Якутские буквы:

Якутский → Русский

анысхан

холодный ветер; пронизывающий холод; анысханнаах арҕаа халлаан фольк. западное нёбо с холодным ветром; улахан өрүс анысхана холодное дыхание большой реки; арҕааттан тыал анысханнаах буолар западный ветер несёт холод; анысхан тымныы пронизывающий холод.

Якутский → Якутский

анысхан

  1. аат. Тохтообокко күүскэ үрэр тымныы тыал. ☉ Сильный неутихающий холодный ветер
    Бу тоҕус үөстээх тоҥмот муора уораана буоллаҕа, аҕыс үөстээх Араат байҕал анысхана буоллаҕа, сэттэ үөстээх иҥэрэ далай сипсиэрэ буоллаҕа! ПЭК ОНЛЯ III
    Дьулаакыр муус турууктартан дьулайбатах, Алдьархайдаах анысханнартан чачайбатах, Болгуо, боһомо буомнартан чаҕыйбатах Дьикти дьоннору Эн, космос, бэйэҥ үөскэппиккин! П. Тобуруокап
  2. даҕ. суолт. Киһи силиитигэр киирэр, курдаттыы охсор (күүстээх тыал, тымныы туһунан). ☉ Пронизывающий, пробирающий до мозга костей (о сильном ветре, морозе)
    Сэтинньи силбиктээх күннэрин ахсынньы анысхан тымныытынан солбуйда. М. Доҕордуурап
    Сэрии сылларыгар дьыбардаах сарсыардаларга, анысхан тымныыларга үөрэнэ оскуолабытыгар туорахтана сырсарбыт. В. Сыромятников
    Айаммыт ахсымыран истэ. Мэктиэтигэр, алын өттүбүттэн анысхан аргыар аргыйарга дылы гынна, ойоҕос өттүбүттэн силлиэ-холорук ытылларга дылы буолла. С. Федотов

Еще переводы:

аҥыһый

аҥыһый (Якутский → Якутский)

көр аныһый
Халлаантан сөрүүн салгын таҥнары аҥыһыйда. А. Федоров. Харах уулаах хара былыт Хантан манна халыйда? Арҕааттан кэлбит эбит, Анысхан тыала аҥыһыйда, Эльба, Рейн ууларыттан — Элбэх, онно харах уута. Л.Попов. Атырдьах ыйын түүннэрэ Аҥыһыйа тымныйдылар. Баал Хабырыыс

аан-даам

аан-даам (Якутский → Якутский)

көр аам-даам
Биирдэ ахсынньы ый аан-даам тымныыта ааҥнаан турдаҕына, түүлээхситтэргэ тиэрдиэхтээх таһаҕаспын ырыган табаларга тиэйэн, сатыы баран истэхпинэ, көс буолаат, табаларым сытынан кэбиспиттэрэ. Н. Абыйчанин
Кыһыҥҥы кэм саамай хабыр тымныыта Саха сиригэр ахсынньыга түһээччи. Ол да иһин, ахсынньы аан-даам тымныыта диэн уос номоҕо буолар. «Кыым»
Муустаах муора Аан-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап

алтынньы

алтынньы (Якутский → Якутский)

аат. Төгүрүк сыл онус ыйа. ☉ Десятый месяц года, октябрь
Алтынньы ый иккис саҥата, Арҕааттан анысхан тыаллааҕа. Күннүк Уурастыырап
Алтынньы ортото ааста да, хаар түһэ илик, өссө да сүрдээх ичигэс. Софр. Данилов
Сарсыныгар турбуттара туох барыта туналыйа туртайбыт, алтынньы ый курдук тымныы тыал суптурута үрэр. П. Егоров

өксүөннээ

өксүөннээ (Якутский → Якутский)

туохт. Хаар былаастаах ардахтаах, тыаллаах, тымныы буол (күһүҥҥү күн-дьыл туһунан). ☉ Быть ненастным, холодным (об осенних днях); идти (об осеннем дожде с мокрым снегом)
[Күһүҥҥү халлаан] арыт ардаан кутар, арыт кылбайа халлар, арыт өксүөннээн табыгыратар. Н. Якутскай
Хонон турдах аайы халлаан хаҕыстык тыалырар, сотору-сотору ардыыр, эмиэ да өксүөннүүр буолла. В. Сыромятников
Сороҕор хайа былытыран, түүппэҕирэн туруо, өксүөннүө, анысхан тыал аргыйыа. Умнуллубат к.

аҥый

аҥый (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт., поэт.
1. Тымныы салгынынан үр, саба биэр. ☉ Поддувать, обдавать холодным воздухом
Тыал биллэ тыалырда. Тымныынан аҥыйда. Күннүк Уурастыырап
Быраһаай, сайылык, Чэлгийэр, Долгуйар Тэлгэһэ. Аҥыйан истэҕэ Тибиилээх, Буурҕалаах Хаар кыһын. С. Васильев
Бу дьолу күдэҥҥэ көтүтээри, Арҕааттан анысхан аҥыйда, Киирдилэр — эппитин сэймэктээри, Фашистар — хаанымсах баабырдар. Эллэй
2. Салгый, сиккиэрэн билин. ☉ Слегка обдавать прохладным воздухом
Ийэ дойдум, мин тиийбиппэр, Иэйэн аргыый тыалырда, Итииргээбит мин түөспэр Илгэтинэн аҥыйда. С. Данилов
Онтон дьэ Куйааспыт уҕараан Сибиэһэй Сөп-сөрүүн аҥыйар. С. Данилов

байаҕал

байаҕал (Якутский → Якутский)

көр байҕал
[Аан ийэ дойду] Тумара байаҕал олохтоох, Хотугу байаҕал тутаахтаах, Арҕаа байаҕал дьайыҥнаах, Соҕуруу байаҕал тулалаах, Илин байаҕал иилээх. Саха нар. ыр. Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына – Аҕыс үөстээх Араат байаҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Бу тоҕус үөстээх тоҥмот муора уораана буоллаҕа, аҕыс үөстээх Араат байаҕал анысхана буоллаҕа, сэттэ үөстээх иҥэрэ далай сипсиэрэ буоллаҕа! ПЭК ОНЛЯ I

айааһаа

айааһаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Ыҥыырга, көлүүргэ үөрэт, көлө гынарга бэлэмнээ, сыһыт. ☉ Приучать к седлу или упряжке, объезжать
Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх сур соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Остуорас Түмэппий оҕото Лэгиэнтэй, Кунаны айааһаан сир тиэрбит сэгэртэй. С. Васильев
Тап-тап-табакам, Айааһыам эйиигин! Чэчир-72
2. көсп. Кими, тугу эмэ бэйэҕэр бас бэриннэр, тугу эрэ баһылаа. ☉ Приучать, покорять кого-что-л.; овладевать кем-чем-л.; осваивать что-л. Аҕаларбытын кытта Атах тэпсэн тураммыт Айааһаабыппыт Хабыр айаннаах Халлаан харааптарын. Н. Рыкунов
Бу хотугу тыйыс айылҕалаах кыраайы айааһыылларыгар, дойду оҥостоллоругар кыаҕы биэрбит балык диэн — мунду! Багдарыын Сүлбэ
Аам-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы, «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Эмньик аттыы ахсымныыр Эдэр сааһы айааһаан, Аны үлэ саҥалыы, Ааны аста аан бастаан. Р. Баҕатаайыскай

баабыр

баабыр (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. эргэр. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ киирэр бөдөҥ сиэмэх кыыл. ☉ Тигр
    Баабырдар, модьугулар, хахханнар, түлүрбэхтэр – бары түүн утуйбаттар. Н. Якутскай
    Баппаҕайын быһа хаптарбыт баабыр ордук сэрэхтээх буолар. А. Федоров. Бу түүн Доодоҥ утуйбакка, Бааһырбыт баабыр курдук, Сири кырбыыр, өрө мөхсөр, Бөҕөстөрүн сынньар, мөҕөр. М. Ефимов
  3. көсп., поэт. Адьырҕа, сиэмэх. ☉ Хищник
    Бу дьолу күдэҥҥэ көтүтээри, Арҕааттан анысхан аҥыйда: Киирдилэр – эппитин сэймэктээри, Фашистар – хаанымсах баабырдар. Эллэй
    Киһи диэн көр оннук уустук, Таайыллан биэрбэтэх таабырын. Көрөҕүн кини арыт намчытын оҕолуу, Арыт харса суоҕун, баабырын. М. Тимофеев
  4. даҕ. суолт. Күүстээх, модун, сүҥкэн. ☉ Сильный, могучий, огромный
    Орто дойду сылгытын Иэйэхситэ Үүт Дьөһөгөй айыы Моонньохтоох тойон баабыр сэргэлээх Симэхтээх көмүстээх Сири иһиттээх. Саха фольк. Баабый дохсун илиилээхтэр, Баабыр хара ытыстаахтар, Баллырҕаччы балталааҥ. П. Ойуунускай
    ср. тюрк. бабр, бэбр ‘леопард, пантера’
    ◊ Баабыр кыыл – баабыр диэн курдук
    Баабыр кыыл биир киһини харбаан ылан өрө илгэн кэбиспитэ, киһи көстүбэт буолуор диэри үөһэ кыырайан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
    Кырата буоллаҕына, баабыр кыыл суолун көрөөрү одуулаһабын. Н. Якутскай
    Хаһан эрэ Хахай тойон Бастыҥ солбуйааччыта Бадаайы тыҥырах Баабыр кыыл Баһылык буолбут. Күн Дьирибинэ
    Хахай кыылтан хааннаахпын, Баабыр кыыл балтынабын, Куоска абаҕата буолабын, Куһаҕан булчуттан куотабын. Болот Боотур
сыа-арыы

сыа-арыы (Якутский → Якутский)

аат.
1. Сүөһүттэн ылыллар сыаны, арыыны, мас арыытын барытын аһыыр ас быһыытынан холбуур уопсай хомуур аат. ☉ Обобщающее слово, объединяющее животный жир, растительное и сливочное масло (употребляющиеся в пищу)
Бибилэтиэкэттэн сабыс-саҥа кинигэлэри ылаҕыт, аҕыйах хонон баран, сыаҕа-арыыга илдьи булкуйан аҕалаҕыт. Р. Кулаковскай
Кини, маҕаһыын бэрэдэбиэһин курдук, кирпииччэлэри бэркэ кыһанан сыа-арыы буолбут хаһыаттарынан суулаата. ПН ДЫ
2. көсп. Баай-тот, дэлэй, уйгу-быйаҥ олох. ☉ Богатая, изобильная жизнь
Биһи холкуостаахтарбыт: «Сири таҥастаан, ууну хаайан …… сыаны-арыыны оҥоробут», — диэн номохтоноллоро саамай сөп. М. Доҕордуурап
◊ Сыа-арыы (сыанан-арыынан, арыы) алын — эмис буол, уой, тот (киһи туһунан). ☉ Быть упитанным, тучным (о человеке)
Кини, байан сыаарыы аллан, килэйэн-халайан барбыта көстүбэтэр да, эргитиилээҕинэн-урбатыылааҕынан биллэрэ. Софр. Данилов. Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ кэпс. — олус ырыган, дьүдьэх киһи. ☉ Тощий, худой человек (букв. человек, к которому ни жир, ни масло не пристали)
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыа-арыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Сидоров Ксенофонт Тихонович. «ХС». Сыаҕа-арыыга үҥкүрүт — дэлэй, үчүгэй иҥэмтиэлээх аһынан аһат. ☉ Обильно вскармливать питательной пищей
Бу бэйэтинэн Васяны хайдах бачча төп-төгүрүк, сап-саһархай оҥорон, сыаҕа-арыыга үҥкүрүтэн аҕалбытай диэн киһи иһигэр бэркиһии саныыр буолара. Н. Заболоцкай
Сыанан-арыынан аҕаабат көр аҕаа. Арыт ардыгар оннук айылаах сыанан-арыынан аҕаабат бытарҕан тымныылаах кыһыммытын истиҥник таптаан ырыа-тойук оҥостуммуппут аҥаардас анысханыттан, тыйыһыттан эрэ тутулуктаах буолуо дуо? ФЕВ ДьС
Итини мин куһаҕан санаабыттан эппэт этим — соҕотоҕун дьиэбэр түбүгүрэрим, оҕолору көрүүмхарайыым, ол үрдүгэр холкуоска үлэлиирим миигин сыанан-арыынан аҕаабат этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)

ырдьай

ырдьай (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Илин тиистэриҥ килэйэн көстөллөрүн курдук уостаргын ыртаччы тутун. ☉ Скалить зубы, скалиться
Дьэргиэйэп күлэн ырдьайбытынан киирэн, Фокиҥҥа халыҥ дьаптал харчыны туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Аһыыбыттан-абабыттан ынырыктык ырдьайан ытыыр быһыылааҕым да, хараҕым уута тоҕо эрэ кэлбэтэ. С. Маисов
Көрүүй, ол бөрө тииһэ Киһи дьулайыах ырдьайар. А. Кондратьев
2. Кыратык аппайа, сэгэйэ арыллыбыт курдук көһүн. ☉ Быть раскрытым, разинутым, зиять
Күн ырдьайа киириитэ, үрэх сир анысхан тыына салгыйбытынан барда. Болот Боотур
Хандалы кылырҕаан ыыспаҕа ытыллан, Кыһыл эт ырдьайан, Өһөх хаан ыһыллан, Күннэри түҥкэтэх түрмэҕэ тиийбитэ. Таллан Бүрэ
Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
◊ Ырдьаччы (ырдьайа) быһынна көр ырдьаччы
3
[Кууһума] хаартылаан сүүйэ-сүүйтэрэ сылдьан баран, ырдьайа быстан, хоргуйан ыспыраабынньык дьиэтин куукунатыгар киирэн чаҕар кыыска аһаан баран олорор. Эрчимэн
Киэһэтин бостуук түбүгүн бэйэбинэн амсайан ырдьайа быстан, ол эрээри бэркэ астынан төттөрү айаннаһан испитим. В. Васильев
ср. др.-тюрк. йырыш ‘обнажать, оскаливать зубы’, алт. ырчай, хак. ырсай, п.-монг. ирдьайи ‘скалить зубы’, монг. ярҕайх ‘обнажать ряд чего-л. (напр., зубы)’