быһын II диэнтэн төхт
көрүҥ. Күөл арылы ньууругар умсаахтыыр Ый толбонун быһытталаан, долгуннар уоскуйаллар. И. Мигалкин

кыртай диэнтэн арыт
көстүү. Кыыс дьахтар хаастаах хараҕа кырталдьыйан көстөр кыырыктаах үҥүү. ПЭК СЯЯ
Арылы тойон оҕонньор Кэрэмэс хотун эмээхсин Күннүктээх сиртэн Кыламаннаах хааһа Кырталдьыйан көстөр Кытыан үчүгэй кыыстара Дьырыбына Дьырылыатта. П. Ядрихинскай

көр арылы
Аҕыс иилээхсаҕалаах Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар, Кэскиллээх киэҥ киэлитигэр Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II. Сөрүүн тыал үүрдэ Босхо былыты Арҕаа мырааҥҥа, Араас өҥнөнөн Кылбаара кыыста Аралы кустук Сайаҕас халлааҥҥа. С. Данилов
Аралы халлаан тардыытынан, Айар иэйии тыына, Кыталык кыыл буолан, Тойон Мүрү тумулугар Түүн үөһэ бадахтаах, Түһэн тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап

сүгүрүй диэнтэн тиэт
көрүҥ. Долгуйа үөрбүт мелодист сыанаҕа хаста даҕаны төхтүрүйэн сүгүрүйбэхтээбитэ. С. Данилов
Сорук-Боллур уол Ойон киирэн Аан таһыгар Арылы тойон оҕонньор иннигэр …… Чуо бааччы доҕуйан, Сүгүрүйбэхтии турда. П. Ядрихинскай
Ыраахтааҕы түргэн хаамыынан иһэн, уҥа-хаҥас сүгүрүйбэхтиир. Л. Толстой (тылб.)

мичиҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Аламай күн Арыылаах эбэ хотун киэҥ килбэйэр кэриитин арылыта чаҕылытан мичиҥнэтэн эрэр. Н. Т үгүнүүрэп. Күнүм күлүмнүү сиргэ тэлгэнэр Көмүс саһарҕатын тэҥэ, Тулабын сырдата, мичиҥнэтэ Тураар дуу, дойдум туллуга. И. Эртюков

1. иэх диэнтэн бэй. туһ. Ардах кэнниттэн арылы кустук иэҕиллэн тахсар. Л. Попов
   Баттаҕын сүүмэхтэрэ сүүһүгэр иэҕиллэн түспүттэр. А. Федоров. Өрүс тас салаата, тоҕонохтоон тахсан суолга чугаһаан баран илин диэки иэҕиллэн түһэ турда. «ХС»
2. көсп. Хайа эрэ диэки халыйан бар (хол., кэпсэтэн иһэр тиэмэҕиттэн). ☉ Сворачивать, уклоняться в другую сторону
   Онтон кэпсэтии Талба нэһилиэгин олоҕор бэйэтэ иэҕиллэн кэлэ турар. Амма Аччыгыйа
   Санаата наар бу аттыгар олорон иһэр кыыска иэҕиллэн кэлэ турар. А. Сыромятникова
   Сэлэһиибит бастаан үлэ-хамнас туһунан саҕаланна, онтон булка иэҕилиннэ. Р. Баҕатаайыскай

аат. Бурят, Алтай республикаларыгар, оройуоҥҥа, улууска тэҥнээх, Монголияҕа — сүрүн административнайтерриториальнай единица. ☉ Крупная административно-территориальная единица в Бурятской и Алтайской республиках, Монголии
Сомуоҥҥа уонна аймакка [Турахин] тойон буолар, бүтүн Бурят сиригэр биллэр атыыһыт буолар. Эрилик Эристиин
Өтөр төрөөбүт аймаккар Ахтылҕаҥҥын тириэрдэн, Ангара ыраас сүүрүгүн Арылыта эрдиэҥ. И. Чаҕылҕан
Биһиги Сахабыт өрөспүүбүлүкэтэ МНР икки аймагын үлэһиттэрин кытта доҕордуу сибээһи тутуһар. И. Федосеев

туохт.
1. Туохтан эрэ ис-искиттэн долгуй, уолуһуй, айман; туох эрэ сибикиттэн сэрэнэн дьаархан. ☉ Сильно беспокоиться, тревожиться в душе; внутренне пугаться, опасаться чего-л., предчувствуя что-л. недоброе
Күннүү күлэр оҕо сааска Аан маҥнайгы күлүк түстэ, Күүскэ тэбэр туҥуй сүрэх Аймаһыйа харааһынна. Күннүк Уурастыырап
[Митрофан] туохтан эрэ улаханнык аймаһыйбыта сирэйигэр-хараҕар билиннэ. Икки көмүскэтин толору уу-хаар баһан бычалыйан таҕыста. П. Филиппов
2. поэт., көсп. Долгулдьуй, сүүрүгүр, түллэҥнээ, аймаммыт курдук долгуй (үксүгэр өрүс, муора, долгун туһунан). ☉ Волноваться, колыхаться, бурлить (обычно о больших водоемах, волнах)
Муус будулҕан байҕал Муннугуттан бууралаата, Кытыытыттан кыыһырда, Түгэҕиттэн түөһүлүннэ, Анныттан аймаһыйда. П. Ядрихинскай
Арылыйар уулаах Аймаһыйар сүүрүктээх Амма эбэ хотун Аартыгар аарыгырда [сэрии уораана]. Саха нар. ыр. III
Бу аймаһыйа уста сытар Амма эбэм арылы дьэҥкэ иэннэрэ мин урукку олоҕум охсуулаах оломун умна иликтэр. С. Федотов

даҕ.
1. Дэлэй, дэлэгэй, өлгөм. ☉ Обильный, богатый чем-л., щедрый
Сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэ үлэлиир. А. Сыромятникова
Кулуһуннаах алаас иһэ им-дьим. Байым сибэккилээх дьэрэкээн ньуура сымнаҕастык, элэккэйдик мичээрдиир. Л. Попов
Айанньыт барыта байым үптээх буолбатаҕа чахчы. Н. Абыйчанин
Остуол араас байым астаах: сибиинньэ, ынах этэ, кэтилиэт, кээчэрэ. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. байдам балым
2. көсп., поэт. Үтүө туруктаах, дьоллоох. ☉ Благополучный, счастливый
[Сахам сирэ] Уолум туһугар, Уолум байым дьылҕатыгар Аламай маҥан күннээх алгыскын анаа, Арылы сырдыккынан таһымнаа! Н. Босиков
Дьолбут сордуун тустар, Дьоһун соргу тупсар, Баттал баһа быстар, Байым саргы сыстар, Өркөн долгун түстэ, Өлгөм баала сүүрдэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Байым туттуу фольк. – өлгөм, дэлэгэй (халбаҥнаабат эпиитэт суолт.). ☉ Обильный, щедрый (в значении постоянного эпитета)
Күн манаарын күндээрпит, Байым туттуу, Барҕа-Кэскил Баача Баатырга Махталыҥ ханнаный, Маҕай аллаах?! С. Зверев

туохт. Такымнаргын күүскэ накыҥнат (хаамаргар). ☉ Сильно подгибать колени (при ходьбе)
Сорук Боллур уол Ойон киирэн Аан таһыгар Арылы тойон оҕонньор иннигэр Дугдурус гына тура түһэн баран, чуо-бааччы доҕуйан, Сүгүрүйбэхтии турда. П. Ядрихинскай
Тарбаҕын лыс гыннаран баран, сототунан оонньоон, курусуунанан дугуйан, хааман доҕуйан барда. «Чолбон»
△ Атахтаргын накыс гыннаран бокулуоннаа, тоҥхой. ☉ Поклониться, согнуться в поклоне, подогнув ногу
[Кыыс] нусхайа тобуктаан, бүк түһэн доҕуйан …… уҥа илиитигэр тутан аҕалбыт туос оҥоойуктан эмтээх илгэни [Куралай Кустукка] айаҕар кутта. Д. Апросимов
△ Атахтаргын биир кэм имигэстик накыҥнатан хамсан, эккирээ (хол., оһуокайга). ☉ Двигаться ритмично и слегка склонившись вперед, приседая (напр., в танце)
Доҕордуура дьоннорум, Тойугунан туһулаан Туойан, доҕуйан иһиэҕиҥ! Саха фольк. Оһуохайдыыр оонньууну Оторсуннаах алааһын оройугар доҕуйан Оонньоон-күлэн көрүөҕүҥ! С. Зверев
[Эбээннэр] Атаҕы дьүөрэлээн доҕуйан Ачаттан тирэнэн тэйбиттэр. С. Дадаскинов
♦ Тобуккунан доҕуй - сатыы тэлэһийэ хаамп; кэрийэ сырыт. ☉ Скитаться, странствовать (пешком)
Тоҕус уон үрэҕи Муустаах далайтан Соҕуруу Дьугдьуурга диэритин Тобукпунан доҕуйбут …… Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын Мин ахан буоллаҕым ини дуу?! Амма Аччыгыйа