., после бурного гнева, сумасшествия и т. д.).
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы саарбахтыыр, итэҕэйбэт сыһыанын ыйытыы, эрэнии, сэрэтии, эрэмньилээх сабаҕалааһын эҥин дэгэттээх көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего с оттенками вопроса, уверенности, предположения, уверенного предположения и др. (соотв. неужели, неужто, вряд ли, ведь)
Ама, бачча эрдэ кэлиэ дуо? «ХС»
Дьэ, оччоҕо, Ньүкэн, холкуоска, ама, киирэр инигин? Суорун Омоллоон
Ама, оонньуу оҥостон этэр инигин? А. Федоров. Даайыһы, ама, туох буруйу оҥорбут киһини, тыллаан биэрэр үһү. Н. Заболоцкай
«Ама?!» — диэтэ Марба, чымаадыстаабыт киһи быһыытынан. Күндэ
2. Саҥарааччы итэҕэйэр-эрэнэр, бигэргэтэр санаатын үксүгэр риторическай ыйытыы, атын иэйии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность, утверждение говорящего с оттенком эмоционального отношения, риторического вопроса и др. (соотв. ведь, разве, да разве, неужели)
Оо, ама, Өндөрөй оҕонньор ис санаатын аныгы дьоҥҥо биллэриэхбыктарыах киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Ама, санааргыыр буоллахпытый, Ама, санньыйа турдахпытый?! Т. Сметанин
Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу... С. Ефремов
Аны дьэ, ама уоскуйдаҕым үһү... Софр. Данилов
3. Саҥарааччы эмоциональнай дэгэттээх «оннук буоллар да, оннук» диэн этэн чугутар сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает уступительное отношение говорящего с эмоциональными оттенками (соотв. хоть, хоть и, хотя и)
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ. П. Ойуунускай
Ама аасталлар даҕаны, Ама, Киллэм сэриитэ... Кимиэллээх киирсии этэ! А. Бэрияк
Ама, кинитин иһин, итини баҕас итэҕэйэр ини! Н. Лугинов
4. Саҥарааччы бигэргэтэр эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждающий ответ говорящего (соотв. как же, а как же, конечно)
— Эн эмиэ сылдьыстыҥ дуо? — Ама. Мин урут бултуур этим ээ. Суорун Омоллоон
Ама, ытан ахан, булт да куһаҕана суох. «ХС»
— Дьулуһуу бөҕөнөн, ыра санаа бөҕөнөн кэлбиккит эбит дии! — Тыый, ама! В. Яковлев
5. Саҥарааччы сөҕөр-бэркиһиир сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр (сэдэхтик тут-лар). ☉ Выражает и усиливает изумление говорящего (употр. редко)
Оо, бу, дойдуга ынырыктаах техниканы мустулар, ама! В. Яковлев
Аартатай, алаатыгар ини, Ама, тыйыс тыын! Баал Хабырыыс
III
эб. Этиллэр предмети күүһүрдэн, үрдэтэн, дьоһумсутан этиини көрдөрөр (даҕ. суолт. тут-лар ааттарга сыстар). ☉ Выражает возвышение предмета речи как важного, значимого (примыкает к прил. и именам, употр. в роли прил.) Ытык ама тылбын ылаарай диэн, Күтүр үтүө тылбын көтөҕөөрөй диэн, Ыллыы-туойа, көрдөһө турабын! Саха фольк. Ама билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
Тутта-хапта сылдьара даҕаны кини тойон ама буоларын туоһулуур. И. Гоголев

сыһыан холб.
1. Кыра соҕус мөккүһүү дэгэттээх иэйиилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное утверждение высказываемой мысли с некоторым оттенком полемики (соотв. еще бы, как же)
Ама да! Айхаллаамына! Саха омук историятыгар аан маҥнай саха киһитэ Германияҕа үктэннэ. Т. Сметанин
Ама даҕаны, кыһаллан үлэлээтэхпинэ, атыттартан хаалыа этим дуо? Т. Сметанин
Ама даҕаны, көрөн туран быыһыах айылаах буолан баран, сүөһүнү өлөрө туруо дуо? С. Ефремов
2. Утарар ситимнээх баһылатыылаах холбуу этии састаабыгар киирэн «төһө да буолтун иһин» диэн курдук ситим тыл суолтата дэгэттэнэр уонна этэр санааны иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (ардыгар суланыы дэгэттэнэр). ☉ Употребляясь в составе уступительного предложения, приобретает оттенок значения уступительного союза и выражает эмоциональное нагнетание высказываемой мысли (иногда имеет оттенок сетования; соотв. хотя и, хотя бы даже)
Ама да, Деомид Бакланов буолбутун иһин, Днестр өрүһү аны харбаан тахсыбата чахчы, өрүс уута тымныйбыта! Н. Якутскай
Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын күлүүтүн истэрбит иһин, — биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
Ама даҕаны, ыар батталлаах былаас туһунан кырдьыгы этэн, хараҥа айыылаахтар курдук көстөн, көскө баран иһэрбит иннигэр, син киһиттэн төрөөбүт киһилэрбит. Эрилик Эристиин
△ Риторическай ыйытыы уонна инверсия көмөтүнэн ситимниир дэгэтэ лаппа күүһүрэр. ☉ При наличии риторического вопроса и инверсии усиливается союзный оттенок значения
Ол төһө өр буолла, ама да бүгүн умнуллубут курдугун иһин! Суорун Омоллоон
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ, ама да таас хайа быыһыгар олорорго анаппытым иһин. Н. Неустроев

сыһыан холб.
1. Этэр санааны, мөккүһэн, утарсан туран, эрэмньилээхтик чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное подтверждение высказываемой мысли с полемическим возражением (соотв. конечно, как же, как же иначе, еще бы)
Ама доҕор, мин ырааспын [уорбатахпын ойуун] быһааран биэриэ. Эрилик Эристиин
Бачча үлүгэр уһун [саа], бу бэйэлээх тимир, ама доҕор, тэбэн да унаарытар ини! Амма Аччыгыйа
— Эн [баартыйаҕа киирэригэр] мэктиэлиэҥ дуо? — Ама доҕор, ыччаттартан бастыҥ үлэһиппит, общественнай үлэҕэ да балачча буһанхатан иһэр. М. Доҕордуурап
△ Сорох саҥа аллайыылары кытта ордук иэйиилээх дэгэттэниэн сөп. ☉ Сочетаясь с некоторыми междометиями, может иметь более яркий эмоциональный оттенок
Оо, ама доҕор, Ала Соболоох күөлүн үрдүнэн мутукча ойуур быыһыгар көрдөрүүлээх дэриэбинэни тутан, электростанция уота тырымныы оонньоотоҕуна, онно олох олордоххо дэлэ үчүгэй буолуо дуо. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы итэҕэйбэт, саарбахтыыр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неверие, сомнение говорящего (соотв. едва ли, вряд ли)
— Сууйуох! Баҕар, аны Өссө көстөөрөй? Өссө. — Ама доҕор! Чэ, баҕар, сууйуох даҕаны. Н. Лугинов
— Тииҥи харахха табар олус чэпчэки. — Ама доҕор! — дэһэллэр сынньанааччылар. Н. Габышев
△ Ама оннук буоллаҕай, хайдах оннук буолуон сөбүй (соһуйан, итэҕэйбэккэ уонна дьиибэргээн, сөҕөн этии). ☉ Неужели! Это невероятно! (при выражении восторженного удивления, изумления). Ама доҕор! Хайа ыккардыгар кэлэ охсубут үһүө!

сыһыан холб.
1. «Биллэн турар оннук» диэн бигэргэтэр эппиэти көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает само собой разумеющийся утвердительный ответ (употр. в диалоге; соотв. как же, конечно, еще бы)
— Улууска миигин үчүгэйдик билэллэр. — Ама дуо, [эйигин] билэн ахан буоллаҕа дии. «ХС»
Ама дуо, кинээс кинини кытта урут хаһан бу курдук кэпсэппитэ, «үтүө доҕорум» диэбитэ баарай! Н. Якутскай
Ама дуо! Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, үгэргиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, иронию говорящего (соотв. еще бы, а как же)
Ити ичигэстик таҥныбыт чиргэл уолаттар, хата, онуоха кыһамматтар, ама дуо — кинилэр урут олорбуттар. Н. Габышев
Ама дуо, доҕоттоор... Аналлаах атыырданан, Аҕыстыыра тараҕай оҕонон Ахталыйаа инибин. П. Ойуунускай

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи ыйытыытыгар, этиитигэр күүрэниэйэн эппиэттээһини-бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивный подтверждение-ответ на вопрос и слова собеседника (соотв. а как же, конечно, еще как)
— Үөхсэллэр дуу? — Ама дуу. Кинилэр да дьон буоллахтара дии. А. Сыромятникова
— Үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу? — Ама дуу, күрэх бөҕө буоллаҕа дии. «ХС»
2. Сөҕөн-бэркиһээн туран саарбахтааһыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное сомнение говорящего (употр. в диалоге; соотв. неужто, неужели)
Ким ылыай? Ама дуу? Ама Егор Егорович буолуо дуо? Дьэ уонна дьону итэҕэй. С. Ефремов
«Иван Иванович дуо?! Ама дуу?..»— Аласов, бэркиһээн, саҥа аллайда. Софр. Данилов
Ама дуу?! Кини бэйэлээх күһэллэн оннук саҥарбыт кырдьаҕас буолуо ээ. «ХС»

көр ама дуо
«Эрэйгин толуйар дьоммут, оттон тылыҥ тиийдэҕинэ, оҕобут чэпчээтэҕинэ, амакай дуо, төһөнү баҕарар төлүөхпүт», — диэбит дьиэлээх тойон. «ХС»

сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардаары этэр санааны чорботууну, хааччахтааһыны, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, ограничение, подчеркивание высказываемой мысли в целях привлечения большего внимания собеседника (и вот, и вот только, ну что еще?)
Арай дуо, сиккиэр тыал Аргыый үрдэ. А. Бродников
Арай дуо, сүрэҕим Тулуйда барытын. «ХС»
Арай дуо?.. Биир киэһэ Майаттан Бэбиэскэ аҕалан биэрбиттэр. Күннүк Уурастыырап

көр баара дуо

эб.
1. Күүркэтиилээх мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое отрицание
Баҕалаах санаалара Батарыа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кини дэлэҕэ иннинэн буолан миигин кытта куоракка киириэ баара дуо?! Н. Якутскай
Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата. Софр. Данилов.
△ Кэпсэтээччигэ быһа туһаайылыннаҕына ылыммат-сөбүлэспэт, сэмэлиир дэгэттэнэр. ☉ При непосредственной обращенности высказывания к собеседнику может выражать оттенок возражения или упрека
Ити курдук кытаанахтык саҥарар диэн баара дуо. А. Софронов
Бу айылаах буолан баран, аны миэстэ талымастыаҥ баара дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэбис, инньэ диэн баара дуо? С. Ефремов
△ Бастакы сирэйгэ турар туохтуурдары кытта үксүгэр баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в 1-м лице имеет оттенок желания
Саманан ыйанан баран өлөн тураргын көрүөм баара дуо. Амма Аччыгыйа
Кулан дьэллик бэйэлээх Илиэһэй бэрдин, Иннин ыламмын Иинниэм баара дуо. П. Ойуунускай
Оо, ааттаах айыы түүл дьоло Олохпун киэргэтиэҥ баара дуо? И. Чаҕылҕан
2. Этиллэр санааны эмоциональнайдык тоһоҕолоон, чорботон биэриини эмискэччи буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное акцентирование, выделение высказываемой мысли с оттенком неожиданности
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм баара дуо – Өһүччү көрбүттэр, Өкөйө утуктаабыттар. С. Зверев. Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. Туруору мас сурдум иһэ Күлүмүрдүү, Күндээрэ аан Олорор эбит, оҕолоор! С. Зверев
Айаҕар түһэрэн ылла, Уруккута диэн баара дуо – Уонунан ордук уоҕурда. П. Ойуунускай

туохт. эб.
1. Саҥарааччы этиллибити билэн туран, бигэргэтэр эппиэти ирдиир ыйытыытын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего, требующий подтверждения известного ему факта
Мин аатым Аркадий. Үчүгэй аат буолбат дуо? С. Ефремов
Пограничнай сулууспаҕа баҕа өттүнэн кэлэргэр чэпчэки үлэ буолуо дии санаабытыҥ чахчы. Оннук буолбат дуо? Н. Якутскай
Оту барытын Баһылай оҕонньор бас билэр буолбат дуо? МНН
Мин сөпкө этэбин буолбат дуо? И. Федосеев
2. Этэр санааны бигэргэтэн күүһүрдэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление высказываемой мысли
Эн тирэҕиҥ диэн кута, ол кута эйигин бүтүннүү оборон турар буолбат дуо? С. Ефремов
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
Хаһан бииргэ олоробут, барар буолбаккын дуо? А. Сыромятникова
3. Кыыһыран, сирэй-харах анньыһан, мөккүһэн этиини, тыл кыбытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое, обличающее возражение, полемическую реплику
Кыһыллар бэлэм сыталлар эбит буолбат дуо?! Н. Якутскай
Эн мин оҕолорбун сиэн, мэҥиэстэн баран олорор буолбаккын дуо! С. Ефремов
«Хантан кэлэр буурҕаны этэҕиний? Хата, бүгүн күн үтүөтэ буолаары гынна буолбат дуо?!» — диэн мөккүһэр. Н. Якутскай

туохт. эб.
1. Саҥарааччы саарбахтыырын, мунаарарын ыйытыы быһыытынан көрдөрөр (сүнньүнэн, туохт. бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, колебание говорящего в форме вопроса
Бачча тухары атын биир да кыыһы, биир даҕаны дьахтары таптаабатаҕа буолуо дуо? Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Софр. Данилов
Ити алҕас суруллубута буолуо дуо? «ХС»
△ Оо диэн саҥа аллайыыны, ама диэн сыһыан тылы кытта эмоциональнай дэгэттэнэр. ☉ С междометием оо, модальным словом ама приобретает эмоциональный оттенок
«Ама, маннык эдэркээн барахсан иирбитэ буолуо дуо?» — диэн дьиксинэ саныыр. Н. Якутскай
Ама, кини кырдьык итинник сөбүлээбитэ буолуо дуо? Софр. Данилов
Оо, ама, кырдьык оннук буолуо дуо? «ХС»
2. Риторическай ыйытыы дэгэттээх этэр санааны бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение высказываемой мысли с оттенком риторического вопроса
Эһэ туһунан суруллубута, кырдьык да, кэмнээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Биирдэ эмэ мөҕүллүбүтүҥ, таһыллыбытыҥ буолуо дуо? С. Ефремов
Ама, кыра оҕолору үөрэппиттээх киһи буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Хомойууну үөрүү тута солбуйарын саҕа үчүгэй баар буолуо дуо? «ХС»
△ Саҥарааччы биһирэмнээн, кыбытан этиитинэн дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок дополнительного ввода сообщения говорящим
Тэлээрэ-тэлээрэ кинилэр диэтэх дьон үрүмэччилэр — Силээхтэлэрэ дэлэ буолуо дуо — Сир симэҕин барытын кэрийбиттэр. П. Ойуунускай
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын, Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо, Аат эрэ харата аҥааттар. С. Данилов
Бу сураҕы Микииһэлээх истибэт буолуохтара дуо. Н. Павлов

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын күһэллэн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на вынужденный характер совершения действия (что поделаешь)
Быстыа дуо, сүгэни кыбынан Киһитин «дьаһайа» тахсыбыт. Күннүк Уурастыырап
Быстыа дуо, Валентин Петрович аны Кырдал сэлиэнньэтиттэн үс биэрэстэ аллара баар, кинилэр эспэдииссийэлэригэр анаан тутан эрэр бараахтарын көрө барар. Н. Якутскай

эб. Саҥарааччы үксүгэр сөҕөр-махтайар дэгэттээх риторическай бигэргэтиитин көрдөрөр (кэлэр, билиҥҥи кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает эмоциональное утверждение говорящего, часто с оттенком восхищения (употр. с прич. буд
и наст. вр.). Өндөрөй акаары, мэник оҕо курдук, төбөтүн кыстык-балта икки ардыгар уган биэриэх бэйэлээх буолуо дуо. П. Ойуунускай
Былыргы өһүн умнуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Гоголев
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо? С. Данилов
Тыраахтар обургу тулутуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Федосеев
Доропуун оҕонньор ол сүүсчэкэ бытархай, субан сүөһүнү көрбөт бэйэлээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Семен, оччону көрөн баран, ааһар бэйэлээх буолуо дуо, — Ньукулааскыттан кэлэн ыйыппыт. Софр. Данилов

көр бэйэтэ дуу
Ол отут аҕыс сыллааҕыта эппитин-тыыммытын, киэбирэн тиэриллэҥнээбитин умнубута буолуо дии саныыр бэйэтэ дуо? Софр. Данилов
Икки атахтаах Эт тылынан Этэн кээспит бэйэтэ дуо? С. Зверев
Эмиэ мин курдук, үөрэҕэ суох, хара үлэһит буола сылдьыах бэйэтэ дуо? В. Протодьяконов

эб.
1. Тугу эмэ билээри кэпсэтээччиттэн быһаччы ыйытыыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает прямой вопрос, обращенный непосредственно к собеседнику (употр. в диалоге)
Арамаан эйиэхэ уон сүүһү биэрбитэ дуо? Амма Аччыгыйа
Оттон Мииккэ тугу эттэ, эн иһиттиҥ дуо? А. Сыромятникова
Ылдьаа туһунан кэнники туох эмэ биллэр дуо? Д. Таас
△ Чуолкайдатар дэгэттэнэр. ☉ Имеет уточняющий оттенок
О-ол көстөр маһы ааттыыллар дуо «Табаҕа харыйата» диэн? Н. Якутскай
Оччоҕо ким буруйдааҕый? Лира маамата дуо? Софр. Данилов
Маны кини эйиэхэ бэйэтэ биэртэ дуо? Суорун Омоллоон
△ Бигэргэттэрэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет подтвердительный оттенок
Сэбиэскэй былаас тойоно буоллуҥ дуо? Киһи эҥин-эҥини истэр. Чахчы дуо? И. Данилов
Мин саҥа дириэктэрбын өйдөөбөтүм. - Вадим Николаевиһы дуо? «ХС»
2. Истээччигэ бигэргэтэр дэгэттээх утары этиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение собеседнику с оттенком утверждения
Оскуола бэрээдэгэ сэбиэскэй бэрээдэктэн атын буолуо диигин дуо эн? Амма Аччыгыйа
Биһиги да мэлдьэһэн эрэбит дуо, эмиэ «саамай сөп» диибит. Софр. Данилов
«Дьахтар киһи буолбатах дуо?» - диэтэ Даайа. Н. Павлов
3. Утары этии дэгэттээх бигэргэтиитин көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение с оттенком возражения
Механизация эйигин өрүһүйүүһү дуо? В. Яковлев
Билигин, эгэ, бэйэтэ тахсар буолан баран ылыыһык дуо? С. Ефремов
Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо?! Эрилик Эристиин
4. Саҥарааччы хайааһын күүһүн, тэтимин чопчу күүркэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Служит для экспрессивного подчеркивания говорящим силы и интенсивности действия, о котором идет речь в высказывании
Эһэ Кутталыттан үс миэтэрэ холобурдаах үөһүрэҥи тэптэрээт, буута быстарынан ыстаммат дуо! Далан
Арай, тыа саҕатыгар Силис уолу атахтаан Сирэйинэн ыыппат дуо?! Т. Сметанин
Мин Лэгиэнтэйгэ кутурук маһа буолан тэҥҥэ тэлэкэчиспэппин дуо! «ХС»
△ Сорох модальнай тыллар, эбиискэлэр сабыдыалларынан ордук иэйиилээх, күүрээннээх дэгэттэнэр. ☉ Под влиянием некоторых модальных слов и частиц приобретает более эмоциональный оттенок
Дьэ эбээт, доҕоор, Наһаар алдьанан турбат дуо! Суорун Омоллоон
Дьэ, уу-чуумпу олорбут нэһилиэкпит иһэ ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук буола түспэт дуо, доҕоор! Софр. Данилов
Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо?! Т. Сметанин
5. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы толкуйдуурун, саарбахтыырын көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает раздумье, сомнение говорящего
Үрүҥнэр миигин кырбаабыттарынан кыһыллары кыайыахтара дуо? П. Ойуунускай
Арай харчы биэриэххэ дуо? Д. Таас
Кинилэр тугу эмэ түһүүллэрэ буолуо дуо? Н. Габышев
Бүгүн самыыр түһүө дуо? «ХС»
△ Ардыгар иэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок. Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай Ытыспынан хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөр Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! - Өлбөт төлөн өрөгөйдөөх Өһүллүбэт өргөс тыллыам дуо?! П. Ойуунускай
6. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын буолара сокуоннайын бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает утверждение закономерности совершения действия, о котором говорится в высказывании
Күн киэһэрдэ. Киэһэриэ суоҕа дуо? Ыстапаан этин атыылыырыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
Борокуот туруо дуо - Буксуурун тардынна. Эллэй
Хортуоппуй билигин киһи тыла хабыллар абытай сыаналаах. Ол да буоллар …… сыанатын кэрэйэн аһаабакка олоруоҥ дуо? П. Аввакумов
7. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы үгэргиирин көрдөрөр. ☉ С глаголами в форме будущего времени выражает иронию говорящего
Мааны оҕо ынаҕы ыа дуо. Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Арба даҕаны, комсомолец буолбут киһи, партията суох киһиэхэ сылдьыа дуо? «ХС»

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Этиллэр санааны бигэргэтэр хабааннаах эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Служит для эмоционального усиления высказываемой мысли с оттенком утверждения (о как)
Аҕам мин туспар, соҕотох оҕом дии-дии, дэлэ муҥнаммыта буолуо дуо? А. Федоров. Кыыс чугуруҥнаан, кэннинэн хааман иһэн таҥаһын сабыта туппахтаата, саҥа таҥаһы таҥныан баҕарара дэлэ буолуо дуо? А. Сыромятникова
2. кэпс. Диалогка кэпсэтээччи этиитин кытта көтөҕүллэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает восторженное согласие с высказыванием говорящег о
Дэлэ дуо, үлэлээн бөҕө буоллаҕа дии - Эн табаарда ылан, ыалларынан сылдьыталаан тарҕат эрэ. - һэ, дьэ, дэлэ дуо. Күндэ
Баһылаай, эн дойдулуоххун баҕараҕын дуо? - диэн ыйытта [Байыаннай комиссар]. - Ээх дэлэ дуо, - диэн өрө көтө түстэ Баһылай. Н. Түгүнүүрэп

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

көр баара дуо
Э-иэй, эн тахсар буоллаххына, биһиги тахсыбаппыт диэн кэлиэ дуо. Саха фольк. Ама, аны кэлэн Аат-миҥэ былдьаһан Аахсар кэлиэ дуо?!! П. Ойуунускай
Наадыйар буолбутун кэннэ, барсыбатым кэлиэ дуо. Софр. Данилов

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын, хайааччы төһө да сөбүлээбэтин иһин, кыһалҕаттан, мөккүһэр, утары этэр кыаҕа суох буолан, оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Выражает вынужденный характер совершения высказываемого действия (куда деваться)
Тэҥнэһиэхпит дуо, аһаан-сиэн, сынньанан баран, кыра үтэ ылынан, суос-сатыы ол ыалга бардыбыт. Далан
Тойоно ыҥыртарбытын кэннэ тэҥнэһиэ дуо, Сылгыһыт Сүөдэр, куттанан кирик-хорук туттан, тойонун аах дьиэтигэр барда. Н. Якутскай
Миичэкэ кууллаах комбикорму тиэйэн аҕалан баран, тэҥнэһиэ дуо, аны бэйэтэ ампаарга таһан дьөгдьөрүй да дьөгдьөрүй буолла. В. Протодьяконов

эб.
1. Саҥарааччы утарытын бигэргэтэн, сөбүлэспэккэ мөккүһэн, дьиктиргээн итэҕэйбэккэ ыйытарын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего с оттенком возражения, полемики, удивления, недоверия (разве)
Бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол биир саһаан маһы биир сыарҕанан бүтэрэллэр үһү дуо? Суорун Омоллоон
Оттон Ойуунускай, Омуоһап, Эн дьонуҥ Өстөөхтөр үһү дуо, оччоҕуна? С. Данилов
2. Риторическай ыйытыынан этэр санаа утары өйдөбүлүн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение противоположного смысла высказывания путём риторического вопроса
Ээ, бу курдук сиэттиһэр үһүлэр дуо? Амма Аччыгыйа
Эр хорсун бэйэбин сүктэрэ илигэ, Сүктэриэ үһү дуо билигин?! Эллэй
3. Этэр санаа (хайааһын) омунун, соһуччутун иэйии күүһүнэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление, внезапность, интенсивность высказываемого действия
Бу охсуһуу киэһэтигэр Уйбааскы маамата айдааран киирбэтэх үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэпсээбитигэр Микииппэр, киһиэхэ хаһан да күөмэйин соноппотох бэйэтэ, ордоотоон турбатах үһү дуо? Софр. Данилов
Дьэ онтон, доҕор, аан сабыллаатын кытта Эрнст Константинович санаата төттөрү бутуллан турбатах үһү дуо? «ХС»

аат. Үтүө сүбэ, ыйыыкэрдии. ☉ Добрый совет, наставление
Кырдьык, төннөн эрэр киһиэхэ, миэхэ, мантан антах сүбэ-ама, көмө, күүс буол. Болот Боотур
Ытык кырдьаҕаспыттан эйигиттэн үөрэттэрээри, сүбэ-ама ылаары кэлэн олоробун. Н. Якутскай
Сардаана хаһан эмэ, санааҕа баттаттаҕына, мунчаардаҕына биитэр туохха эмэ мунаардаҕына, сүбэҕэ-амаҕа наадыйдаҕына, өрүүтүн Людмила Ивановнаҕа сылдьар идэлээх. С. Никифоров