туохт.
1. Тоһутан, хайытан, үлтүрүтэн уо. д. а. буорту гын, бүтүнэ суох гын, туһатыттан таһаар. ☉ Повреждать, портить, приводить в негодность (напр., ломать, разбивать и т. д.).— Тыый, оллох маспын ким алдьатта?— Таня саҥа аллайда
— Ким алдьатыай? «Кэйиикэбиҥ» (ынах аата) үлтү тэбистэ ини. М. Доҕордуурап
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
2. Тоҕута үктээн бааһырт, хаһан кэбис, буортулаа (суолу, сири, айылҕаны). ☉ Разбивать, разрушать, портить (напр., дорогу, почву, природу тяжелой техникой). Ыарахан массыыналар суолу алдьаппыттар
□ Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
Өйдөөх төбө айылҕа кэрэтин өссө тупсарар, Оттон акаары — олус алдьатар. Далан
[Баһымньы:] Саҥардыы көҕөрөн эрэр хонуу барахсаны алдьатыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
△ Бүтүн, тоҥуу бэйэтин бааһырт (хаар туһунан); ыраас бэйэтин тыалынан-ардаҕынан уларытан дьүдьэт, буорту гын. ☉ Повреждать целину, идти (ехать) по снежной целине
Аттара ити биэс уонча көстөн аҥаарын курдук эрэ алдьатан бараннар, көбүөх гынар күүстэрэ эстэн олох турунан кэбиспиттэрэ. «ХС»
Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
3. Быһан, кэрдэн сиэн, ороскуоттаан бар (ууруу хаһаас аһы). ☉ Начинать потреблять, расходовать (обычно о провизии, оставленной впрок)
Атах эти алдьатан, Астыыр-үөллүүр киэһэҕэ Сэмсэ биэрэн оҕолорго Сиикэй эти сиэтэллэрэ. Күннүк Уурастыырап
4. Туора дьон, уопсастыба мала тутуллар хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы күүскүнэн арыйан киир (уораары, халаары). ☉ Взломать и войти с целью похищения, грабежа (в закрытое помещение, строение)
[Уйбаан:] Кууһума оҕонньор ампаарын мин алдьаппытым, үбүн мин ылбытым... А. Софронов
Мин учууталбын! Эн ороспуонньуккун, хатааһыннаах ааны алдьатан киирэр ороспуонньуккун! Амма Аччыгыйа
Уоруйах уорбут буруйбут суоҕа, Ампаар алдьаппыт аньыыбыт суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Урукку үчүгэй туругуттан уларыт, буорту гын, дьүөрэтин кэс, туругун хамсат (хол., бэрээдэги). ☉ Выводить из первоначального порядка, нарушать порядок, нормальное, обычное состояние чего-л. (напр., ансамбль)
Тылгынан бэрээдэги алдьатаҕын диэн, куһаҕаммын таһаарар. Амма Аччыгыйа
Маннааҕы остуол бэрээдэгин алдьаттахпытына, тойоммут кыыһырыа диэн, эмиэ туттуналлар. Эрилик Эристиин
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
6. көсп. Сатарыт, айгырат, аймаа (хол., олоҕу). ☉ Расстраивать, нарушать, разрушать (напр., жизнь, город, государство)
Аан дойду албыннаах олоҕун Алдьатар алгыстаах үлэ Саҥа саргытын салайаммыт Бары барбах бастаан туруо. П. Ойуунускай
Мин улууһу алдьаппыт түөкүн эбит буоллахпына, түөкүн утумнаах диэн кырдьаҕас сэһэнэ баар, оччоҕо ити бэйэҥ уолуҥ эмиэ улууһу алдьатар түөкүн буолаарай. МНН
Иҥсэ-мэнэгэй баар бу аан дойдуну алдьаппыт. А. Сыромятникова
△ Улахан ороскуокка тэп, эс-быс, дьадат. ☉ Разорять, опустошать; расстраивать (напр., чье-л. благополучие, достаток, здоровье кого-л.)
Сорох ардына уу суттар алдьаталлара, сорох ардына хаһыҥ эрдэ түһэн бурдукка ас киллэриминэ алдьатара. «ХС»
Никотин киһи доруобуйатын алдьатар. ПНЕ СТ
Оонньооччу хаартыга сүүйэн дьону алдьаттаҕына, куһаҕаны оҥорбукка холоммот. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын алдьат көр аат. Санаатын алдьат көр санаа. Уутун алдьат көр уу II. Эти-хааны алдьат көр эт-хаан