айгырыын силик көр айгыр-силик
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Айгырыын силик Аҥаат-муҥаат Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар, Кэскиллээх киэҥ киэлитигэр Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II

аат., эргэр. Сыарҕалаах ат баһын хантаччы тартарар быа (үүнүн тиэрбэһиттэн дуҕатын оройугар эбэтэр ыҥыырдаах акка ыҥыырын хоҥсуоччутугар диэри). ☉ Ремень, проведённый от мундштука к седлу или к дуге (чтобы лошадь держала голову кверху), повод
Хартыгастаах халлаан Хантарҕата тэһиинин Төлөрүтэ охсоннор Төгүрүччү көрөн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аралы далбар киэлитигэр Арҕаһыттан хантарҕалаах Айыы тайбыыр аймаҕыттан Энньэлээх-сэтиилээх айыллыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. бур. хантарга ‘ремень мундштука (лошади)’

1. аат. Киһи этигэр хаан турбута, хаан бөлүөхсүбүтэ (туох эмэ тастыҥ дьайыыттан). ☉ Синяк, кровоподтек на теле человека (от внешних воздействий)
   Көр эрэ! Хараҕа бу курдук күөх балахай буолан хаалбыта буолбат дуо? Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Хаан бөлүөҕүн курдук хойдон көстөр. ☉ Темно-красный (как запекшаяся кровь)
   Уон дэгиэ тарбаҕынан хаахыр-хаахыр тарбанна, онтон ылан ытыһын көрбүтэ, ытыһа барыта хара балахай хаан буолан таҕыста. Саха фольк. Ол күн Аралы маҥан халлааҥҥа Хара балахай Ыас хара былыттар Өрүтэ сырсан үөмэхтэспиттэрэ. П. Тобуруокап. Тэҥн. балах, баламах

ж. олгуобуйа, арал, ураҕас; # повернуть оглобли туһата суох төнүн.

1. аат.
2. үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. ☉ Сердечный прием с обильным угощением
   Ыраах халлаан ыарын тыыран «Ыалдьыт» кэлэр күнүгэр - Долгутуулаах далбары [тэрийиэхпит]. Күннүк Уурастыырап
   [Киис Бэргэн:] Кини эйигин араастаан алы гыныа, Бастыҥ маанытыгар, далбарыгар олордуо. И. Гоголев
   Таака күндү хоноһолору далбар бөҕөнөн көрсөр. Р. Кулаковскай
3. эргэр., фольк. Аһыыр остуол. ☉ Стол для угощения
   Аҕыс атахтаах хатыҥ араҕас далбары тардан кэбистилэр. ПЭК СЯЯ
   Ол [хаҥас диэки] баран хаҥарҕастаах хаппахчы иһиттэн сылгы түөрт ойоҕоһун араҕас туос сандалы далбарыгар тарта да, аһаан имиппитинэн барда. Ньургун Боотур
   Кулуба маанылыыр уолун хоолдьугатыгар кур эримэх биэни астаппытын буһараннар, далбарга хоторбуттар. ИН ХБ
4. эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. ☉ Большой берестяной или кожаный сосуд для кумыса
   Саар киһини самыытын хараҕынан танылҕан далбара тардыллан турар. ПЭК СЯЯ
   Күөх хонууга ыһыахтаахтар түһүлгэ тэрийэн, далбар тардан, арыылаах кымыһынан [дьону] айах тутан аһатан барбыттар. Саха сэһ. II
5. поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. ☉ Прекрасная местность, изобилующая богатством
   Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Сир-дойду кэрэ-киэҥ далбара Синньилэ солконон симэннэ. А. Бэрияк
   Ийэ сирбит далбарыгар Илгэ туораах ыһыахпыт. И. Чаҕылҕан
   Айылҕа - барыбыт Айбардыыр далбарбыт. В. Кейметинов (тылб.)
6. Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох. ☉ Полная обеспеченность; беззаботная, вольготная жизнь
   Оҕо сааһым далбара сотору уурайбыта: сэттэбин туола иликпинэ эбэм өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбараан, этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт. Болот Боотур
   [Суоһалдьыйа:] Кыыс оҕо төрөөммүн Күн далбарын билбэтим. И. Алексеев
   6
   далбарай 2 диэн курдук. Ханна баарый татыйыгым, Ханна баарый далбарым? Күннүк Уурастыырап
   Холкуҥ, нарыныҥ, үчүгэйиэн, Эбээн кыыһа далбарым. Сибэккилэр
   Таалалыахпыт, далбарым сыыһа, Таптал сылам нууралыгар. А. Пушкин (тылб.)
7. даҕ. суолт.
8. Мааны, бастыҥ. ☉ Наилучший, превосходный
   Айылҕа маанылаахтарын [кыталыктар] далбар үҥкүүлэрин көрбүппүттэн дуоһуйа, манньыйа сыттым. С. Дадаскинов
9. Өҥ, тот, дэлэй. ☉ Сытный, богатый, изобильный
   Кэпсэтиэх эрэ маннык далбар үйэҕэ биһиги төһө үчүгэйдик олорорбутун. И. Аргунов
   Ол да буоллар далбар олоххо Таалалаан үөрэммит киһиэхэ Көҥүл мэлдьи таптаммат. А. Пушкин (тылб.)
10. Киэҥ-куоҥ, дуолан. ☉ Широкий, привольный
    Күммүт уота көччүйэр Көнө, далбар хонуутун Күөҕүн үөһэ күөрэйэн [күөрэгэй] Көрүлүүрүн кытары …… Күүстээх үлэ күүркэйдэ. П. Тобуруокап
    ◊ Аан дойду араҕас далбар быара фольк. - аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. ☉ Самый плодородный, изобильный центр мира
    Аан дойду Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр [Көмүс балаҕан үөскээбит]. П. Ойуунускай
    Аан дойду араҕас далбар быарыгар [күн] Сандаарыйа ойон тахсар. Суорун Омоллоон. Айыы далбар поэт. - эйэҕэс, амарах. ☉ Приветливый, ласковый, добрый
    Сахаҕа былыр-былыргыттан айыыһыт хотун курдук күн санаалаах айыы далбар эмээхситтэр бааллар. И. Гоголев
    Мадонна айыы далбар мичээрин долгутар күүһэ Үйэ-саас уостубатын. В. Миронов
    Аан дойдуларым айыы далбар Иччилэрин кута - аал уотум, Эһэкээним иннигэр - Алгыс тылларбын, амалыйдаҕым ини да... М. Тимофеев. Айыы (куо) далбар кымньыы фольк. - олоҥхоҕо: аптаах кымньыы. ☉ В олонхо: волшебный кнут
    [Оҕо барахсан] Бастыҥ сэргэни Аҕыс салаалаах Айыы далбар кымньыытынан Тоҥсуйан лобугуратта. П. Ойуунускай
    Айыы бухатыыра аҕаһа биэрбит айыы куо далбар кымньыытын үс төгүл эрийэ оҕуста. Ньургун Боотур. Араҕас арыы (үүт, сүөгэй) далбардаах фольк. - өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. ☉ Плодородный, урожайный; изобилующий чем-л.
    Араҕас арыы далбардаах, сөҥ сүөгэй сүдүрүүннээх (өс ном.). Тиийиэхпит үүт, сүөгэй далбардаах Өҥбыйаҥ Аммаҕа, Тааттаҕа. Эллэй. Араҕас далбар фольк. - байылыат, уйгубыйаҥ. ☉ Изобилие, плодородие, богатство
    Арыы тыабыт ардынан Араҕас далбар аллыаҕа. Суорун Омоллоон
    Аан ийэ дойдум Араҕас далбарыттан арахсан [Түөкүн аатырбытым иһин] Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын. Эрилик Эристиин. Далбар олох эргэр.- чуулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. ☉ Нары в якутской юрте, расположенные в чулане (где обычно спят девушки) или за занавеской (перегородкой)
    Далбар олоххо ким да суоҕа. И. Гоголев. Далбар чабычах эргэр. - айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн, талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. ☉ Берестяной сосуд, вышитый узором из конских волос и ивовых прутьев, в который наливают кумыс с маслом, предназначенный для угощения небожителей айыы и духов природы иччи
    Таҥалайдаах ойуулаах Далбар чабычаҕы тартыбыт. Саха фольк. Мандаар матаар ойуулаах Матаарчах иһит бааралаата, Таҥалайдаах талахтаах Далбар чабычах ханыылаата. С. Васильев
    Улахан далбар чабычахха саамал кымыһы кырылаччы куталлар. К. Уткин. Далбар Чуонах - Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. ☉ Название абаасы - злого духа, живущего на южном небе Нижнего мира. Далбар чэчир - ыһыахха, урууларга уо. д. а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах. ☉ Молодая свежесрезанная ритуальная березка, воткнутая в землю на праздничной поляне, украшенная тонкой веревкой, сплетенной из белого конского волоса. Бар дьоно мустубутугар Эллэй Боотур далбар чэчирин, илин диэки хайыһыннаран, тоҕойдуу туруоран баран тыл этэр. НСА ПШЯП

I
туохт. Кытар, кытара умай; кытар-тэтэр. ☉ Алеть; покрываться багрянцем (напр., о природных явлениях); заливаться румянцем (о лице)
Киирэн эрэр күн былыт кырыытынан кыыспыта кыһыл хаймыы буолан көстөр. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр атырдьах ыйын эргэтин саҕана от-мас кытара кыыста. Л. Попов
Хаана улам кыыстар кыыһан, сирэйэ кыһыл сукуна курдук, кытаран кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Араас өҥүнэн оонньоон ордук чаҕылыйан, сырдаан көһүн. ☉ Ярко сиять, переливаться всеми цветами радуги
Газоннарга, аллеяларга сибэккилэр кустук дьэрэкээн өҥүнэн дьиримнии кыыһаллар. Софр. Данилов. Араас өҥнөнөн, Кылбаара кыыста Аралы кустук Сайаҕас халлааҥҥа. С. Данилов
Дьүкээбил уоттара кыыһаллар Эн кыһыл көмүстээх баттаххар. Эллэй
др.-тюрк. хыз
II
аат. (э. ахс. кыргыттар)
1. Дьахтар оҕо уонна эдэр (кэргэн тахсыан иннинээҕи) сааһыгар. ☉ Девочка, девушка (до замужества)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгыннаах кыыс. В. Яковлев
Муостата суох дьиэ буоругар олорон …… уончалаах кыыс, ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
2. (тард. сыһыар-х тут-лар). Ким эмэ оҕото буолар дьахтар киһи (төрөппүттэригэр сыһыаннаан этэргэ). ☉ Дочь
Уоллара иккитэ, кыыстара биирэ буолла. Саха фольк. «Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Шарапов кыыһын урут Сэмэнчик дэҥ кэриэтэ көрөрө. Н. Якутскай
3. Дьахтар кэргэн тахсыан иннинээҕи кэмэ, туруга. ☉ Состояние до замужества, до вступления в брачные отношения, девичество
Кыыс сылдьан кыыспыт, тэтэрбит, Ыраас иҥэ хатан эрэр. Р. Баҕатаайыскай
Кыыс сылдьан чугаһаппатах эрээригин, билигин кэлэн харайа сатыыгын дуо? «ХС»
Эргэ тахсан да баран Элэс түүл буолан күрэммит Эйэҕэс күнүн, кыыс кэмин Үтүөнэн өйдүү сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
◊ Абааһы кыыһа — Аллараа дойдуга олохтоох ынырык сидьиҥ дьүһүннээх олоҥхо, остуоруйа персонаһа. ☉ Чудовище Нижнего мира — персонаж женского пола в героическом эпосе олонхо
Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү. Ньургун Боотур
Илбис кыыһа көр илбис. Кыыс бэрбээкэй көр бэрбээкэй. Умса түһэн сытар Чом көрдөҕүнэ даадар икки кыыс бэрбээкэйэ кини муннун анныгар субу бадьаллан тураллар үһү. Далан
[Уу] эбии дэбилийэн кэлэн истэ, …… дьон кыыс бэрбээкэйдэригэр тиийдэ. Н. Заболоцкай. Кыыс дьахтар — 1) эдэр дьахтар (эдэр кыыстыы кэрэтин, кыраһыабайын бэлиэтээн этэргэ). ☉ Молодая женщина (сохранившая девичью красоту, свежесть)
Тэһиин тутуохпут диэн тоҕус уолан киһи, аҕыс кыыс дьахтар тахсан сэргэ төрдүгэр мустубуттар. Саха фольк. Кыыс дьахтар томтойор түөһүгэр уол оҕону күөрэччи көтөҕөн ылар. Т. Сметанин
Уолан киһи кыыс дьахтар кылыһахтаах ырыата тыа саҕатын сатарытан …… эрэрин истэ биэрбит. П. Филиппов; 2) кэргэннэнэ илик сааһырбыт кыыс. ☉ Незамужняя женщина в возрасте
Кыыс дьахтар кытыйаны-хамыйаҕы кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.). Дьадайан, бэйэтэ даҕаны дьүдэйэн бараары гынан, Мэҥэ улууһуттан Доллу диэн нэһилиэктэн биир кыыс дьахтары ойох ылбыт. МНН. Кыыс кэрэ (үчүгэй) — 1) тас көрүҥүнэн, көстөр дьүһүнүнэн кыраһыабай, нарын-намчы (эдэр эр киһини этэргэ). ☉ Красивый, изящный, имеющий нежные черты лица (о молодом мужчине)
Уопсай көрүҥэ үөһэттэн алларааҥҥа дылы эҥкилэ суох, ситэ үчүгэй, дьоҕус, кыыс үчүгэй киһи. МНН
Георгий Дмитриевиһы көрбүт эрэ киһи барыта кыыс кэрэ, көнө уһун уҥуохтаах, хатыҥыр киһи этэ диэн дьүһүннүүллэр. ПНИ ОСОТ
Саһархай харахтаах, нууччалыы сырдык хааннаах, кэннигэр тарааммыт хойуу баттахтаах, орто уҥуохтаах кыыс кэрэ киһи этэ. «ХС»; 2) эдэр уонна маҥан дьүһүннээх (сылгыны этэргэ). ☉ Молодая и белой масти (о кобыле)
Кыыс кэрэ Кытыт биэ буолан Тымыытта турбут, Тырыта тыбыырбыт. П. Ойуунускай
Туой күрэҥ соноҕоһу утаарбыттар, Кыыс кэрэ биэни кыйдаабыттар. С. Зверев
Күн Толомон Ньургустайга кыыс кэрэ убаһа этин буһуулаан таһаараҥҥыт, араҥа туос үрдүгэр ууран биэриҥ! ПЭК ОНЛЯ VI
Кыыс оҕо — кыыс II диэн курдук. Айыы Куо, көстөсүөргү олус үчүгэй кыыс оҕо. П. Ойуунускай
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
[Петя:] Дьэ бу маннык бэйэлээх, сибэкки курдук кыыс оҕо пиэрмэҕэ, хотоҥҥо сүөһү ортотугар хайдах үлэлээн сылдьыах бэйэҕиний? С. Ефремов. Кыыһынан кырый — кэргэн тахсыбакка, ыал буолбакка соҕотох хаал. ☉ Остаться в старых девах
«Аны оҕобут эргэ барымына, кыыһынан олорон кырдьара буолуо», — диэн Сэмэн Уйбаанабыс кэргэнин, игиинэн аалар курдук, биир кэм хомуруйан тахсара. Н. Якутскай
Мин билэрим: кини аҥаардас хаалан, Кыыһынан кыһалҕалаахтык кырдьыбытын. С. Данилов
Урут эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов. Уу кыыһа — сүһүөхтэртэн турар сымнаҕас эттээх, улахан бүлтэгэр харахтаах, үс паара хатыылаах атахтардаах уу үөнүнэн аһылыктанар күөлгэ үөскүүр тоноҕосчут ыамата. ☉ Личинка стрекозы
Мин уу кыыһынабын, Балык балтынабын. С. Данилов
— Ол, паапа, туох үөнүй? — Билбэтим ээ. Уу кыыһа эбитэ дуу? Далан. Уу кыыһа атаҕа элбэҕин, харахтара эчи ынырыгын! Суол т.
др.-тюрк. хыз
III
аат., эргэр. Кыһыы, аба. ☉ Злость, язвительность, едкость
Тылын кыыһын, айаҕын абатын, уоһун угалдьытын, тииһин силигин! ПЭК ОНЛЯ II

I
1. аат.
1. миф. Орто дойду дьонун, сүөһүтүн-аһын айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, Үөһээ дойдуга олохтоох сырдык тыыннар үрдүк биистэр (христианскай религия таҥараларын курдуктар). ☉ Общее название высших существ, олицетворяющих доброе начало (примерно соответствует христианским божествам)
Наар үчүгэйи айа, оҥоро турар, дьон аймаҕы араҥаччылыыр айыылар бааллара буолуо диэн былыргы сахаларга өйдөбүл үөскээбит. Саха фольк. Мөлтөх буолан, Миигин араҥаччылыах айылаах Араас сырдык айыылары айбытым. Кинилэргэ сүгүрүйэрим, Кинилэртэн көрдөһөрүм. И. Гоголев
2. Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэринэн айыллыбыт, кинилэринэн араҥаччыланар Орто дойдуга олорор бары — барыта («үтүө», «үтүө санаалаах» диэн өйдөбүллээх). ☉ Все, что создано божествами, покровительствуемое ими (имеет дополнительный оттенок: «доброе», «добрая суть»)
[Эркээни:] Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Тыый, тукаларыам, ол хотон иһиттэн айыы сүөһүтэ ханна барыай. В. Яковлев
3. фольк. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа сахалар, кинилэр олорор дойдулара, кинилэри өстөөх биистэртэн харыстыыр, көмүскүүр дьоннор (бухатыырдар, удаҕаннар эҥиннэр). ☉ В олонхо, сказках — якуты, страна якутов, их защитники от враждебных сил (богатыри, шаманки и др.)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда. Саха фольк. Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбиспитэ …… киһини хаба ортотунан кэлбитин айыы бухатыыра халбарыс гынан биэрдэ. Ньургун Боотур
Айыым кыыһа барахсан Көҥүл салгынтан көтөҕүллэн Субу куорхаан эрэрин көрөммүн, Уҥуохтуун хамсаатым, сүрэхтиин эппэйдим. С. Зверев
4. эргэр. Дьылҕа, оҥоруу, анал. ☉ Судьба, рок, участь. Эн айыыҥ инньэ, мин айыым инньэ («биһиги дьылҕабыт, аналбыт тус-туспа, онон бииргэ сылдьар, олорор кыахпыт суох, арахсабыт» диэн ис хоһоонноох көһөр олук)
5. эргэр. Илэ хаампыт улахан үөр (өлөн баран дьоҥҥо илэ көстө сылдьар, ордук урууларын, чугас дьонун моһуоктуур, кыайан уоскуйбатах киһи кута). ☉ Наиболее известная и страшная душа покойника (не нашедшая успокоения и причиняющая различные беспокойства живым людям, особенно близким). Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта диэн ааттаан, ытыктыыллар …… айыы оҥостоллор, алгыыллар, көрдөһөллөр. Саха фольк.
2. даҕ. суолт. Үтүө, сырдык. ☉ Добрый, добросердечный. Айыы санаалаах киһи
□ Бу тыллар буолбатах — ырыалар, Таптаабыт сүрэхтэн саҕыллар, Абылыы, долгута дуорайар Айыы хаан тып-тыыннаах ырыалар. С. Данилов
«Хайа айыы санаалаах кэлэн абыраатыҥ буолла», — диэтэ оронтон дьахтар саҥата. Софр. Данилов
Маша диэн айыы майгылаах-сигилилээх эдэркээн ас таһааччы биһиги Саҥа дьыллааҕы остуолбутугар сыһыарыллыбыт. С. Данилов
♦ Айыы сирин ардаҕырдан (сылдьар киһи) көр күн сирин көппөҕүрдэн (сылдьар киһи). Айыы сириттэн араҕыс — Орто дойдуттан, күн сириттэн сүт, өл. ☉ Уйти из жизни, умереть (букв. расстаться с божественным миром)
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. «ХС». Айыы сирэ аһаҕас (күн сирэ көҥдөй) — Орто дойду киэҥ, онон ханна баҕарар барыахха, олоруохха сөп (үксүгэр атаҕастаппыт киһи атаҕастаммыт сириттэн барар кыахтааҕын туһунан этии). ☉ Земля широка (букв. земля добрая (добрых божеств) открыта, подсолнечный мир свободен — обычно говорят, когда терпят обиду где-л. и утешаются тем, что можно оставить это место)
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — Хаан өһөҕүнэн хатыспыт, Харах уутунан аалсыспыт Аат дьонун аттыттан …… Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну Өксөйөн да көрдөҕүм. С. Зверев
Киниэхэ киирэн, чэгиэн эппин сэймэктэтиэм, хара хааммын тохторуом суоҕа. Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй, сырыттын, — аҕам мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. «ХС». Айыыта киирбит — үчүгэй майгыта киирбит, аламаҕай буолбут. ☉ Он в добром расположении духа, в хорошем настроении
Сүөдэриҥ айыыта киирдэҕинэ сүрдээх үтүө киһи, доҕор! Амма Аччыгыйа
Муҥхалаах муҥур баһылык айыыта киирдэҕинэ: «Ити тулаайахха биир сүүр балыгы ордук ойуулаан биэриҥ!» — диэн көбдьүөрэр. И. Гоголев
Кини [Аллахов] аргыһа …… Хатыҥ угун хантан эрэ …… өр үлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Дьэ ол иһин айыыта итиччэ киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Айыыта холлор (төллөр) көр аҕынньыта төллөр (холлор). Төһөлөөх уолаттар таҥара кыраабыт сибиинньэ халбаһытын сииллэрий? Туй-сиэ, киһи айыыта төллүөх! Н. Островскай (тылб.). Ол айыыта онон — мэлийэн, сүтэн турар (ким эрэ ханна эрэ барбытын, онтон ыла мэлийбитин эбэтэр туох эрэ сүтэн көстүбэтин дьиибэргээн этии). ☉ Пропал без вести (говорится с оттенком удивления, когда кто-л. был, затем куда-то ушел, исчез, потерялся и его поныне нет или что-то потерялось безвозвратно)
Кыыһа мааҕыын сарсыарда оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай
Сүөдэр ботуруонун угар халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. «ХС»
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) миф. — 1) дьон-сэргэ; сахалар бүтүннүүлэрэ (нор. айымнь. абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; доброе племя якутов (в фольк. противопоставляется племени злых духов, абаасы)
Айыы аймаҕын араҥаччылаатын диэн айбытым, Күн улууһун көмүскээтин диэн оҥорбутум [Ньургун Боотуру]. Ньургун Боотур
Айыы аймаҕын араҥаччылаатаххына да араҥаччылыах эн эрэ буолуо диэммин көрдөһөөрү ыҥыртаран аҕаллым. П. Ойуунускай; 2) Үөһээ дойдуга олорор, Орто дойдуну араҥаччылыыр үрдүк айыылар хомуур ааттара. ☉ Собирательное название высших добрых божеств, обитающих на небе и покровительствующих всем обитателям Среднего мира
Микиитэ айыы аймаҕар, күн улууһугар тиийэн тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым [диир үөһэттэн дьахтар]. Саха фольк. Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы дьоно көр айыы аймаҕа (күн улууһа). [Ойуун] унньуктаах уһун айан суолун тобулан Орто дойдуга эргиллэн кэлиэр диэри айыы дьонун араҥаччылыылларыгар көрдөстө [үөһээ биистэртэн]. И. Гоголев. Айыым таҥарам! — олус сөҕөн, долгуйан, уолуйан, куттанан саҥа аллайыы (нуучча итэҕэлиттэн, саҥа алл. киирии). ☉ Боже мой! (межд., выражающее крайнее удивление, волнение, ужас)
[Ааныка:] О, айыым-таҥарам! Туох үлүгэрэй! Туохха-туохха тиэрдэҕин? Оо, айыым-таҥарам! Хата тыыннаах орпуппун. Болот Боотур
Айыым-таҥарам, кимнээхтэр эрэ истэхтэрэ буолла! А. Сыромятникова
«Айыым-таҥарам, дьэ дьэргэтэн сыт да сыт!»— диэн Буров Митя итийбит оһох үрдүгэр сэппэрээги бырахпытын кэннэ саҥа аллайда. «ХС». Айыы намыһын эргэр. — удаҕаннары, сорох көтөрдөрү ытыктаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпитет. ☉ Постоянный украшающий эпитет, употребляется по отношению к почитаемым небесным красавицам-шаманкам, некоторым особо почитаемым птицам
Айыы намыһын удаҕаннардаах Арҕаһыттан тэһииннээх Ахтар айыы аймаҕын Аҕата-ийэтэ буолбуттар эбит. П. Ойуунускай
Оннук чугастан кини [Чуура] ити айыы намыһын көтөрдөрүн [кыталыктары] көрө илигэ. Л. Попов. Айыы ойууна — абааһыга кыырбат, үтүө тыыннары, айыылары эрэ кытта «бодоруһар» ойуун. ☉ Белый шаман (шаман, общающийся только с добрыми духами-айыы, а не злыми). Айыы ойууна — үрүҥ ойуун. Кини үөһээ үтүө санаалаах айыылартан-таҥаралартан бэйэтин дьонугарсэргэтигэр араас көмөнү көрдөһөр. Саха сэһ
1977
Биһиги төрдүбүт Эргис диэн айыы ойууна эбитэ үһү. Саха сэһ. II. Эллэйтэн алта уол төрүүр: Лабыҥха Сүүрүк, кини сытыы-хотуу, алгыстаах, хойут айыы ойууна буолбут. Саха сэһ. I. <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон миф. — саха итэҕэлинэн, аан дойдуну, киһини-сүөһүнү, тыынар тыыннааҕы айбыт, киһиэхэ куту иҥэрбит, үөһээ халлааҥҥа олорор, бары айыылартан саамай үрдүкү, сүдү айыы. ☉ По поверью якутов, верховное существо, стоящее выше всех айыы, добрый дух, создатель мира, управляющий всей Вселенной, ниспосылающий детей и влияющий на плодородие земли, размножение скота и т. д. (букв. <Белый> Создатель-Господин). ПЭК СЯЯ
Аралы халлаан алаһалаах, Аһыныылаах санаалаах Айыы тойон аҕабыт дайдыны айарыгар …… Алыһы даа айда этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөҕөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ айыы тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев. Айыы Тойон таҥара — христианскай итэҕэлинэн, барыны айбыт таҥара; таҥара мөссүөнэ. ☉ Христианский бог; икона
[Варвара (таҥара диэки көрөр):] Көрдөһөбүн, Айыы Тойон таҥара, сиргэ дьоллообут икки оҕобун былдьаама, харыстаа! С. Ефремов
[Онтоон (таҥаратын диэки хайыһан туран, тобуктуур):] Айбыт Айыым Тойон таҥарам, Усуус курустуоһум, иһит, быыһаа-абыраа. Күндэ
Аймахтарын дууһаларын Айыы Тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Дьөһөгөй айыы көр дьөһөгөй. Сылгы сүөһү айыыһыта Дьөһөгөй айыыттан төлкөлөөх. Нор. ырыаһ. Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
II
ай диэнтэн хай
аата. Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
Биһиги айыыларбыт ордук киэҥ дириҥ далааһыннаах буолуохтаах, киһи сүрэҕин, киһи дууһатын ордук уустук-ураннык көрдөрүөхтээх. П. Ойуунускай
Чабырҕах — саха норуотун тылынан айыытыттан биир саамай сытыы көрдөөх сатирическай формата. Саха фольк. Үлэ, охсуһуу, тугу эмэни Дьоҥҥо туһалааҕы айыы — Ити буолар үлэһит киһини Үйэтитэр үрдүк айыы. И. Эртюков
III
аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри-майгыны кэһии; христианскай итэҕэл бобууларын, сиэрдэрин кэһии. ☉ Поступок, нарушающий принятые запреты, обычаи-обряды, установления, предписания, правила христианской веры; грех
[Уйбаан:] Айыы баарын да иһин, айыытааҕар күн кыһалҕата улахан. А. Софронов
Былыр монгол сири алдьатары айыынан ааҕара. И. Федосеев. Аҕам тугу көрдөһөр да, толорон иһээр, Толорботоххуна кэнэҕэс айыы буолуо. Саха фольк.
△ Ыар буруйу оҥоруу, ыар буруй (хайаан да иэстэбиллээх, сэттээх-сэмэлээх). ☉ Тяжкий проступок, тяжелая вина, преступление (непременно влекущее за собой наказание, расплату)
Халыҥ айыы, хара буруй (өс хоһ.). Хабырылла Сүөдэркэ элбэх айыыны оҥорбут киһи, туох аанньа үһүө, дууһата далай айыыга барара биллэр. Н. Павлов
[Мартыын:] Хараҥа айыыны оҥорторума, Алдьархайы тохтот, хайаан да тохтот! И. Гоголев
♦ Айыыбын тугу кистиэмий көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй). Айыыга киир (бар) — 1) ханнык эмэ сэмэлэнэр быһыыны, кыра буруйу оҥор (урут айыыта суох киһи). ☉ Впасть в грех, согрешить, совершить какой-л. предосудительный проступок (о человеке, ранее не замеченном в подобных поступках)
«Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
[Баһылай:] Куһаҕан, акаары киһиттэн сылтаан киһи айыыга барара диэн ити буоллаҕа. А. Софронов; 2) көсп., кэпс. туохха эмэ, кыратык да буоллар кыттыыны ыл (үксүгэр күл.-ооннь. дэгэттээх). ☉ Делать что-л., участвовать в чем-л. (хотя бы в самой малой степени, часто с шутливым оттенком). Мин бүгүн үлэлээн айыыга киирбэтим. Баһылай бултаары күнү быһа сылдьыбыт да, туохха да түбэспэтэх, айыыга киирбэтэх. Айыыгын эт — 1) таҥараны итэҕэйээччи туох айыыны оҥорбутун аҕабыыкка кэпсиир (оччоҕо айыыта «сууйуллар»). ☉ Исповедоваться
Чочуобунаны сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Куһаҕан киҥнээх Баһылай Боппуок аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс айыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара иннигэр сөһүргэстээн Айыыбын этэрим. Айыым олус элбэх эбит этэ. И. Гоголев; 2) кэпс. тылгын ылыннараары араастаан итэҕэтэ сатаа; таҥараны ахтан андаҕай. ☉ Делать различные заверения, добиваясь согласия; клясться именем бога. Айыыны быһа эттэххэ — этиллиэ да суоҕу кырдьыгынан туруору эттэххэ. ☉ Если говорить правду напрямик (хотя это предосудительно, но не боясь греха)
Айыыны быһа эттэххэ, бу эһиги эҥин-дьүһүн буоллаххытына, хайа кэннигэ хаалар киһи баар буоллаҕына бэйэҕитигэр да үчүгэй буолуо. Д. Таас
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин. Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) — ханнык эмэ сэмэлэниэн сөптөөх дьайыы оҥоһуллубута ааспытын кэннэ, ону билинэрдии, сэмэлиирдии этии. ☉ Если правду говорить (было дело — признание-откровение по истечении совершения предосудительного поступка, букв. что греха таить)
Этэриҥ сөп, ол гынан баран, манна айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сорох эдэр дьон нухарыйан хааланнар, кырдьаҕас бастаан тугу диэбитин истибэккэ хааллылар. «ХС»
Аны кэлэн айыыны тугу кистэниллиэй, урут обургу да соҕус боппуруостары бэйэҕэ куттала суоҕунан быһаарыы да баар буолара. Н. Лугинов. Айыыта таайар (тардар, таарыйар) — киһи куһаҕан буоллаҕына урут оҥорбут буруйугар-айыытыгар, ол сэтигэр куһаҕан буолбут диэн этии. ☉ Расплачиваться за былые грехи, проступки
Айыылаах айыыта таайар (өс ном.). Маппыыһа эрэ Сэмэн, таҥара суох дии-дии хаһыытыыра, ол айыыта таарыйдаҕа буолуо дии саныыбын [оҕото өлүүтүгэр]. А. Софронов
Күммэр мин да андаҕайан, Кириэппэстэри ыларым. Кэнники ол айыым таайан, Кэлэрэ кэмсинии ыара. С. Данилов
Ханнык айыым таайан бу айылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон. Айыыта <харата> туолар — урут оҥорбут буруйа-сэмэтэ ситэн, ол сэтигэр улаханнык тэмтэрийэр, куһаҕан буолар. ☉ Настало время расплаты (букв. переполнились его прегрешения — так думают, если кто-л. безнаказанно совершал предосудительные проступки и затем начинает терпеть всякие мытарства)
Халахай Аана …… диэн эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. Айыыта туолбут киһи дьукаахтаһар дууһата үһү. М. Доҕордуурап
[Суоттуга] тиийиэх диэтэххэ, Уһун мусхааттаах суол буоллаҕа. Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Үтүмэни умсарбыта, айыытахарата туоллаҕа. А. Сыромятникова. Тэҥн. айыыта таайар (тардар, таарыйар); үтэһэтэ туолар. Айыыны этии — 1) таҥараны итэҕэйээччи, таҥара иннигэр буруйун аҕабыыкка кэпсээн «айыытын сууйуута». ☉ Исповедь
Мин туох киһим туһунан эттэххэ, мин романтическай соҕустук айыыбын этиибин эн биирдэ хайыы-үйэ истэн турардааххын. Э. Войнич (тылб.); 2) кими эмэ туохха эрэ итэҕэтэ сатааһын, таҥаранан андаҕайыы. ☉ Клятва, убеждение именем бога (склоняя кого-л. к чему-л). Ол айыытыгар — урут ханнык эмэ сэмэлэнэр, буруйданар суолу оҥорбутун иһин, итэҕэл быһыытынан, билигин таҥара накааһын көрөр. ☉ Расплачивается, мучается за свои прежние грехи (несет божье наказание)
Саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун. Ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. М. Доҕордуурап
Атын дьон куһаҕан буолтарын сэһэн оҥостор үгэстээх этим. Ол айыыбар түбэһиннэрдэ диэх курдук. Н. Неустроев
IV
сыһ., кэпс.
1. Олох букатын, туох да иннигэр. ☉ Ни за что, никак, ни под каким видом
[Мөрүөн] кэтэспэхтээн көрөн баран, төннөрүгэр тиийдэ. Дьонноро дьиэттэн тэйиччи барыахтара диэн айыы. Д. Таас
2. Ураты, дьикти. ☉ Необычайно чудесно, особенно
Кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
♦ Айыы иннигэр кэпс. — туох да иннигэр, олох (буолунуо суоҕа) ☉ Ни за что (не согласится кто-л. на что-л.)
Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым да, айыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
V
саҥа алл. («й» мурун дорҕ.). Соһуйууну, дьиибэргээһини, сэмэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, изумление, осуждение: ой! о! Айыы, оттон тоҕо киһи суолугар туора ууран биэрбиккиний [бултуур сэби], ханан барыамый? Амма Аччыгыйа
«Аата айыытын!» — диэтэ хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай
— Мин эмиэ, баҕар, эн курдук дьылҕалаах буолуом. — Айыы, биэбэкээм, инньэ диэмэ. М. Доҕордуурап

аат.
1. Уһун синньигэс мас. ☉ Длинная палка, шест
Муҥханы сүүрбэ-отут ураҕаска тиирэллэр уонна бигэ буоллун диэн тирбэҕэнэн таарбайаллар. Далан
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Ууга түспүт киһиэхэ Ураҕас уунан биэрбитиҥ Хаһан эрэ эйиэхэ Хараап буолан эргиллиэ. Айталын
Ураҕас төбөтүгэр хааһах ыйаммыт үһү (тааб.: куйуур). УН ТЭ
2. кэпс. Оҕус сыарҕатын олгуобуйата, арал. ☉ Оглобли бычьих саней, импровизированные оглобли
Көлүллүбүт уонча оҕус, хачыалга эргийэр курдук, тула эргийэн, маҥан бурҕалдьылара, ураҕастара кылбаҥныы түстүлэр. Бэс Дьарааһын
Аны Ерзалаах Милка, сыарҕа икки ураҕаһын курдук, тэбис-тэҥҥэ эккирэттилэр, ырааска куобах ордук чэпчэкитик сүүрдэ. Л. Толстой (тылб.)
♦ Муус ураҕаһынан үүр көр муус. Аһыы олорон, Эхов тоҕо кинини Маайа аҕата муус ураҕаһынан үүрбүтүн ыйыталаһар. Н. Якутскай
— Аны кыратык да үлэҕэр хойутуоҥ, айаҕыҥ кыра да арыгы сыттаах буолуо, олох туох да кэпсэтиитэ суох үлэҕиттэн муус ураҕаһынан үүрүөм! «Кыым». Ураҕас тиийбэт (тургуйбат, тургуппат) уйгу — дэлэй, баай-талым олох. ☉ Богатая раздольная жизнь (букв. богатство, измерить которое не хватит шеста)
Улуу дайдым үрдүнэн Ураҕас тиийбэт уһун уйгута Олохтоннун, оҕолоор! Саха нар. ыр. II
Ураҕас тургуйбат уйгутун Оҥорсо сырыттаххына, Сах быһылаана Сатыылаан түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
Ураҕас тургуппат уйгутун айарга, Уһун дьикти уураах ылылынна. С. Васильев. Ураҕас тосторунан — олус элбэх. ☉ В огромном количестве (букв. палка ломается, не удержав)
Ураҕас тосторунан Ынах сүөһүнү Үрбэлээн үүрэммит, Үүтүнэнаһынан аһааммыт Үөрүү-көтүү буолла. Тоҥ Суорун. Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук — олоҕо суох, киһи иилэн ылара суох. ☉ соотв. вилами на воде (по воде) писано (букв. словно по воде шестом провести). Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук кэпсээннээх киһи. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кэччэгэй, кэрээки. ☉ Жадина, жмот. Чоочо баай курдук уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт киһи эбит
◊ Биттэх ураҕас (мас) көр биттэх
Күрүө иһигэр кууруссалар утуйаары хооҕурҕаһаллар, утуйар биттэх ураҕастарыгар, олбу-солбу көтөн тахсан лаглас гына түһэллэр. Л. Попов
др.-тюрк. сырух, тюрк. сыра, шурук, монг. урга