прил. археологическай, археология; археологический музей археология музейа.

м. археолог (археологияҕа специалист).

1. ыйдаҥар диэнтэн дьаһ. туһ. Эмээхсин харчыны күөрэччи тутан, ыйдаҥардан көрөр. Амма Аччыгыйа
   Улахан дьон бары дьиэҕэ тимирэн хаалан баран, халҕан быыһынан ыйдаҥардан көрөллөр. Эрилик Эристиин
   Хара Наһаар сиидэһи ылан имитэн-тэлиҥнэтэн, ыйдаҥардан көрөр. Күндэ
2. көсп. Тугу эрэ удумаҕалаан быһаара, билэ сатаа, быһа барыйан бил, өйдөө. ☉ Догадываться о чём-л., представлять себе что-л. приблизительно
   — Саатар кини, сэбиэт эҥин киһи, тугу да ыйдаҥырдыбат буоллаҕа, — Ньургун абаҕатын аата ахтыллан, сымнаата, бастакы уоҕа ааста. Далан
   Археология түҥ былыргы үйэни хабар, лиэтэпис лаппа иннинээҕи кэми хаһыллан көстөр предметтэринэн сирдэтэн ыйдаҥардар кыахтаах. ВМС СДО
   Оччолорго кимтуох буолуохпун ыйдаҥардыбат буоламмын, мээнэ түбэһиэх медицинскэй училищеҕа туттарсыбытым. Хомус
   Мин кэнники, арыый аҕай олоҕу ыйдаҥардар буолан баран, …… урукку бириэмэҕэ кинээстэр уонна мин аҕам табаарыстарын олохторугар туох эрэ атылыы баарын көрбүтүм. МАС ТК

I
аат.
1. Биир тыллаах-өстөөх, уопсай олохтоох-дьаһахтаах, олорор чопчу сирдээх эбэтэр бииргэ сылдьар уруулуу дьон холбоһуга (кылаастар үөскүөхтэрин иннинэ). ☉ Племя
Хара муора хоту эҥээригэр готтар диэн германскай биистэр олохсуйбуттара. КФП БАаДИ
Илиҥҥи славяннар биистэрэ хайа кэмҥэ ханна олоро сылдьыбыттарын археология дааннайдара кэпсиир кыахтаахтар. ВМС СДО
2. Хамныыр-харамай, үүнээйи көрүҥэ. ☉ Вид, род животных и растений
Үүнээйи бииһэ киһи сөҕүөн курдук үгүс араастаах. КВА Б
Кус бииһиттэн, биллэн турар, көҕөн уруттуо, маҥнай тахсыбыт ууга кини бэйэлээх маатыргыа. С. Никифоров
3. эргэр. Дьон (итэҕэлинэн, кылааһынан, эр киһитинэн-дьахтарынан уо. д. а.) арааһа. ☉ Разряд людей (по классовому признаку, полу и т. п.)
Кулут бииһигэр куһаҕаны оҥорбут аньыым суоҕа. П. Ойуунускай
Үлэһит-хамначчыт аймаҕа баай-тот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
4. көсп. Туох эмэ арааһа, араас суол көрүҥэ. ☉ Разновидность, вид чего-л.
Быйыл массыына бииһэ барыта хахха сиргэ хомулунна, ол эрээри өрүмүөн үлэтэ эмиэ сыыллан иһэр. Н. Габышев
«Оһох бииһин арааһын оҥорорго идэм сайдыбыт киһи мин баарбын», – диэн Игнатий биллэрбитэ. М. Доҕордуурап
◊ Биис ууһа – биис I диэн курдук
Монгуоллар улаханнык кыргыһан тумат диэн биис ууһун бэриннэрбиттэрэ. Далан
Билигин Саха сиригэр бурдук бииһин ууһа барыта ыһыллар. Суорун Омоллоон
Бааллар – буҕаалтыр бииһин ууһа барыта, холхуостаах бары араҥата, биригэдьиир арааһа. С. Федотов
II
саҥа алл. Биһирээһини, сөҕүүнү-махтайыыны сэргээн этэр саҥа. ☉ Возглас, выражающий одобрение, восхищение, бис
Икки куолаһынан «Кэрэчээнэни» тардан кэбистибит. Тула өттүбүтүгэр өссө ыллатаары «биис» хаһыытыыллар. «ХС»

аат.
1. Кимиэхэ эмэҕэ, ханнык эмэ сабыытыйаҕа ананан туруоруллубут скульптура эбэтэр архитектура өйдөбүнньүк айымньыта. ☉ Памятник (скульптурное или архитектурное сооружение)
Пушкин диэн ааттаах улуу ырыаһыт пааматынньыгын көрдүбүт. П. Ойуунускай
Кинилэр киин болуоссакка Ленин пааматынньыгын таһыгар олорон, сынньаннылар. Л. Попов
Аймана-долгуйа турабын — Балай хара күүс сүрүн-кэбин тоһуппут Геройдар албаннаах ааттарыгар, Килиэ таас бу үрдүк пааматынньыктарыгар! С. Васильев
△ Киһи уҥуоҕун үрдүгэр туруоруллар таас, уһун остуолба. ☉ Надгробное сооружение (плита, камень, столб, обелиск и т. д.)
Кириэстээх уһун остуолбалар, көмүс дуйдаах куупаллаах, алтан кириэстээх ампаар уҥуохтаах, кыраньыыт уонна таас пааматынньыктар бачыгырыыллар. Л. Попов
2. Былыргы дьон матырыйаалынай култуураларын көстүүлэрэ. ☉ Памятники (предметы материальной культуры прошлого). Археология пааматынньыктара. История пааматынньыктара
□ Былыргы дьон маллара уонна ойуулара устуоруйа пааматынньыктара диэн ааттаналлар. КФП БАаДИ
Гражданнар айылҕаны, кини баайындуолун итиэннэ устуоруйа пааматынньыктарын, култуура атын сыаннастарын харыстыыр, араҥаччылыыр эбээһинэстэрэ олохтонор. ФММ ДьКС
Вьетнам норуотун былыргы култууратын пааматынньыктара [былыргы храмнар, статуялар] ордон тураллар. СПН СЧГ
△ Былыргы суругунан айымньы. ☉ Памятники древней письменности. Уваровскай «Ахтыылара» — саха литературатын маҥнайгы пааматынньыга
□ Биһиги эрабыт иннинээҕи V-IV үйэлэр литературнай пааматынньыктарыгар псевдоним баарын туһунан суруйаллар. ФЕВ УТУ
3. көсп. Ким, туох эрэ үлэтин, ситиһиитин, кыайыытын туоһулуур, олору толору кэрэһэлиир, санатар туох эмэ (хол., сүдү уус-уран айымньы). ☉ То, что является ярким свидетельством подвигов, дел кого-л., напоминанием о них
Бу айымньытынан [«Сэрии уонна эйэ»] Толстой 1812 сыл геройдарыгар саас-үйэ тухары өлбөт-сүппэт пааматынньыгы, киһи аймах үрдүк идеалларын иһин охсуһууга кэнэҕэһин-кэнэҕэс да күүрдэ турар пааматынньыгы айбыта. Софр. Данилов
Кини [Салават Юлаев] бэйэтин норуотугар эр санаа, хорсун быһыы символын, башкир уонна нуучча норуоттарын доҕордоһууларын үйэлээх пааматынньыктарын быһыытынан эргиллэн кэлбитэ. С. Тарасов
[Маҥнайгы шахтёрдар] үтүө дьыалалара норуот өйүгэр-санаатыгар дархан пааматынньык буолан өлбөт-сүппэт үйэлэнэр. «Кыым»