артачиться, упрямиться (о лошади); атым уурастаата мой конь заупрямился.

1) упираться, пятиться, артачиться (о лошади); 2) перен. отказываться (от данного слова); куттанан бугуйбут испугавшись, он отказался (от данного слова).

даҕ. Бугуйар идэлээх, сүгүн айаннаабакка суолуттан туораан тахсар үгэстээх (көлөнү этиллэр). ☉ С привычкой артачиться и сворачивать с пути (об упряжном или верховом домашнем животном). Бугумтах ат. Бугумтах таба

туохт. Тугу эрэ ылыммакка, туохха эрэ сөпсөспөккө аккаастан, мундуйдаа. ☉ Отказываться выполнять, делать что-л., капризничать, артачиться
Мунньах кэнниттэн [инструктор] хас да хонукка көҥүл күн ылыам диэн үлэһэ сылдьар. Ону баҕас бэриллиэ. Биэрбэтэххэ, хойут аны суруйумаары бурунньахтаан туруо. Софр. Данилов

туохт. Тардыыгын абааһы көрөн, сүгүн хаамыма, тохтоо, кэннигинэн чугуруҥнаа (ат туһунан). ☉ Упрямиться, артачиться, уросить (о лошади)
Аттар олус мөлтөхтөр, Үгүстүк уурастыыллар, Арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Үнүр эмиэ айдаан буолбута: Туманныыр [ат аата] туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Баалынныын. Аны эттээх ат, айаннаан иһэн, уурастаан хаалыа. В. Миронов
Ат таныытын тардырҕаппыта, илин атахтарынан тирэнэн баран, уурастаан турунан кэбиспитэ. М. Горькай (тылб.)

I
уураа диэнтэн холб. туһ. Оботуран туран Уураһан чупчурустулар, Сытыырхайан туран Сыллаһан сырыластылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэр дьон, таптаһар дьон тоҕо уураспат, тоҕо сылласпат буолуохтарай? П. Ойуунускай
Кыыс уолу хонноҕун анныттан, уол кыыһы моонньуттан кууһан, сыһыары тардыһан, бэйэ-бэйэлэригэр умсугуйсан уһуннук уурастылар. Суорун Омоллоон
II
даҕ. Таһаҕаһы аанньа тарпат, тохтоон, чугуруҥнаан ылар эбэтэр букатын туран хаалар идэлээх (үксүгэр ат туһунан). ☉ Упрямый, плохо управляемый, уросливый, способный артачиться (обычно о лошади)
Ат кырбаннаҕына куһаҕан майгылаах, уурас буолар. Далан
Моойторук уураһа бэрт, син балайда барбахтаан иһэн, сытан кэбиһэр да тиэрэ түһэн түөрт атаҕын өрүтэ тыраадыҥнатар. Амма Аччыгыйа
Ити эн талбыт сылгыҥ уурас уонна сиргэмсэх, сүгүн айанныа суоҕа, хата бу сырдык көҕөччөр соноҕоһу ыл. И. Никифоров
Уурас ат диэн таһаҕаһы кыайбакка кэннинэн тэйэр, өһөс аты ааттыыллар. ФЕВ КК

I
туохт.
1. Салайар хоту инниҥ диэки барбакка, туораан таҕыс, төттөрү эргилин (көлөнү этэргэ). ☉ Артачиться и сворачивать с пути (о домашнем животном, особенно об упряжном или верховом)
Ойоҕос аттарбыт бугуйаары гыммыттарын, Орлик тоҕо сиэлийэн инники дьулуруйа турда. Н. Кондаков
Улахан оҕус түллэҥнээн тардан көрдө уонна төттөрү бугуйда. Болот Боотур
△ Суолгуттан туораа, төттөрү эргилин эбэтэр көнөтүк барыма, буруй. ☉ Идя, двигаясь, сворачивать с пути или идти петляя, не прямо
Кууһума, титиик диэки баран иһэн төттөрү бугуйан …… дьиэ ааныгар кэлэн кэтиллэ биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Фроҥҥа саҥа кэлбиттэр биир эмэ куттамсах бугуйдаҕына, төттөрү сырсаллара. Д. Кустуров
Куобахчаан барахсан уһаты-туора ыстаҥалаан сүүрэр, бугуйар да бугуйар. Кустук
2. көсп., кэпс. Туохха эмэ буолунума, аккаастан, куотуна сатаа. ☉ Уклоняться, отказываться от исполнения каких-л. обязанностей, поручений. Үлэттэн бугуй
□ Убайдара Иннокентий уонна Дмитриев сааскы сырыыга тахсымаары бугуйан көрбүттэрин икки уол үөсбатааска биэрбэккэ илдьэ тахсыбыттара. «ХС»
Бэйэбит олохпутун оҥостор үлэбититтэн дьулайбытым, үлэ эппиэтиттэн бугуйаары гыммытым. Дьэ ол баар мин маҥнайгы алҕаһым. Амма Аччыгыйа
II
туохт.
1. Туох эмэ сабыыта арыллаҥнаабатын курдук кытыытын иһирдьэ хомуйа тутуталаа. ☉ Подсовывать под что-л., подтыкать края чего-л. (напр., одеяла)
Эмээхситтэр сиэннэрин суорҕаннарын бугуйан биэрбиттэрэ. Хомус
Тарыырын сыап быатын тыаһата, Ыттарын суостаахтык соруйда. Сыарҕалаах таһаҕас кэлгиэтин Чиҥэттэ, сабыытын бугуйда. С. Данилов
△ Таҥас кытыыта сэбирийбитин сабынан иһин диэки бүүрэ тартаран тик. ☉ Подшивать, подрубать, загибая внутрь. Сонун сиэҕин бугуйа тиктэ
2. Уот чоҕо умуллубатын эбэтэр ыһыллыбатын диэн, кытыытыттан хаһыйан чөмөхтөөн, күлүнэн көм. ☉ Собирать в кучу и засыпать пеплом угли очага, костра, чтобы они дольше тлели или их не разнесло ветром. Уоккун бугуйан кэбис
□ Күһүҥҥү булт сүүс тардыылаах, Хойутуом, баҕар, мунуом, хараҥаҕа быстарыылаах..
Онон уһаар, аал уотуом! — Кыһыл чоххун, уккунньаххын Күөх күлүнэн бугуйабын. М. Тимофеев