I
килэбэчиҥнээ диэнтэн холб. туһ. Бааһыналар быластарын тухары …… орбуустар, дыынньалар килэбэчиҥнэһэллэр. Умнуллубат к.
II
даҕ. Биир тэҥник килэбэчийэр. ☉ Сверкающий. Харыйа килэбэчиҥнэс оонньуурдаах

көр бөскөҕөр
Саас ортолоох мөскөҕөр киһи киирэн таҕыста. «ХС»
Павильоннарга …… суп-суон м ө с к ө ҕ ө р хаппыыста өрөһөлөнө кыстаммыт хайата, хортуоппуй, орбуус уонна дыня — бары хонуулар уонна сааттар быйаҥнара. М. Прилежаева (тылб.)

даҕ. Ырыган, дьүдьэх (аһылыга тиийбэтиттэн эбэтэр ыалдьан). ☉ Тощий, отощавший (от недоедания или болезни)
Түүн аттыгар Сырсаллар, Көтөх, дьүүкээ, күтэрдэр, Арыт халыҥ Орбуус хаҕын Былдьаһаннар киирсэллэр. И. Гоголев
Саамай дьүүкээ, куһаҕан, Саамай ыарыһах, ырыган Олортон арай мин этим. П. Тобуруокап
Дьүүкээ ынах этин киһи сиэбэт. СГФ СКТ

аат. Хаабаҕатыҥылар кэргэннэригэр киирсэр оҕуруот аһа; мөкүнүк, бустаҕына отоно кытарар. ☉ Помидор
Тэпилииссэлэргэ помудуор, оҕурсу, орбуус, кабачуок уонна да атын итиини таптыыр үүнээйилэр үүннэриллэллэр. И. Данилов
Хортуоппуйуҥ ас кутуо, оҕурсу, помудуор торолуйуо. Н. Босиков
Помудуор сибэккилээх бутуоннара туллан түһэллэрин биир биричиинэтинэн сырдык тиийбэтиттэн буолар. ФНС ОС

аат. Көлүүр сүөһүтүгэр көлүллэр таһаҕаһы, дьону таһарга аналлаах түөрт көлүөһэлээх бобуоска. ☉ Телега
Тэлиэгэҕэ тобус толору орбууһу тиэйбит биир киһи казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Дьөгүөссэ Марыыскалыын биир тэлиэгэҕэ элбэх оҕуруот аһын, аҕыйах куул бурдугу тиэйдилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини тойонун тэлиэгэҕэ олордон баран, аргыый айаннаан аалларан испит. Н. Заболоцкай

1. уоп I диэнтэн хай. аата. Биир сурунаал ойуутугар — Кыракый сиэнин аттыгар Хамса уобуулаах оҕонньор Хаҥначчы туттан олорор... Р. Баҕатаайыскай
   Кинилэр [Орунбаевтар] биэс-алта уобуу килиэп хоруоската биэрэр иэстээхтэрин оннугар бүтүн биир орбуус аҥаарын хаҕын ылар иэстээх эбиттэр. Эрилик Эристиин
2. Хотуур биир далааһыҥҥа төһө оту хабара. ☉ Объём сена, скашиваемого косой при одном замахе
   Чачархай, кэбирэх окко хотуур уобуутун улаатыннаран, хойуу кытаанах окко кыччатан охсор охсооччу сэниэтэ быстыбат. ААФ ОИОИС

аат., бот. Чаҕылхай фиолетовай сибэккилээх, кыһыл отонноох, икки миэтэрэҕэ тиийэ уһуур эриллэҕэс умнастаах талахтыҥы үүнээйи. ☉ Полукустарник с ярко-фиолетовым цветением и красными ягодами, с вьющимся стеблем до двух метров высотой, паслён
Хаабаҕа битэмиин итэҕэстийиитин, арамачыыһы эмтииргэ туһалыыр. МАА ССКОЭҮү
Хаабаҕа сибэккилэрэ фиолетовайдар, астара кураххай амтаннаах. КВА Б
Хаабаҕа саадтарга, оҕуруокка уонна орбуус хонуутугар (бахчааҕа) үүнэр. СМН АҮө
◊ Хара хаабаҕа — сулус курдук быһыылаах үрүҥ сибэккилэрдээх, хара отонноох биир сыллаах сыыс от. ☉ Сорная трава с белыми звёздчатыми цветочками и чёрными ягодками, паслён чёрный
Хара хаабаҕа хараара буспут отонноро сиэниллэр, оттон күөх аһа, сэбирдэҕэ уонна умнаһа дьааттаахтар. КВА Б
Хара хаабаҕа диэн сыыс үүнээйи үүнэр. СМН АҮө

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир

I
1. кир I диэнтэн холб. туһ. Уол эһэтиниин кус уҥуоҕун киристэ
2. Сэрэнэн тиискинэн ытырталаа. ☉ Осторожно, слегка погрызть что-л. Киис өр эргийэ хаамар эбит, эттэн кыратык кирсибит. В. Санги (тылб.)
3. көсп. Өсөһөн, турунан туран, тугу эмэ биири эрэ гын; арахсыбакка охсус. ☉ Крепко вцепиться во что-л.; отчаянно драться
[Күтэрдэр] Орбуус хаҕын Былдьаһаннар кирсэллэр. И. Гоголев
Формуляры кирсэн буһар-хатар. Н. Габышев
△ Кимниин, туохтуун эмэ хапсыһан, мөккүһэн таҕыс. ☉ Бороться, спорить отчаянно
[Кинилэр] бэйэ-бэйэлэрин кирсиэхтэрэ. О. Сулейменов (тылб.)
4. көсп., сөбүлээб. Тугу эмэ биири эрэ гынан таҕыс. ☉ Делать постоянно одно и то же
Үлэбитигэр кумааҕыны кирсэн тахсабыт. — Ити баар романтикаҥ! Тура-тура буору кирис. Н. Габышев
II
кирий диэнтэн холб. туһ. Кини муннукка кириспит аҕабыыттаах ойууну ыкта-түүрдэ. Амма Аччыгыйа
[Эһэ оҕолоро] кириһэн хаалбыттара. Р. Кулаковскай
[Саллааттар] Днепр уҥуоргу биэрэгин манаан кириһэн сыталлар. Г. Колесов
III
1. аат.
1. Туох эмэ (ох саа, айа, чааркаан) чаачарын тардар хатыллыбыт тирии быа. ☉ Тетива (лука, самострела, чаркана)
Уол ох саа …… кирсин кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ тардар. Саха фольк. Ох саа кирсин тардар буолуохпуттан Баай байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
[Аттар] Айа кирсинии ууннулар, Ахсымнык кыырайа ойдулар. С. Данилов
Муҥутуурдук чиккэс гынаат, Быһа барар айа кирсэ. С. Тарасов
△ Хатыллыбыт тирии быа. ☉ Крученая кожаная веревка
[Чукаар тулатыгар] эргэрбит кирис, куһаҕаниһэҕэн быа-туһах ыһылла сыталлара. Л. Попов
Оҕо [чааркаан оҥостоору] эбэтигэр кирис хаттарар. Болот Боотур
2. Сүөһү кутуругун төрдүнээҕи быччыҥа. ☉ Мышца у основания хвоста крупного рогатого скота, лошади
Төрөөрү гыммыт ынах …… синньэ дыгдайар, кирсэ быста сымныыр. ГНИ СҮөТ
Биэ [төрүүрэ чугаһаатаҕына] самыытын этэ, кирсэ быстар, уолан түһэр. ГНИ СҮөТ
3. Көтөр кынатын иҥиирэ. ☉ Мышцы крыльев птицы
Мин дьоллоох кирсин быспыт кус курдук манна сатыылаан хааллаҕым. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Сүөһү тириититтэн хатан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из крученой кожи
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор кирис муоһатын такымыгар кыбытан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. [«Халбас хараҕа»] оонньооччу чиккэччи тардыллыбыт кирис быаҕа олорор. ӨОо
♦ Кирсиҥ быстаарай (үгэрг.) — сэрэн, туох эмэ буолан хаалаайаххыный (киһиргэс киһиэхэ). ☉ Смотри, не надорвись (говорят, обращаясь к хвастунам)
Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай (өс хоһ.). [Ньургун Боотур:] Кирсим быстыа диэн, Кирийэн-чугуйан сыттаҕа дуу?!! П. Ойуунускай
Кини кирсэ быстыар диэри киһиргии-киһиргии …… бандьыыттаабыт. И. Никифоров. Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) — кимнээҕэр да улахан, үрдүк уҥуохтаах, үчүгэй, күүстээх-уохтаах. ☉ Выше всех ростом, лучше, сильнее любого человека
[Кулун Куллустуур] Киһиттэн кириһинэн ордук, сахаттан саалынан ордук. ПЭК ОНЛЯ II
[Муос Нооноҕой] Киһиттэн кириһинэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
◊ Кирис им көр им. Кирсин быспыт — кутуругун төрдө уолаҕастанан, төрүүрэ чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Хвостовая мышца ослабла (у лошадей, скота — признак скорого отела)
Намылҕа эмээхсин Эриэнчиги, кирсин быспыт диэн, …… далга хаайбыта. Софр. Данилов
Лүүсэ Күннэйэ [ынах аата] кирсин быспыт. В. Яковлев
«Ураанайбын көрүөм, кирсин быспыт этэ», — диэбитэ. ЖЕ АЭӨ
тюрк. кириш, кереш

1. 1. даҕ. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын. ☉ Глупый, бестолковый, придурковатый
      Өндөрөөс оҕонньор — оо, акаары оҕонньор буолаахтыа дуо! — хайаан даҕаны ааныхайаҕаһы булан, суолу-ыллыгы көрөн сылдьар буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
      Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов
      «Оок-сиэ, дьэ акаары да киһибин, ити хайдах өйдөөн ыйыппакка хаалбыт бэйэбиний!» — диэн Кеша улаханнык кэмсиннэ. Н. Заболоцкай
2. Оттомо суох, туолката суох (хол., кэпсэтии, быһыы, саҥа, ардыгар — көтөр-сүүрэр эҥин). ☉ Бестолковый, глупый, безалаберный; непродуманный, необдуманный (напр., о разговоре, поведении, поступке, выражении глаз, иногда — о птицах, животных)
   Акаары саҥа хаһан да көрдөөх буолбат. Амма Аччыгыйа
   Түүн былыр хаһан да көстүбэтэх акаары түүл киирэр, күнүс эрэйтэн эрэй батыһан өтүү курдук субуллар. М. Шолохов (тылб.)
   Мииппээн эргиллэн туох да быһаарыыта суох акаары харахтарынан уолу «супту көрөн» турда. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт.
4. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын киһи. ☉ Глупец, дурак
   [Уйбаанчык:] Ийээ, кыыһыҥ улааттаҕын ахсын акаарыта бэргээн иһэр. П. Ойуунускай
   [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
   «Сэбиэскэй былаас акаарылары, эһигини, аһынан амньыыстыйа биэрбитэ!»— Микиитэ Сахаарга ыган тиийдэ. Амма Аччыгыйа
5. саҥа алл., үөхс. Сэнээн, атаҕастаан, үөҕэн этии; тугу эмэни толкуйа суох оҥорон баран, кыһыйан-абаран үөхсүү. ☉ Бранное междометное слово; дурак, глупец; недотепа. Оо, акаары! Хайдах итини өйдөөбөтөхпүнүй?
   □ Уолуҥ, үөрэхтээҕимсийэн, ыраахтааҕытын, таҥаратын умнуо
   Акаары, ону билэҕин дуо? Эрилик Эристиин
   Акаары! Иирбиккин дуу?.. Бэҕэһээ киэһэ суолтан булбут орбууспут хаҕын маарыын тураат сиэбиппит буолбат дуо? Эрилик Эристиин
   Акаарылар, эһиги тугу билэҕит? Киһи аймах өстөөх кылаастарынан арахсан олорорун эһиги билбэккит дуо? Амма Аччыгыйа
   ♦ Аар акаары — иннин-кэннин билбэт акаары. ☉ Набитый (отпетый) дурак
   Шарлотта: «Сокуоннай сааспын туола илик оҕо, эбэтэр иннибин-кэннибин көрүммэт аар акаары буолбатахпын», — диэн кыккыраччы батан кэбиспитэ. Болот Боотур. Акаары көнө — олус кэнэн, барыны итэҕэйэр. ☉ Крайне наивный, наивный до глупости
   Көнө киһи барыта, бэл, ити «акаары көнө» үчүгэй дьон кэккэтигэр киирсэр. «Кыым». Далай акаары — муҥура суох, «түгэҕэ биллибэт» акаары. ☉ Круглый дурак, болван
   Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай? П. Ойуунускай
   Ханнык далай акаарыны булан итэҕэтээри, сымыйанан кэпсии олорорун туһунан [оҕонньор] ыйытан ыкта. Амма Аччыгыйа
   Киһиргээмэ! Туох далай акаарыта сылдьаҕыный? Н. Якутскай. Мас акаары — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох, киһи этэрин хоту сүөһү курдук сылдьар акаары. ☉ Недоумок, идиот
   Өөдөй диэн үс мас бүтэйи сатаан тахсыбакка иҥнэн хаалар, дьон тэптэрдэҕинэ, атыыр оҕуһу кытары харсар, биир мас акаары киһи баара үһү. Күннүк Уурастыырап
   Бу кэмҥэ [Аҕа дойду сэриитин кэмигэр] «биһиги аҕыйах ахсааннаах норуот тугу гыныахпытый», — диэччи мас акаары эбэтэр өстөөх тэрийэн ыыппыт түөкүнэ. Амма Аччыгыйа
   Мин сордоох, аҕам оҕонньор күүһүнэн баттаан-үктээн, мас чокуйар акаары киһиэхэ ойох биэрэн, ол-бу киһи сирэйин-хараҕын кэтиирим, көрдөһөрүм кэллэҕэ. Н. Неустроев. Тар (дар) акаары көр далай акаары. Сөрү-сөҕөн, бэркиһээн, Кэлин улам дьиктиргээн, Тар акаары дии санаан Тахса турда Харачаан. Г. Данилов. Туос акаары — хоҥ мэйии; көстөн турар акаарыны саҥарар киһи. ☉ Пустоголовый; человек, несущий явную глупость, чушь
   — О, туос акаары муҥнаах! Ити эн кырдьык этэҕин дуо? — Самнара олоро биэрэр. П. Ламутскай (тылб.)
   Мородулар эбии сытайан биэрдилэр: Орут-орут орой мэник, туос акаары диэн кини. Н. Заболоцкай