прил. американскай, американец, Америка; американский фильм американскай фильм.

доллар; американскай доллар американский доллар.

аат. Ырбаахы таһынан кэтиллэр чараас кууркатыҥы эбэтэр өрүү таҥас. ☉ Фуфайка
Киниэхэ [Курилга] эрэ баар маҥан американскай купаайката кини киппэ, үскэл этин-сиинин киэптии ыга ыла сылдьар. С. Курилов (тылб.)

туохт. Тугу эмэ (ыарыыны, бааһы, кутталы, тыаһы о. д. а.) эбии күүһүрдэн, улаатыннаран биэр. ☉ Запускать болезнь, растравлять (рану, душу)
Бүппүтүгэр ытыс тыаһа өрө ньиргийэ түстэ. Саппыкылаахтарын өттө атахтарынан муостаны лиһийэн, тыаһы өссө бэргэттилэр. Амма Аччыгыйа
Уллуҥах чэр бааһын ыарыытын уйбакка ытыыра, бу иһэн эрэйин бэргэтэн элбэҕи иһигэр саныыра. Эрилик Эристиин
Оттон, атаас, Ыраах эстэр Американскай буомбалар Мин сүрэхпин бэргэтэллэр, Сүрэхпэр эстэр курдуктар. С. Данилов

харай диэнтэн дьаһ
туһ. Барар сирбит баҕана үүтэ, кэлэр сирбит кэлии үүтэ, харайтарарбыт эрэ харахпыт уута буолан, көрбүтүнэн туран хаалаахтаатахпыт дии! М. Ефимов
«Арай кинини бэйэтин оҕолорунан харайтаран …… кэбистэхтэринэ көстүө суох этэ», — диэн түмүктээтибит. КДМ ОККО
«Үтүөҕүн умнуом суоҕа», — диэн сибигинэйдэ онуоха Потончо — Миэхэ хаһаас, сытыйбыт американскай сиидэс баар. Ону итирбитигэр түбэһиннэрэн Каакаҕа харайтарыллыа. С. Курилов (тылб.)

даҕ. Киһини мөлтөтөр, доруобуйаны буортулуур дьайыылаах, дьааттаах. ☉ Отравляющий организм
Кырдьыга, киһи эрдэ кырдьыыта оһоҕоһу сүһүрдэр дьааттартан эрэ тутулуктаах буолбатах. ЩМФ ККЭБС
Кислоталар сүһүрдэр бэссэстибэлэрэ суох ыраас буолуохтаахтар. КИиКСА
Сүбүөкүлэ уонна кини ото нитрит, азот окиһа, щавелевай кислота курдук сүһүрдэр бэссэстибэлэрдээх. ДьСИи
◊ Сүһүрдэр сэптэр — тыынар тыыннааҕы сүһүрдэн суох оҥорорго аналлаах химическэй эбэтэр бактериологическай сэрии сэптэрэ. ☉ Химическое или бактериологическое оружие для уничтожения всего живого, отравляющие вещества
Американскай империалистар Вьетнамҥа аан дойду үрдүнэн бобуллубут сүһүрдэр сэптэри туттарга тиийэ фашистыы хараҥа буруйу оҥордулар. МАЕ КТТС

туохт., эргэр. Былаҕастабыы гын. ☉ Благословлять кого-л.
Ватикан американскай монополиялар бары ыар буруйдарын араҥаччылаан туран, кинилэр эйэни утары саагыбардарын былаҕастабыылыыр. СД ТАББИ
◊ Былаҕастабыы гын — тугу эмэ оҥорору көҥүллээн, бэйэ үтүө санаатын, баҕатын биллэр. ☉ Освящать что-л. (напр., куличи, воду), благословлять кого-л.
Дионисий архыырай Дьөгүөрсэ Тырыынкайабы былаҕастабыы гыммыта. Н. Якутскай
Быһата ыал буолар санаалаахпытын этэ, былаҕастабыы гыннаттара тиийбиппит. «ХС». Былаҕастабыы оҕус — кими эмэ таҥара эбэрээтин толорон, сибэтии гынан, салгыҥҥа кириэстии оҕус (аҕабыыт туһунан). ☉ Освящать, благословлять, делая знак креста над кем-чем-л. (о священнике)
Эһиэхэ таҥара көмөлөстүн, аҕабыыт дьонун диэки киэҥник былаҕастабыы охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Дьон бары аҕабыыкка тиийэн илиитин уураатылар, ону аҕабыыт тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, үөһэ баҕайы күөрэтэн былаҕастабыы охсон, илиитин ууратан истэ. Эрилик Эристиин
Иван аҕабыыт бэргэһэлэнээччилэри былаҕастабыы оҕуста уонна кыыстаах уолу, кинилэр тыыһыскай аҕаларын бэрээдэктээн туруорда. М. Доҕордуурап

аат.
1. Ыйааһын, ыарахан көмөтүнэн дьайыы. ☉ Давление с помощью тяжести, веса
Арыыга бултааһын, муус баттааһына, өрүс эстиитэ – барыта түүл буолбутуттан Семен Иванович олус үөрдэ. Т. Сметанин
2. көсп. Баттал, дьону көлөһүннээһин. ☉ Угнетение кого-л., насилие над чьей-л. волей, эксплуатация
Оробуочайдары экономическай өттүнэн баттааһын …… маассаны өй-санаа уонна сиэр-майгы өттүнэн дьадатыы, хараҥардыы араас көрүҥнэрин үөскэтэн таһаарар. ЭБТ
◊ Илии баттааһын – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хаалларыы. ☉ Подпись
Устудьуон Шаталов Покровскайы суукка биэрэргэ ыҥырар суруктаах кумааҕыга устудьуоннар илии баттааһыннарын хомуйа сылдьан тутуллубута. П. Филиппов
Сэтинньи сүүрбэ түөрт күнүгэр холбоһуктаах сэбиэскэй-американскай коммюникеҕа илии баттааһын буолла. «Кыым». Салгын баттааһына – салгыҥҥа убаҕастар уонна гаастар киэптээһиннэрин түмүгэр үөскүүр тыҥааһын. ☉ Атмосферное давление
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, сиигиттэн, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Ардах чугаһаатаҕына, салгын баттааһына улаатар, сиигэ элбиир. И. Сосин
Сылыйбыт салгын өрө тахсар, онон сир үрдүнэн салгын баттааһына намтыыр. СПН СЧГ. Хаан баттааһына – 1) ис уорганнар сорох ыарыыларыттан киһи тымыра тыҥыыр кэмигэр хаан хамсааһынын күүһэ. ☉ Артериальное давление
Сальсолин, протовератрин, серпантин диэн алкалоидтар тымырга хаан баттааһынын намтаталлар уонна гипертонияҕа улахан көдьүүстээхтэр. МАА ССКОЭҮү; 2) киһи тымырдара тыҥааһыннара, күүрүүтэ (хаан хамсааһынын күүһүрүүтүн түмүгэр үөскүүр ыарыы). ☉ Болезнь, связанная с повышенным артериальным давлением, гипертония
Билиҥҥи кэмҥэ хаан баттааһына эдэр дьоҥҥо олус чаастатык көстөр ыарыыга кубулуйда. — Үлэтин үгэнигэр, мунньахтыы баран иһэн сааһын тухары муҥнаабыт хаанын баттааһыныттан эмискэ өлбүтэ. «ХС»