араассыйа

араассыйа, рация (кылгас радио-долгушга үлэлиир көһөрүллэ сылдьар радио-ыстаансыйа.)

сыһ. Такыппыт эбэтэр маадьаҕар атаххын аччатан (туох эмэ ыараханы көтөҕүүттэн). ☉ Широко расставив согнутые в коленях или кривые ноги (поднимая что-л. тяжёлое)
[Кустук] сотору соҕус буолаат, элбэх тоҥ балыгы хардаҕас мастыы махчаччы көтөҕөн киллэрэн, мас кыстыыр таһыгар тэлгэтэ уурда. В. Протодьяконов
Биһиэхэ батарыайанан үлэлиир араассыйа биэрбиттэрэ. Ону икки адъютаҥҥа махчаччы сүктэрэн кэбиспиттэрэ. ВА

I
салыбыраа диэнтэн холб. туһ. «Интернационалы» ыллаан дьигиһитэллэр
Эргэ түрмэлэр эркиннэрэ салыбыраһарга дылы гыналлар. А. Фёдоров
Уҥуохтара босхо барыар диэри куттанан салыбыраһа хааллылар. Р. Кулаковскай
Синиэлин нырылыччы кэппит, сиэхтэрэ уруккутун курдук тобугар тиийэ салыбыраспыттар. А. Куприн (тылб.)
II
даҕ. Тохтоло суох салыбырыы сылдьар, эйэҥэлэс, титирэс. ☉ Трясущийся, дрожащий (напр., о руке)
Саам сыалыгар туох да иһин киирбэт, илиим сап-салыбырас буолбут. Суорун Омоллоон
Кутталларыттан сап-салыбырастар. И. Бочкарёв
Баартыйа начаалынньыгын араассыйанан булан салыбырас куолаһынан кэпсэттэ. Н. Габышев

туохт.
1. Туох эмэ иһигэр-таһыгар элбэхтик төттөрү-таары сырыт, кэл-бар. ☉ Многократно входить и выходить, ходить взад-вперед
Дьиэни төгүрүйэ хаамтым да, киирэр-тахсар ааннара манан эбит диэн быһааран билбэтим. А. Софронов
Болугур оҕонньор туруон иннинэ дьоно таһырдьа сыбыытыыллар. Туох буолан киирэр-тахсар мээнэ буолбуттарын Болугур оҕонньор сатаан өйдөөбөт. Н. Якутскай
Мотуоһа тура эккирээн, ас астаан киирдэ-таҕыста. Болот Боотур
2. Туох эмэ солуута, онно суоҕунан баас. ☉ Придираться, цепляться к кому-л. по какому-л. незначительному поводу
Мин Платонум кимиэхэ да киирэ-тахса сатааччыта суох. Софр. Данилов
Онуманы түөрэн, хаһан киирэр-тахсар санаалаах оҕо эбит. Болот Боотур
Дириэктэринэн кииримэ-тахсыма. Араассыйанан күн аайы салайар. А. Кривошапкин (тылб.)
♦ Онон-манан киир-таҕыс — була сатаан баайыс. ☉ Придираться по мелочам; лезть, вмешиваться в чьи-л. дела, жизнь
[Ити киһи] адьас хаан урууҥ сылдьар. — Чэ-чэ, онон-манан кииримэтахсыма. Баччааҥҥа диэри уруурҕаһа сатаабатах дьон этигит. Р. Кулаковскай
[Баһылай] онон-манан киирбэтин-тахсыбатын. А. Сыромятникова

аат.
1. Турба курдук быһыылаах кыра туох эмэ. ☉ Что-л., имеющее трубообразную форму, трубка. Эрэһиинэ туруупка
□ [Ардах чиэрбэтин сиэбит аһа] айаҕыттан бэлэһин ааһан, синньигэс туруупкаҕа — куолайга киирэр. ББЕ З
Омлеты туруупка курдук быһыылаан суулуохха сөп. ДьБ
2. Ханнык эмэ аппараат (хол., төлөпүөн, домофон, араассыйа) истэр уонна саҥарар чааһа. ☉ Часть какого-л. аппарата (напр., телефона, домофона, рации) с устройством для слушания и говорения, трубка
Комендант төлөпүөн туруупкатын тыастаахтык уурбута. Н. Якутскай
Тоня туруупканы хаба тардан ылан иһиллээтэ. М. Доҕордуурап
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
3. геол. Магматтан үөскээбит хайа боруодатын сытар быһыыта, пуормата (сиргэ силииндир курдук дириҥээн киирэр). ☉ Форма залегания горной породы магматического происхождения (в виде уходящего в глубь цилиндра), трубка
Геолог буолуоҕум Сир баайын булуоҕум …… Туруупка арыйыам — Дойдубун байытыам. Е. Васильев
Ньурбаҕа Накыын карьерын туруупкатын үс сиргэ киинин уонна сир тымыра ыһыллыбытын баайдыбыт. ПНИ ЭД. [Юрий Хабардин] Саха сиригэр биир бастакы алмаастаах туруупканы булбута. ЧМА СТС АКҮө