арбуз

ж. бахча (арбуз, дыня үүннэрэр сир).

прил.: бахчевые культуры бахча культуралара (арбуз, дыня уо.д.а.).

нареч. быһан корон баран, быһан көрдөрөн; купить арбуз навырез арбуһу быһан көрөн баран атыылас.

сов., надрезать, надрезывать несов. что (кыратык) хайа быс, суоллуу быс; надрезать арбуз арбуһу кыратык хайа быс.

ж. 1. көп эт; мякоть ладони ытыс көп этэ; 2. разг. (мясная) куҥ, уҥуоҕа суох эт; 3. (плодов, ягод и т. п.) иһэ (отон, арбуз хаҕын иһинээҕи сымнаҕаһа).

несов. 1. что (приближать к себе с силой) тарт; тянуть рукоять на себя тутааҕын бэйэҥ диэки тарт; 2. кого-что (волочить, тащить) тарт, сое; рыбаки тянули сети балыксыттар илим тардаллара; пароход тянет бар- жу борокуот баржаны соһор; 3. что (натягивать) тарт, чиркэччи тарт; 4. что, тех. (изготовлять волочением) сыый, сыыйтар; тянуть проволоку боробулуохата сыыйтар; 5. что (прокладывать) тарт; тянуть трубопровод трубопроводта тарт; 6. что (протягивать, вытягивать) уун; тянуть руки к кому-л. кимиэхэ эмэ илиилэргин уун; тянуть кожу тириини ууннары тарт; 7. кого, разг. (звать с собой) сое, кучуй; 8. кого-что (манить) тарт, баҕарт; его тянет природа кинини айылҕа тардар, кини айылҕаҕа тартарар; 9. (обладать тягой) тарт; печка хорошо тянет оһох үчүгэйдик тардар; 10. (медлить) тарт, хойутат; он тянет с ответом кини эппиэтин тардар; 11. безл. чем (о струе воздуха, о запахе) кэл; от окна тянет холодом түннүктэн тымныы кэлэр; 12. что (растягивать слова и т. п.) тарт, эҥээрит; тянуть песню ырыаны эҥээрит; 13. разг. (весить) тарт; арбуз тянет 8 килограммов арбуз 8 килограмы тарта; # тянуть за душу кого-л. дууһатын моруулаа, сордоо.

аат.
1. Ыҥыыр кэннигэр сээкэйи баайарга аналлаах быа (быалар); онно баайыллар таһаҕас. ☉ Торока, ремешки у задней луки седла для привязывания чего-л.; груз, который привязывается, пристёгивается этими ремешками
Дьаамсык бэрэмэдэйиттэн хаһыат төргүүлэрин хостоон былдьаһа-тарыһа үллэстибиппит. Софр. Данилов
Өрөтөр буолбакка, үүнүттэн-тэһииниттэн, төргүү быатыгар тиийэ бэлэм бэртээхэй айан атын миинэ охсон, аргыстарбын эккирэппитим. Н. Заболоцкай
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
2. Туох эмэ таһаҕаһы туохха эмэ баайарга аналлаах быа; оннук баайыллар таһаҕас. ☉ Верёвка для связывания, привязывания чего-л. к чему-л. (напр., груза)
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Сибэкки, оҕуруот, арбуз сиэмэлэрдээх бэрт элбэх төргүүлэр уонна мөһөөччүктэр эркин ахсын ыйанан тураллара. Н. Гоголь (тылб.)
♦ Тиити төргүү мутугунан көр мутук
[Уол] үрдүгэ үрдүк тиити төргүү мутугунан холобурдаах, намыһах тиити кылаан чыпчаалынан холобурдаах киһи буолла. Саха фольк. <Хоой хостуурдаах> төргүү сүөрэрдээх (сүөрүүлээх) — илии тутуурдаах диэн курдук (көр илии). Конон, аҕыйах хонуктаах уоппуската табыллан, бултуйаналтыйан, үөрэн-көтөн, хоой хостуурдаах, төргүү сүөрэрдээх, куоратыгар киирэн сылдьыбыт сырыытын доҕорбилэ дьонугар …… омуннаан кэпсии-ипсии сырытта. Н. Борисов
◊ Төргүү кэһиитэ көр кэһии I. Төргүү мутук — тиит мас алын, ордук уһун суон лабаата. ☉ Нижние, самые большие ветви лиственницы
Тыа саҕатынааҕы өкөгөр тиит төргүү мутуга тосту тоҥон чуор баҕайытык тас гынна. Н. Лугинов
Кэлбит дьон аттарын тэһиинин тиит төргүү мутугар иилэ бырахтылар. И. Никифоров
ср. алт. терки, хак. тирги, тув. дерги ‘торока (у седла)’