прил. английскай, англичан, Англия; английский язык английскай тыл; английский город Англия куората.

замок || замочный; английскай күлүүс английский замок; күлүүс тыла ключ (букв. язык замка); аан күлүүһүн хайаҕаһа замочная скважина; сыҥаах күлуүһэ см. сыҥаах .

сыһ. Кириэс курдук быһыта охсуһар гына, туора-маары, хардарыта. ☉ Крестообразно, крест-накрест
[Эдэр киһи] бэстилиэт быаларынан түөһүн кириэстии тартарбыт. Н. Якутскай
[Английскай батарантааһы] түөһүгэр кириэстии иилиммит. Эрилик Эристиин
Остуол үрдүгэр …… кириэстии сотуллубут суруктаах кумааҕылар бэрэдээгэ суох ыһылла сыталлар. М. Доҕордуурап

кутуталаа диэн курдук
Аҕата Хаппытыан кыһыл көмүс бодунуоска, кыһыл көмүс үрүүмкэлэргэ английскай рому кутталаан аҕалла. Л. Попов
Уоһук, Ньукуус, Татыйаана күөх окко олороннор кымыс иһэллэр. Өрүүскэ кымыс кутталаан биэрэр. Күндэ

уйгулаа диэнтэн хай
аата. Ити күннэри барыларын холбоон көрдөххө, элбэх да күн-дьыл уйгулааһыҥҥа атаарыллар эбит! Р. Кулаковскай
Хата итиэннэ туохтааххыный? Кириэмнээх сакалаат кэмпиэттэр уонна английскай харамыал! Оттон букатын хоруоллуу уйгулааһын дии! Э. Войнич (тылб.)

аат. Кылгас бараан сон. ☉ Овчинный полушубок
Кылгас барааҥканы ыга курдаммыт, английскай батарантаастаах эдэр кыһыл армеец киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Кусхаан кылгас эргэ кыһыл барааҥка сону кэтэн дыыдаллан турарын көрөн, Киргиэлэй уол аттыгар тиийдэ. Болот Боотур
Байбал тойон, саннын сапта, Барааҥкатын өрө тарта Уонна тута мунна тыаһаан Бурулатан киирэн барда. Күннүк Уурастыырап

аат. Көҥүл өттүнэн эбэтэр күһэллэн атын судаарыстыбаҕа көһүү, олохсуйуу. ☉ Вынужденное или добровольное переселение из своего отечества в другую страну, эмиграция
Райнис эмигирээссийэттэн 1919 сыллаахха ыалдьан хаалан Латвияҕа кыайан кэлбэтэҕэ. Софр. Данилов
Баксаалга биһигини Лондоҥҥа эмигирээссийэҕэ олорор, английскай тылы олус үчүгэйдик билэр Николай Александрович Алексеев көрсүбүтэ. КНК БСИДЛ
Ленин биэс сылтан ордуктаах маҥнайгы эмигирээссийэтэ саҕаламмыта. ЛВИ КБО

туохт.
1. лып гын диэнтэн дьаһ. туһ. Дьиэлээх английскай сомуоктаах аанын сабан лып гыннарда
2. Тугу эмэ түргэнник хаба тардан тутан ыл. ☉ Ловко и быстро схватить, поймать что-л. Алексей киһитин субу быраҕыахтыы харса суох харбыалаабытынан барда, ол икки ардыгар болгарин күкээрийбит төбөтө хонноҕун аннын диэки элэгэлдьийэн эрэрин бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн лып гыннарда. НЕ ТАО
Танкистар бинтиэпкэлэрин лып гыннара хаба н ы л лы ла р да, үөһ э д и эк и ы т ы алаан куһуйдулар. К. Симонов (тылб.)

туохт.
1. Кэҥээн, киэҥ сиринэн тайаа; ыраахха тиий. ☉ Распространяться, разноситься, расползаться
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Охсуллубут күөх от сыта Ходуһаҕа тарҕанар. С. Данилов
Кыракый бөһүөлэккэ туох эмэ соһумар сонун чаҕылҕан түргэнинэн тарҕанааччы. И. Федосеев
Английскай тыл аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт тыл. Н. Габышев
Дьон үксэ тарҕаммыт уоту умуруора сырыттылар. М. Доҕордуурап
△ Тус-туспа бар, элбэх буола үллэһилин, түҥэтилин. ☉ Распределяться; расходиться, рассыпаться в разные стороны (о множестве кого-чего-л.)
Оҕолоох куртуйахтар …… тыа быыһыгар тарҕанан түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сиэйэлкэ, массыына, тыраахтар оройуон аайытын тарҕаныа. Күннүк Уурастыырап
Баайдар …… нолуок, түһүү-тардыы сүөһү баһынан тарҕанарын сөбүлээбэтэхтэрэ. Эрилик Эристиин
Сир баайа, син сир аһын курдук, тэҥҥэ тарҕана сыппат. И. Бочкарёв
Кэмпэндээйи тууһа Саха сирин үгүс оройуоннарыгар тарҕанар. И. Данилов
2. Аҥыы-аҥыы үрэллэн, ыһыллан, симэлийэн сүтэн-оһон хаал. ☉ Исчезнуть, рассеявшись, разойдясь, разгладившись
Оччоҕо биһигини хаайбыт хараҥа саас тухары тарҕаныа. А. Софронов
Ат таһаарбыт долгуннарын иитэ тарҕанан көнүөр диэри Тороев турбахтаабыта. Л. Попов
Сүүһүн түрдэһиннэрбитэ тарҕанан, сирэйэ сырдаан кэллэ. Д. Кустуров
Биир сарсыарда туман саҥардыы тарҕанан эрдэҕинэ, Иван массыына мотуорун тыаһын истибитэ. ССС
3. Аралдьыһан атыҥҥа уларый, аас, ааһан хаал (хол., санаа). ☉ Пройти, развеяться (напр., о мыслях)
Тоҥмут киһи санаата ханна тарҕаныай, тоҥон, өлөн эрдэҕэ дии! П. Ойуунускай
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар — Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. тархан ‘рассеиваться, разбредаться’

сыһ.
1. Босхо, холку гына. ☉ Свободно, легко
Холкутук хомуллар хотуур. ПАЕ ЭАБ
Кэһиэччик ырбаахыны кумалаабат, ыбылы туппат буолуохтаах, холкутук кэтиллиэхтээх. ААН ТИиК
2. Ыксаабакка, ыгылыйбакка эрэ, олох долгуйбакка. ☉ Спокойно, легко, непринуждённо
Кинилэр бэрт сайдыылаах, интеллигентнэй аныгы ыал быһыытынан куоластарын да үрдэппэккэ мэлдьи холкутук кэпсэтэллэр. Н. Лугинов
Долгуйбуппун биллэримээри Холкутук тутта сатыыбын. И. Федосеев
Аны мөккүһэллэрэ тохтоон, холкутук, оргууй аҕай кэпсэтэ тураллара. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Тиэтэйэри, ыксыыры билбэккэ, наҕыллык (тутун, тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Спокойно, свободно (держаться), неторопливо, не спеша (делать что-л.)
Тахсар күн саһарҕатын диэки ыраас харахтарынан көрбүтүнэн, Зоя холкутук хааман испит. Амма Аччыгыйа
Биһиги ыксаатахпытына, тиэтэйдэхпитинэ даҕаны кини [Тихон] өрүүтүн холкутук туттар, мичээрдээн малаарыйа сылдьар. А. Бэрияк. Өлүөнэ холкутук кылбаара устар. Н. Габышев
4. Улаханнык туохха да мэһэйдэппэккэ, көҥүл-босхо, көҥүллүк; ыарырҕаппакка, чэпчэкитик (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Свободно, вольно; без труда, усилий, легко
Холкутук олорбуттара сыччах. И. Гоголев
Таня …… хас да килэмиэтири холкутук сүүрэр этэ. А. Шапошникова
Аайа историятын, английскайын биэскэ туттаран, үөрэххэ холкутук киирдэ. А. Никифорова
♦ Муус холкутук — кыратык да долгуйбакка, ыгылыйбакка. ☉ Совершенно невозмутимо
Оҕонньор, туох эрэ наадата суох таһаҕаһы таһааран эрэллэрин курдук, муус холкутук оҕуруотун сүлдьүгэстэрин аһан биэрэн баран, дьиэтигэр киирэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Вася олус муус холкутук хомуутун сүөрүннэ. ОГГ ТЛ-8
Николаев муус холкутук быһыта баттаталаан эттэ. А. Кривошапкин (тылб.)