сов. что 1. (разрыть) хас; раскопать землю сири хас; 2. (копая найти) хаһан таһаар, бул; археологи раскопали древний город археологтар былыргы куораты хапан тапаарбыттар; 3. перен. булан ыл; раскопать старую фотографию эргэ хаартысканы булан ыл.

көмүлүн диэнтэн хай
аата. Туой хайа сиригэр хаһыы оҥоро сылдьан, археолог ыт көмүллүүтүн булбут. Багдарыын Сүлбэ
Ньиэп муора дьапталҕатыгар органическай бэссэстибэ көмүллүүтүттэн үөскээбитэ. КВА МГ
Кини биир тиһэх баҕалаах — бу манна кэргэнин уҥуоҕун кытта сэргэстэһэ көмүллүү. «Кыым»

аат.
1. Ис өттө эмэхсийэн тохтон, бүтэйдии уһуллан хаалбыт хатыҥ туоһа. ☉ Оставшийся от прогнившей березы полый цилиндр бересты. Хатыҥ көҥкөлөйө
2. кэпс. Туох эмэ көҥдөйө. ☉ Полость, полое пространство, пустота в чем-л. (напр., дупло, пещера)
Туруук таас тэллэҕэр хоспох иһин саҕа киэҥ көҥкөлөй баар эбит. И. Гоголев
Тыһы носорог-чыычаах сымыыт баттыыр бириэмэтигэр атыыра мас көҥкөлөйүгэр бүөлээн кэбиһэр. ДьДьДь
Сир аннынааҕы көҥкөлөйгө киирэн кэллибит. А. Беляев (тылб.)
3. эргэр. Кыараҕас айахтаах иһиккэ убаҕас аһы (үксүн кымыһы) кутарга туттуллар көҥдөй мас моой, боруоҥка. ☉ Воронка кумысного меха (деревянная труба, вставляемая в отверстие шейки кумысного меха)
Мин оҕуруонан, көмүһүнэн симээбит-таҥаабыт таҥаспынсаппын көрө-көрөлөр, баҕар, кэнэҕэски ыччаттар кэрэтин бэркиһиэхтэрэ, мин оҥорбут-туппут, ойуулаабыт-бичиктээбит чороон айахпын, …… сиэллээх эбир-маҥан хамыйахпын, күөгүлээх көҥкөлөйбүн көрө-көрөлөр күндүтүк саныахтара. Суорун Омоллоон
4. түөлбэ. Хабарҕа. ☉ Верхняя часть горла.
5. муус. Саха национальнай музыкальнай инструмена: хайаҕастардаах, уҥуохтан эбэтэр мастан оҥоһуллубут үрэн оонньуур тэрил. ☉ Старинный якутский музыкальный духовой инструмент, сделанный из кости или дерева в виде трубки с отверстиями
Биир уҥуох көҥкөлөйү археолог А.П. Окладников көмүүттэн булан турар. Ол куба сототуттан оҥоһуллубут хас да хайаҕастаах тэрил эбит. «ХС»
Сааскы ыһыах саҕаланна: этигэн хомус имэҥирэр, Көҥкөлөй лүҥсүйэр. «ХС»
6. муус. Хомус тардар ньыма: куолай, бэлэс эркинин кытаатыннара тутан -н, -ҥ, -м дорҕооннору этэн үөскэтиллэр тыас. ☉ Прием игры на хомусе: звук, образуемый в результате подъема мягкого неба при артикуляции звуков -н, -ҥ, -м и остановки дыхания, напряжения стенок глотки, гортани.

1. аат.
2. Былыргы олохтон хаалбыт быһыы-майгы, көстүү. ☉ Пережитки прошлого
   Былыргы общиннай тутул хаалынньаҥнара, капиталистическай сайдыы сыдьааннара бииргэ сылдьаллара. А. Софронов
3. кэпс. Өлбүт киһи тыыннаах хаалбыт кэргэттэрэ, дьоно. ☉ Оставшиеся в живых члены семьи
   Хаалынньаҥнарбар хахха буолаар. А. Софронов
   Ону сэргэ бокуонньуктар хаалынньаҥнарын олохторугар үгүс үөйүллүбэтэх-ахтыллыбатах түгэннэр буолуталаатахтара. Н. Лугинов
   Ол барыта хаалынньаҥнардаах дьон сыттахтара. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Урукку кэмтэн ордон хаалбыт туох эмэ, туох эмэ кырамтата. ☉ Останки чего-л.
   Археологтар ханнык эмэ органическай хаалынньаҥнары, холобур, былыргы үүнээйилэр сиэмэлэрин булуохтара диэн мин эрэнэбин. ЭБЭДьА
5. даҕ. суолт. Ааспыт эргэ олохтон хаалбыт (ким, туох эмэ). ☉ Отсталый, неразвитый (о ком-чём-л.)
   Хаалынньаҥ киһиэхэ куһаҕан наар аанньа мустар эбит. Суорун Омоллоон
   Өбүгэ саҕаттан өйгө-санааҕа дьэбин курдук быһа иҥмит иччини, абааһыны итэҕэйэр хаалынньаҥ санаа кэрбээбит дьоно. ФЕВ УТУ
   Доропуун оҕонньор былыргыны сөбүлүүр, аныгыны ахсарбат, хаалынньаҥ киһи быһыытынан бэйэтин көрдөрөр. «ХС»
   ◊ <Эргэ> олох хаалынньаҥа эргэр. — урут ааспыт олохтон хаалбыт өйсанаа, быһыы-майгы. ☉ соотв. пережиток прошлого
   Эргэ олох хаалынньаҥнара хайдах да иҥэн сылдьар буоллуннар, өһүөннээн туран утары охсуһуохха! Амма Аччыгыйа
   Аҕыйах сыллааҕыга диэри ойууннааһыны, отоһуттааһыны эргэ олох хаалынньаҥа диэн сапсыйан кэбиһэр этибит. «Сахаада»
   Итэҕэл күн бүгүн олох хаалынньаҥа буолан, дьон өйүгэр-санаатыгар сылдьар. ПА

I
туохт.
1. Тимири, көмүһү (атын да металы) ууллар. ☉ Плавить, выплавлять металл из руды (напр., железо, золото)
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Уйбаан уус: «Уһааран, уулларан уус ахан буоллаҕым», — диэн субусубу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
Манна тимир уустара болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. МАП ЧУу
2. Ууллубут тимири (атын да металы) хатаран таһаар (собуоту этэргэ); тимири хатар, хатаран тугу эмэ оҥор (тимир ууһун этэргэ). ☉ Закаливать металл (напр., на заводе); изготовлять что-л. путём закаливания (о кузнеце)
Кэтит биилээх, чараас иэдэстээх чэпчэки баһымньылары уһааран, кыстыгын тыаһа лыҥкыныы ыллаата. М. Доҕордуурап
Уһааран оҥоруох тустааххын Дьикти тимиртэн иччилээх тыллааҥҥын Хомуһуннаах хомуһу хоҥкунас тыастааҥҥын. «ХС»
Соҕурууҥҥу собуоттар хайыы-үйэ чугууну тымныылыы үрдэрэн уһаарбыттара, таҥастаабыттара. «Кыым»
3. көсп. Тугу эмэ буһаран-хатаран, оҥорон таһаар. ☉ Строить, создавать что-л. упорным трудом, ковать (напр., счастье)
Баҕарабын мин бары дьоҥҥо Саргы эҥээрдээх саҥа дьылы, Уус тыл уйадытар баай абын Уһаарар поэт чулуута төрүөн. И. Эртюков
Саҥа олох сайдарүүнэр Кылаассабай охсуһуутун Кыһатыгар уһаарбытыҥ. Күннүк Уурастыырап
Олоҕу кини бэйэтэ оҥорон, уһааран, инники кэккэҕэ испитэ. Э. Соколов
◊ Тимир (тимири) уһаар көр тимир II
Апполинарий аҕата тимир уһаарар собуокка литейщик этэ, ийэтэ дьиэтигэр олороро. П. Филиппов
Былыр саха уустара тимири хайдах уһааралларын туһунан М.Я. Струминскай …… сиһилии суруйбута. СНЕ ӨОДь
Археолог А. П. Окладников тимир уһаарар оһохтор ордон хаалбыт тобохторун булаттаабыта. ДНА СХБКК
II
туохт. Сүүрүк устун уһуннаран атын сиргэ ыыт, илт (хол. маһы). ☉ Сплавлять по воде (напр., древесину)
Сайын өрүс баһыттан тутуу маһын уһаардахпытына, бэйэбэр биир кыра дьиэ маһын аҕалыныам, туспа ыал буолуом диир. Болот Боотур
Биһиги Дьокуускайга болуот уһааран иһэр дьону кытта олорсон, өрүһүнэн айаннаан киирбиппит. «ЭК»
Уста сылдьар носуоһу сүүрүк эбэтэр тыал уһаарбатын наадатыгар дьаакырданыахтаах. БАА ОКН

аат.
1. Эргэрэн илдьирийбит туох эмэ таҥас. ☉ Ветхая, поношенная одежда, отрепье, обноски
Сонум элээмэтин кэтэн, тирбэҕэ курбунан бүүрэ тардынан кэбистим. Амма Аччыгыйа
Сүр тиэтэллик куобах суорҕан элээмэтинэн бүрүнэ тардынна. И. Гоголев
Кыысчаан этэрбэһин элээмэтин устан хадьыктаспыта. И. Федосеев
2. Улаханнык алдьаммыт эбэтэр эргэрбит, туһата кыччаабыт мал-сал; эргэ тутуу. ☉ Отслужившая свой срок старая вещь; обветшалое строение
[Кини] Били далаһа элээмэтигэр ыстанан тиийдэ. Суорун Омоллоон
Тымныы, куһаҕан дьиэ элээмэтигэр үһүө буолан олорбуттара. Н. Босиков
Дириэктэрим, эргэ баҕайы тыы элээмэтэ кытыыга тардыллан турарыгар олороот, күөл ортотун диэки эрдиммитинэн барар. П. Чуукаар
△ Ордон хаалбыт туох эмэ тобоҕо, тырыттыбыт лоскуйдара, алдьаммыт кээрэтэ. ☉ То, что осталось от прежде существовавшего, истёртый остаток, обломок, огрызок чего-л.
Саха хотуурун элээмэтин түҥ былыргы төрүттэрбит курыканнар олохторуттан археологтар булбуттарыттан сыаллаатахха, бу сэп өрдөөҕүттэн соторутааҥҥа диэри туттуллубут эбит. ПАЕ ОСС
Хаһан эрэ сабараанньа элээмэлээҕэ ыһыллыбыт, ордубут хаптаһыннарыгар муох үүммүтэ хараҥаҕа барбах көҕөрүмтүйэр. «ХС»
Ол кэриэтин били куһаҕан да тииспит элээмэтэ сылдьыбыта буоллар уонунан ордук буолуох эбит. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бары өттүнэн мөлтөх, үчүгэйдэр ахсааннарыгар киирбэт ким, туох эмэ. ☉ Кто-л., утративший былую силу, сноровку, навыки
Чооруоһап суоппар дуома, Чочобуутап тырахтарыыс элээмэтэ, Чуркуоба ханнык эмэ хассыыр, Чуппуруоба сүөсүһүттээн сүөдэҥниир. Р. Баҕатаайыскай
Эмэҕирбэт тирэҕим, Эмээхсиним элээмэтэ, Алаадьылаан лаһыгырат, Арыгыта аҕала тарт, Сүүрэн-көтөн лаглаһый. С. Тимофеев
Оттон биһиги, ханныгын да иһин, дьон элээмэлэрэ буоллахпыт дии. Туох эмэ өлбөт-сүппэт сүбэбитин булуохтаахпыт эбээт. Р. Кулаковскай
♦ Эр киһи элээмэтэ кэпс. — мөлтөөбүт, кырдьыбыт, күүһүн-уоҕун сүтэрбит эбэтэр ситэ илик эр киһи дуома. ☉ Постаревший, немощный (старикан) или ещё не достигший зрелости (мальчуган), горе-мужчина, одна видимость
Оҕонньор, эр киһи элээмэтэ, утуйар таҥаһын салааскаҕа соспут. И. Гоголев
Туох эмэ кыра үлэтэ ыйан биэрээр — ааны, түннүгү, баҕар хотоҥҥун. Эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. Н. Габышев
«Эр киһи элээмэтэҕин, Исай Ильичкэ иккиэммит аатыттан аҕаҥ туһугар махтан», — диэтэ ийэм киэһэ. «ХС»
ср. тат. алама ‘старый; старьё’

аат. Киһи илиитин улахан тарбаҕа. ☉ Большой палец руки
Соҕотох эрбэхтээх эрээри тугу барытын кыайар баар үһү (тааб.: ытарча). Харытыан хараҕа уу-хаар баһан ылла, онтун эрбэҕин сүһүөҕүнэн ньуххаланна. Л. Попов
Эрбэҕэ наһаа ууллубута, сынньанасынньана ыы сатаабыта. М. Доҕордуурап
♦ Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө түөлбэ. — албын, түөкүн киһини этэргэ туттуллар. ☉ соотв. обводить вокруг пальца (букв. [он] дважды проведёт вокруг большого пальца, трижды — вокруг указательного). Эрбэҕин салаата — хаарты оонньоон сүүйтэрдэ. ☉ Проиграть с треском в карты (букв. свой палец облизал)
[Ньыыхан:] Били эн бардаҕыҥ түүн эрбэхпин салаан кэбиспитим. «ХС»
Эрбэх анныгар баттыыр — эрбэххэ (тарбахха) баттыыр диэн курдук. Өлөр охтууну оҕуннахха биирдэ ыҥыртарыллыа. Эрбэҕим анныгар баттыыр кыыһым, кыаммат буоллахпына, көрүө-харайыа диэн. В. Иванов
Күрэтиилэрин элбэх куобахтаах, эрбэхтэрин анныгар баттаан сыппыт сирдэрин, тыымпы күөл тыатыттан саҕалаатылар. В. Протодьяконов
Эрбэхтэн эмп — тарбахтан эмп диэн курдук (көр тарбах). Киһи баар буоллаҕына, сылтах көстүөҕэ, эрбэхтэриттэн да эмэн таһааран, туох эмэ биричиинэни булан ыт атаҕын туттарыахтара. ТИН ДьХУуИ. Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (киһи) — сытыы-хотуу, киириилээх-тахсыылаах киһи. ☉ Бойкий, ловкий, смелый человек
Эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргийбит Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох. Эллэй
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэттэр диэтэҕиҥ. И. Никифоров. Эрбэх үрдүгэр эргит — киһини таптаабыккынан албыннаа, сүүй. ☉ соотв. обвести вокруг пальца
Мэҥиэни эрэ көрдөр — Мэйиилиин иирээччи, Эрбэх үрдүгэр Эргитэн баран, уопсай үптэн-астан Охсо түһэн ылааччы. Р. Баҕатаайыскай
Онтон угаайытыгар киллэрэн баран, тоҕоостоох түгэҥҥэ эйигин эрбэҕин үрдүгэр эргитиэ. «ХС». Эрбэххэ (тарбахха) баттыыр — саамай эрэллээх, эрэнэр, эрэли үөскэтэр (ким эмэ). ☉ Входящий в число самых надёжных
Өстөөх тыыннаах күүһүгэр да улахан ороскуоту оҥорбута. Онтон эрбэххэ баттыыр эр бэрдим этэ. «ХС»
◊ Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ көр сүрэх I
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын
Сыа Тиҥилэх [киһи аата] икки харыстаах быһаҕын эрбэҕин сүрэҕинэн кылаанын бигээн көрдө. Ф. Постников
Тойон эрбэх көр тойон. «Тойон дьоно Токуой үчүгэйдэр», — диэт, Тойон эрбэҕин Чочоччу тутта. Р. Баҕатаайыскай
Уйгуурап аптамаатын чыыбыһын тойон эрбэҕинэн иннин диэки аста. В. Титов
Синцов тойон эрбэҕин кытары сөмүйэтэ хамсаабаттар. К. Симонов (тылб.). Эрбэҕи харыга тиэр- дии — оҕо оонньуута: хаҥас илии тарбахтарын харыттан тардыһыннаран, эрбэҕинэн оргууй аҕай уҥа эрбэҕи тиэрэ баттаан харыга тиэрдии. ☉ Якутская детская забава: обхватив запястье правой руки пальцами левой, большим пальцем левой руки нужно медленно прижать большой палец правой руки к внутренней стороне запястья. Оҕо сылдьан эрбэҕи харыга тиэрдии сөбүлүүр оонньуубут этэ. Эрбэх дапсыта — эрбийэ III диэн курдук. Археологтар эрбэх дапсытын булбуттар
ср. др.-тюрк. ернэк ‘палец’, тюрк. эргек ‘палец; большой палец’