аркыастыр

м. аркыастыр; духовой аркыастыр духовой оркестр.

сущ
аркыастыр (араас музыкальнай үнүстүрүмүөннэринэн бииргэ оонньооһун)

ибигирэт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Берестов олоҕуттан өндөйөн Кууһума илиитин икки ытыһынан бобо тутан ибигирэппэхтээн дорооболосто. Тумарча
Аркыастырга цимбалалар уонна турбалар оонньууллара улаатан, ньиргийэн барда, онуоха сыгынньах атахтаах киһи үрдүк баҕайытык ойуоккалаан, атаҕын ибигирэппэхтээтэ. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Кырдьыгынан буолбакка, албыннаан-түөкүннээн. ☉ Фальшиво, лживо
Тоҕо көлдьүннүк оонньуугут, сыалай кэрчиктэри көтүтэҕитий, байаан булкуйар, контрабас дардыргыыр эрэ, дүҥүрү умнан кэбиһэкэбиһэ охсоллор, аркыастыр олох иһиллибэт, утуйан тураҕыт. «ХС»
Киниэхэ ол бээгэй илиитин Көлдьүннүк ньылаҥнаан уунар. А. Пушкин (тылб.)

сыһ. Бүтэҥи дуорааннаахтык, ньиргиэрдээхтик. ☉ Гулко, издавая густой, низкий звук
Күтүр тииттэр көҥдөйдөрүнэн Күҥкүнэччи үрэр сүҥкэн туруупкалардаах, Тэҥкэ тииттэр кумалааннарынан Лиҥкинэччи охсуллар ньиргиэр барабааннардаах, …… Айдам-дуораан аркыастыра диэн Айыллан ахан, манна үөскээбит эбит. С. Зверев

аат., муус. Аркыастыр доҕуһуоллаах соҕотох куолас ыллыыр (операҕа, ораторияҕа уо. д. а.) партията эбэтэр соҕотох музыкальнай инструмент толорор айымньыта. ☉ Ария
Манна баар уйаҕас ария, Олоҥхо омуннаах тойуга. Домбра наҕыллык намылыйар, Дьүрүһүйэр саха хомуһа. М. Ефимов
Кини [Лятьевскай] эйэҕэһэ киирэн кэлэн, оперетталар арияларын иһиирэиһиирэ тугу да истибэтэх, тугу да көрбөтөх буолбута. М. Шолохов (тылб.)

аат. Дьааһык курдук быһыылаах, икки өттүгэр баар клавишалары баттаан, салгын сүүрээнин көмөтүнэн тыаһатан оонньонуллар мусукаалынай үстүрүмүөн. ☉ Гармонь; гармошка
Кулууптан хормуоска тыаһа иһиллэр. Н. Габышева
Хормуоскаттан саҕалаан симфоническай аркыастырга үүнүү — Аркадий Алексеев айар суолун судургутук итинник быһаарыахха сөп. «Кыым»
◊ Уос хормуоската — уоска сыһыары тутан, айаххынан салгыны үрэн тыаһатан оонньонуллар, дьоҕус мусукаалынай үстүрүмүөн. ☉ Губная гармошка
Уос хормуоската оонньуур, ньиэмэстэр хайа эрэ дьахталлары кытта үҥкүүлүү сылдьаллар. Е. Неймохов

даҕ.
1. Бытааннык үөһэ диэки сыыйыллан тахсар (хол., буруо). ☉ Медленно и плавно поднимающийся вверх (напр., о дыме). Унаархай хойуу буруо
2. көсп. Уһун тартарыылаах, эҥсилгэннээх (хол., ырыа, тойук). ☉ Тягучий, протяжный (о песне)
Аркыастыр, унаархай тиһэх дорҕооннорун көй салгыҥҥа өрүтэ ыһыахтаамахтаат, ах барда. П. Филиппов
Унаархай эбэтэр дэгэрэҥ Сахалыы ырыабыт дьиэрэйэр. М. Хара
Кулаковскай оҕо сааһа үөрэҕэ суох сахалар абылаҥнаах олоҥхолоро, унаархай тойуктара, эрэдэһиннээх таабырыннара, чаҕылыҥнас остуоруйалара …… муҥутуу сайдыбыт кэмэ этэ. АЕЕ ӨӨ
3. көсп. Бытаан, эҥээркэй (хол., куолас, саҥа). ☉ Плавный, неторопливый (о голосе)
Кубархай сирэйдээх эдэр баачыка унаархай куолаһынан сымнаҕастык эттэ. И. Гоголев
Уу харахтаах, Унаархай саҥалаах Урааҥхай саха. НСА ПШЯП
[Оҕонньор] тэҥ, унаархай куолаһынан Делаҕа саалтыыр аахпыта. Н. Некрасов (тылб.)
4. көсп. Наҕыл, холку, бытаан. ☉ Неторопливый, спокойный
Эн, Уу долгунун курдук, Унаархай бэйэҕин Уорба санаабынан Уҕалдьылыам суоҕа. А. Софронов
Уой, бу, Мила, ыалдьаҕын дуу? Туттарыҥ наһаа унаархай. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ айылҕа барахсан хампа күөх киэргэлинэн сириэдиччи симэнэн, сүктэн эрэр унаархай кыыс оҕоҕо маарынныыр күүтүүлээх күндү кэмэ улам чугаһаан иһэрэ. «Чолбон»
5. көсп. Ыраахха диэри тайыыр, уһаантэнийэн көстөр. ☉ Большой, протяжённый, обширный
Эн Киэҥ киэлигэр, Кэтит таһааҕар, Унаархай устаҕар Сэссилиисимэҕэ тиийэр Ситиилэри, тутуулары Сиһилии иһиттим, Көччүйэ көрдүм. А. Софронов
Ол кэмтэн билиҥҥэ диэритин Суол ыйар эркээйи буолтара Дойдубут унаархай киэлитин Сырдаппыт Кремль уоттара. С. Тарасов
Амманы санаатахпына Абаҕа унаархай хочото, Аҕам аччыгый алааһа, Алтан ымыйа чараҥа Харахпар бу кэлэн көстөр. К. Туйаарыскай

аат. Киһи санаатын эрэ, эрдийиитэ, эрдээх санаата. ☉ Внутренний настрой, дух, душевное состояние
Дьэбдьиэ бэйэтэ даҕаны тоҕо эрэ бүгүн кэпсэтиэх-ипсэтиэх баҕата улахан. Ол, бука, өйө-санаата, сүргэтэ өрүкүйбүтүттэн буолуо. Болот Боотур
♦ Сүргэтин көтөх — сүргэни көтөҕөр диэн курдук (көр көтөх I)
Дойдуларын ахтыбыт ынахтар эймэлгэннээх маҕыраһыылара, саҥа кэлбит күөрэгэй ырыата бар дьон сүргэтин көтөхпүтэ. Н. Босиков
Байыаннай аркыастыр сүргэни көтөҕөр, сүрэҕи өрүкүтэр маршы оонньуур. С. Никифоров
Урукку өттүгэр Чурапчы буоругар бурдук син үүнэрэ. Ол эрээри быйылгы сыллаах үүнүү барыбытын үөртэ, сүргэбитин көтөхтө. «Кыым»
Сүргэтэ көтөҕүлүннэ — сүргэтэ көтөҕүллүбүт диэн курдук (көр көтөҕүлүн). Уйбаан оҕонньор аара эһэ арҕаҕа, манна сүнньүөхтээх саа баарын истиэҕиттэн ыла сүргэтэ көтөҕүлүннэ, ол арҕаҕы кини хайаан да көрдөҕүнэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Мин бастакы хоһооннорум ыччат ыллыыр ырыалара буолбуттарыттан олус үөрбүтүм, сүргэм көтөҕүллүбүтэ. Софр. Данилов
Маннык кэмҥэ [от-мас көҕөрөр кэмигэр] киһи сүргэтэ көтөҕүллэр, соҕотоҕун да сырыттаргын ыллыахтуойуох, туохтан барытыттан үөрүөхкөтүөх санааҥ кэлэр. В. Тарабукин. Сүргэтэ тостубут — санаата улаханнык түспүт. ☉ Быть сломленным, находиться в удручённом состоянии (букв. дух его сломался)
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС»
Кулуканов сүргэтэ тостубут көрүҥнээх, сотору-сотору хааһын түрдэһиннэрэр, оҕонньору кытары тугу эрэ хобугунаһар. БТТ. Сүргэтэ ыстаммыт (хамсаабыт) — улаханнык аймаммыт, ыксаабыт. ☉ Выбитый из колеи, потерявший душевный покой, лишившийся покоя
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы …… сылдьар. Эрилик Эристиин
Маннык сүрдээх-кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Эрилик Эристиин
«Ыл иһит!» — диэтэ оҕонньор, сүргэтэ хамсаабыттык. Н. Заболоцкай
◊ Сүргэ далай фольк. — түргэн сүүрүктээх өрүс, үрэх. ☉ Река, речка с быстрым течением, [Лөкөй] түүн ортото ааһыыта үрүйэ сүнньүн батыһан, сүргэ далай сүүрүктээх, кэтит өрүскэ кэтиллэ түстэ. Н. Борисов