прил. 1. аристократиче-скай, аристократ; аристократическое общество аристократтар обществолара; 2. аристократ-тыы; аристократический образ правления аристокрэттыы майгыннаах салалта.

дьаһай диэнтэн хай
аата. Дьаһайыы үчүгэй буолан кыайдыбыт.  Үбү-малы дьаһайыы диэн кини «дьылҕатын» быһаарыы (малыбаайы атыылааһын, бэлэхтээһин, бүтүннүүтүн туһаныы эҥин). СГПТ
Солон реформалара Афиныга аристократтар баһылыктааһыннарын айгыраппыттара уонна демос Афинскай судаарыстыбаны дьаһайыыга кыттарыгар кыаҕы биэрбиттэрэ. КФП БАаДИ

өстөс диэнтэн хай
аата. Биһиги, көннөрү дьоннор, иирээммит маҥнайгы төрүөтэ үксүгэр сүрдээх кыраттан саҕалаан баран, тыл хатыһыытынан, хардарыта өстөһүүнэн үүнэн-дириҥээн барар эбит. Амма Аччыгыйа
Солон реформаларын да кэнниттэн аристократтар уонна демос өстөһүүлэрэ уурайбатаҕа. КФП БАаДИ

даҕ. Аһара иҥсэлээх, өрүскэ, кыраҕа баҕата туолбат. ☉ Ненасытный, алчный, чрезмерно жадный
Кини [Толстой] аат-суол былдьаһымтыа, кыыллыы быһыылаах, ымсыы-обот аристократ эписиэрдэри содур-көлдьүн олохторун абаран-сатаран туран саралыы тардан суруйбута. Софр. Данилов
Марья Алексеевна, хомойуох иһин, ымсыы-обот, албын, мөкү дьоннор ити адьынаттарыттан маппатах эбит. Н. Чернышевскай (тылб.)

ж. олигархия (көлөһүннээччи аристократтар, баайдар кыракый бөлөхтөрүн политической уонна экономический баһылааһыннара).

туохт.
1. Эрэйикыһалҕаны билбэккэ бэрдимсий, бардамбаламат буол. ☉ Быть дерзким, своевольным из-за богатой, сытой жизни
Туох барыта, тоттугулаан олорон тойонноотоххо эрэ, ордукка-хоһуга, олуонаҕа дылы. С. Федотов
Н. Травкин курдук тоттугулаабыт демократ аристократтар баартыйаны уктубут угунньаларыгар да холообот буоллулар. «Чолбон»
Дьол онно [баайга-дуолга] диэн тоттугулааммын, Дохсурҕаан, көлдьүн хаампатаҕым. П. Ламутскай
2. Кыһалҕаны билбэккэ, мэлдьи тотохана сырыт. ☉ Не знать трудностей, быть всегда сытым
Ийэм барахсан үүтүгэр Тоттугулаан үөскээбитим. Саха нар. ыр. II

м. салон (1. аристократтар дьиэлэригэр ыалдьыттары көрсөр параднай хос, саала уонна онно мустар дьон; парохокка, поездка тэриллээх уопсай хос; 2. дворянство уонна буржуазия представителлэриттэн чааһынай дьиэҕэ түмсэр литературнай эбэтэр общественнай-политическай куруһуок; 3. парикмахерскай хос; 4. сорох атыы малын көрдөрүүгэ туруорар уонна атыылыыр саала; 5. автобуска, троллейбуска уо. д. а. пассажир олорор сирэ).

туохт.
1. Тугу эмэ, туох эмэ ньуурун ыраастаары, куурдаары ньиккэриччи анньан аал, ньиккэй. ☉ Вытирать, обтирать что-л. Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэҕэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
[Коля:] Эн сотоҕун эрэ дуо? Хайаан даҕаны ынаҕыҥ эмиийин сууйуох тустааххын. С. Ефремов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ убаҕаһынан эбэтэр арыылааҕынан бис, сыбаа. ☉ Покрывать что-л. слоем чего-л. жидкого или жирного, намазывать
Харытыана …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа …… бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Паарталарын хара кыраасканан ньалҕаарыччы сотон баран кылбаарыччы лаахтаан истэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа эмиэ төп-төгүрүк, арыынан ньалҕаарыччы сотон кэбиспиккэ дылы. Софр. Данилов
Луохтуур дьуоту ылан баатаҕа биһэ-биһэ соппута. Н. Якутскай
3. Суруллубуту, уруһуйдаммыты марайдаан эбэтэр үрдүнэн туора тардан суох оҥор, суох гын. ☉ Зачеркнуть, удалить, стереть, вычеркнуть
Харандааһынан биир сиргэ хараарда сотон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мин бэчээт көмөтүнэн кэпсии түһүүм олохпун, Эрэдээктэр тэбиэһирэн ону туора соппотун. И. Гоголев
Онтон эмиэ суруйан иһэн, били суоттаабытын сотон кэбиһэр. Н. Лугинов
Мин бу күннэргэ «Талыллыбыт Таллан» рукопиһын ааҕа сылдьабын. Быйылгы былаантан сотон кэбиспиттэр, ону көмүскэһэн көрөөрү. С. Данилов
△ Тугу да хаалларыма, суох оҥор (хол., туох эмэ өйдөбүлүн). ☉ Не оставлять ничего, вычёркивать, стирать (напр., память о ком-чём-л.)
Кини Кыычаны сүрэхпиттэн букатыннаахтык сотон кэбистим, аны кинини туора киһи кэриэтэ көрүөм дии саныыра ээ. Софр. Данилов
Буурҕа, буулдьа ардаҕын Көрсөн өлбүт буойуттар — Кимэ, хайа ааттааҕын Сыллар, күннэр соппуттар. Эллэй
Арай киһи дууһатыгар хаалбыт суругу хайдах сотуоҥ баарай? Н. Лугинов
Дьыл-күн аһыммат кэрэни, Кини түргэнник, эмискэ, Оннооҕор маннык нарыны Холустук сотон кэбистэ. И. Эртюков
4. Ким эмэ иэһин төлөрүт, суох гын, кими эмэ иэстэн босхолоо. ☉ Освободить кого-л. от платёжных обязательств, простить долг кому-л. [Кинээс] уонча киһиэхэ иэстэрин соппутун, сорох арыый уйунуохха айылаах өттүлэригэр иэһиттэн аҥаарын, чиэппэрин көҕүрэппитин аахта. М. Доҕордуурап
Дьадаҥылар ону таһынан иэстэри сотон кэбиһэри, аристократтар сирдэрин былдьаан ылан дьадаҥыларга түҥэтэри модьуйаллара. КФП БАаДИ
5. көсп. Кими да, тугу да хаалларбакка, ордорбокко суох гын, мэлит. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л. полностью
[Аһыҥа] сотору солооһуннарбытын соторо буолуо. Болот Боотур
Үрүҥнэр киһиргээн …… кэпсииллэрэ: «Соҕуруу Сэмиэнэп сэриилээн, Сотуоҕа кыһылы», — дииллэрэ. Күннүк Уурастыырап
Субурҕан уотунан батталы сотоору, Сурдурҕас буулдьабыт көтөрө. Эллэй
Төрөөбүт дойдуну Түҥнэрэ кэлбити Бохсорго-боборго, Букатын соторго Бэлэм буол. Т. Сметанин
♦ Имири [ньимси] сот — ким-туох да орпот гына бүтүннүү суох гын. ☉ Уничтожить, истребить всё или всех подчистую
Мас кэрдээччилэр бириискэ чугастарынааҕы ойуур маһын ньимси сотоллор. Н. Якутскай
Ирдээн туран продотряды Имири соппуттар. Күн Дьирибинэ
Ааҥнаан киирбит өстөөх куораты сир үрдүттэн имири сото сатыыра кыайтарбат этэ. П. Егоров
Иллэрээ күн оройуон сааһыттара тахсан бу тоҕой куобаҕын имири сотон ылбыт сурахтаахтара. «Кыым»
Сир сирэйиттэн сот көр сир II. Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Саха омугун үтүөтүн, баайдары, сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. С. Ефремов
◊ Быһа (быһыта) сот — туох эмэ биилээҕинэн хайа быс, хайыт. ☉ Полоснуть чем-л. острым так, чтобы вспороть что-л. «История» сирэйдэрин бириитибэнэн быһыта сотон, кыптыыйынан тэлитэ кырыйан, Нюта доҕотторун хаартыскаларын сыһыартаата. Амма Аччыгыйа
Тымныы торуос кини сыгынньах кубалыы маҥан моонньун сытыы биинэн быһа соппут курдук хаарыйда. Суорун Омоллоон
Сиэхсит сытыы быһаҕынан Бор, моҕус Ала Торҕон Бэлэһин быһа сотор. П. Дмитриев. Сотон бар (аас) — биирдэ тоҕо ааҥнаан кэлэн тугу эмэ олус элбэҕи илдьэ бар, суох гын (хол., халаан уута, улахан ыарыы). ☉ Нагрянув внезапно, нанести большой урон кому-чему-л., уничтожить множество кого-чего-л.
Кыһыннаах сайын тохтубут хара көлөһүн түмүгүн айылҕа биир кубулҕата — хаһыҥ соҕотох түүнүнэн сотон барара санаатахха ыар суол. М. Доҕордуурап
Таас үрэх уута күнүнэн, чааһынан эбиллэн, туох баар имириир тыыннааҕы, хамсыыр харамайы барытын сотон барыахха айылаах дэбилийэр, будулуйар. Г. Колесов
Аастуор дьыл кэмэ суох киһини сотон барбыт. Доҕордоһуу т. Табаларын бүтүннүүтүн сотуун ыарыы туран сотон барбыт. КФА СБ. Сотон ыл — тугу да ордорбокко олоччу ыл (хол., атыылаһан). ☉ Завладеть чем-л. полностью, без остатка (напр., скупить что-л.)
Биир мөһөөх биэрэрдээх буолан таҕыста. Онтукатыгар биэс киилэ этин сотон ыллылар. М. Доҕордуурап
«Кыыс туонатын» олохтоохторуттан …… түүлээхтэрин олоччу кутуу чэйгэ, хамса табахха, оҕуруоҕа, биһилэххэ, ытарҕаҕа, саахар тойуутугар атыылаһан, сотон ылла. «ХС». Сотор эрэһиинэ — суруллубуту, уруһуйдаммыты аалан суох гынарга аналлаах эрэһиинэ лоскуйа. ☉ Резинка для стирания написанного, ластик
Харандааһынан үлэлии олорон сотор эрэһиинэҕэ наадыйдым. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йод ‘стирать, уничтожать’, тув. чот ‘вытирай’