сыһ. Лачыгыраан иһиллэр курдук, лачыгыраан тыаһаан. ☉ Издавая резкие громкие трещащие или щёлкающие звуки, с громким треском, щёлканьем
Лачыгыраччы тыаһаа.  Эмээхсин дьахтар тоҕус халлааҥҥа уруйдуу-уруйдуу арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан лачыгыраччы арыылаабыт. Ньургун Боотур

ааһар диэн курдук
Мүчүк суолга соһуллаҥнаан тахсан, ааһыгас массыынаҕа куоластаан, хата бэрт үчүгэйдик дьонун аахха айаннаан сирилэттэ. Р. Баҕатаайыскай
◊ Ааһыгас көтөрдөр (кустар) — соҕуруу барар көтөрдөр. ☉ Перелетные птицы
Эмиэ дьэ, ааһыгас арылыас көтөрдүү, Мин, Мүрү, эн үрдүк аартыккын өҥөйдүм. БАИ Х
Ол хатыҥ үрдүгэр Ааһыгас көтөрдөр Айманар эбиттэр. А. Бродников
Күһүн, саас көлүйэлэригэр ааһыгас кустар тохтоон, аһыы, сынньана түһэллэрин мэлдьитин кэриэтэ көрөҕүн. И. Сосин

туохт. Тугунан эмэ ситэтэ суох буол, тиийиминэ хаал. ☉ Иметь недостаток в чем-л.; недосчитаться чего-л.
Кинитэ суох туох да итэҕэстийбэтэххэ дылы. Н. Лугинов
Биир уочараттаах мээрэйдээһин саҕана туох эрэ дуона суох итэҕэстийэн, ыксабыл бөҕө буолла. Н. Заболоцкай
Икки күнү быһа бурдук тартарбыттара эмиэ балачча итэҕэстийэн хаалбыта. Д. Таас
Били биэбитин «Арылыаһы» кулуннары биэрдибит. Дьэ ити кэннэ тугунан итэҕэстийэн ытыыгын? М. Доҕордуурап

аат. Саҕахха кыратык көстөр сырдык сардаҥата. ☉ Проблески лучей солнца на горизонте
Арылыас кустук халлааны кууһар, Күн тахсыыта туҥат кыыһар... Л. Попов
[Кыталык] Кыйаар үөһэ күөрэйэн, Кыыһар туҥат кэтэҕэр Күөх туналга тимирэн Сүтүөр диэри кэтэһэн, Хоодьугур өөр батыһа Көрөн хаалта сайыһа. М. Ефимов
Халлаан күөх тумарыга долгуннуу кыыһар туҥаттыын алтыста. Н. Курилов (тылб.)
ср. тув., др.-тюрк. таҥ ‘утренняя заря; рассвет’

1. даҕ. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, араа-бараа. ☉ Примерно одинаковый, схожий
   [Таатта үрэх] Үөрэ-дьүөрэ үүт тураан көлүйэлэрдээх, Араа-бараа арылыаһа күөллэрдээх эбит. Саха нар. ыр. I
   Үөрэ-дьүөрэ дойдулары ааһыталаатыбыт. «ХС»
   Үөрэ-дьүөрэ саастаах эрэ дьон доҕордоһуохтаахтар диэн сыыһа өйдөбүл эмиэ баар. ЧКС АК
2. сыһ., суолт.
3. Тэҥ соҕустук, араабараатык. ☉ Примерно одинаково, наравне
   Доҕоргунуун Одуордуун икки тугут курдук үөрэ-дьүөрэ үөскээбиккит. Суорун Омоллоон
   Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар, бургунас ынах муоһунуу, үөрэдьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Вадим Ионович ааны аһаат, дуораччы дорооболоспутугар, бары үөрэ-дьүөрэ хардаран күйгүөрэ түстүлэр. Тумарча
4. Биир тэҥник, хатыланардык, тэҥ арыттаахтык (хол., үктэнэн хаамп). ☉ Равномерно, ритмично (напр., ступать ногами)
   Үөмэс-аамас дайбатан Үөрэ-дьүөрэ үктэтиэм, Тоҕус суукка тухары Дьоруолатан дайдарыам. Саха нар. ыр. II
   Ата түөрт атаҕын үөрэдьүөрэ үктээмэхтээн, кырыытынан таһыйбахтаан ыла-ыла …… дьоруолаан кутан-симэн барда. Эрилик Эристиин
   Тиит бэлэм-бэлэмник үөрэ-дьүөрэ түһэрэн, куолаһа улам ыраастыйан, улам күүһүрэн, эрчимирэн иһэр. А. Бэрияк

даҕ., поэт. Сандаархай, чаҕылхай; сылаас сымнаҕас (үксүгэр күн туһунан). ☉ Сияющий, блистающий, ясный; ласковый, приветливый (обычно о солнце)
Түүн ааһан, аламай күн илиҥҥи ойуур тыа төбөтүттэн өрө тэбинэн эрдэҕинэ, тарҕаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
Аламай күн далбар баалыгар Аан бастаан сүрэххэр имнэммит Эн ити кистэлэҥ тапталгын Эппитэ миэхэ биир хахыйах. Күннүк Уурастыырап
Аламай күнүн кытта бырастыылаһан бүтэн баран, анараа дойдуттан эргиллибит, саа уоһуттан мүччү көппүт үөрүүтэ таһыгар таһымныыр быһыылаах. Софр. Данилов
△ Сырдык, сылаас, чэмэлкэй (халлаан, саас, сайын туһунан). ☉ Светлый, теплый, сияющий (о небе, весне, лете)
Эн миигин ыҥыртыҥ Күн күөнүн анныгар, Аламай сааскыны Уруйдуур тойукка. П. Тобуруокап
[Кыһын] Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан, Аламай сайын, аалай саас Хаһан эрэ кэлэр... Саха нар. ыр. I
Сир ийэм — мин ийэм, Эн бааргын аан дойду кэрэтэ, Аламай халлаан — эн сиэркилэҥ, Күннээх ый — ытарҕа киэргэлиҥ. Р. Баҕатаайыскай
◊ Аламай маҥан күн — норуот айымньытыгар күнү хоһуйар уларыйбат формула-эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, живописующий благодатное солнце (широко употр. в современной художественной литературе)
Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс кэрэтин, Оҕо үөрүүтүн, Ийэ барахсан амарах санаатын, Санаа сайынын, Саргы ырыатын — Барытын күҥҥэ тэҥниибит, Аламай маҥан күҥҥэ холуйабыт. С. Данилов
Тоҕо эрэ, эрэйгэ анаабыт курдук, аламай маҥан күнүм хараҥа былыкка састаҕа үһү. Н. Неустроев
Аламай маҥан күн миэхэ: «Эбэҕэр өссө да кэлэ сылдьаар, умнумаар», — диирдии мичээрдиир. «Кыым». Аламай уу харах — чаҕылхай, килбэчигэс, уулаах (фольк. хараҕы хоһуйар кубулуйбат формула-эпитет). ☉ Влажный, блестящий, сверкающий (постоянный фольк. эпитет-формула, живописующий глаза)
Алаастарбыт күөллэрэ, Атыыр арылыас Аламай уу хараҕын арыйа тарпыт курдук, Арылыйа чаҕылыһан хааллылар. Саха нар. ыр. III
Кыыс аламай уу хараҕыттан, Алтан тиэрбэс аалыытын курдук, Таммах уулар таҥнары түһэллэр. С. Зверев

даҕ.
1. Сырдык саһархай. ☉ Светло-желтый
Биэрэккэ үксэ оҕо, дьахтар, үрүҥ былааттар, күөх, кыһыл, араҕас, үрүҥ ырбаахылар муһуннулар. Бэс Дьарааһын
[Ваня] тутум халыҥ кыһыл, араҕас тастаах кинигэлэри куруук кыбына сылдьар буолар. Амма Аччыгыйа
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычалыйа түстэ. Т. Сметанин
2. Кутуруга, сиэлэ сырдаан көстөр, онтон атына кыһыллыҥы саһархай (сылгы өҥүн туһунан); кугас (ынах сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Хвост, грива — светлые, остальное — красновато-желтое (о масти лошади); рыжая (о масти коровы)
Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, үөһээ дайдыга. Саха фольк. Лариса, ойон туран түннүккэ тиийэн, сарайга ыҥыырдыын баайыллан турар ураанньыктаах араҕас дьүһүннээх орловскай боруода ат, көрөн-истэн дьэргэлдьийэ турарын көрдө. Эрилик Эристиин
тюрк. сарыг
◊ Алтан араҕас (сылгы) көр алтан. Араҕас илгэ — былыргы өйдөбүлүнэн үөһээ таҥаралартан (айыылартан) бэриллэн үрүҥ ас-үөл, үүт-арыы дэлэйиитэ. ☉ По старинному поверью, изобилие молочных продуктов, ниспосланное добрыми духами
Айыыһыт Хатын, Биһиги алтахтаабыт сирбитигэр Арылыас кус сымыытын курдук Араҕас илгэни биллиргэччи Таммалата тур! Оҕоло-о-ор! Саха нар. ыр. II. Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни Астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Тэҥн. сөлөгөй. Араҕас тэллэй — намыһах, муохтаах сиргэ үүнэр, араҕастыҥы кыһыл сэлээппэлээх, сабырыйан бүүрэ тардыллыбыт кытыылаах сиэнэр тэллэй. ☉ Рыжик (съедобный гриб). Араҕас хааннаах — кытархайдыҥы сырдык сирэйдээх. ☉ С красновато-светлым лицом
[Эмээхсин] ханайбыт, хантайбыт быһыылаах, күскэм курдук эттээх, кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Василий Иванович Холмогоров орто үөрэхтээх, күлбүтүнэн сылдьар эйэҕэс харахтаах, араҕас хааннаах эдэркээн киһи. М. Доҕордуурап. Тэҥн. арыы саһыл хааннаах. Араҕас хопто — саһархай өҥнөөх, «тэкэт, тэкэт» диэн саҥалаах, сэдэхтик көстөр кыра хопто. ☉ Розовая чайка. Далан араҕас (сылгы)— кутуруга, сиэлэ, өрөҕөтүн түүтэ хаан кыһыл уһаты дьураалаах (сылгы). ☉ Масть лошади: с полоской кроваво-красного цвета на гриве, брюшке и хвосте. Куба араҕас (сылгы) — кутуруга, сиэлэ, самыыта, уорҕата араҕас, ньилбэктэрэ уонна түөһэ сырдык араҕас (сылгы). ☉ Масть лошади: грива, круп и спина желтого цвета, колени и грудь — соловые. Тэҥн. сырдык буулур. Күдэн араҕас (сылгы) — сырдык кугас. ☉ Масть лошади: светло-рыжая. Сырдык араҕас (сылгы) — үрүҥ сиэллээх, кутуруктаах араҕастыҥы (сылгы). ☉ Масть лошади: соловая. Үрүҥ араҕас (сылгы) — сырдык сиэллээх кугас (сылгы). ☉ Масть лошади: игреневая со светлой гривой. Ыыс араҕас — ап-араҕас. ☉ Изжелта-желтый, предельно желтый
Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас от! Суорун Омоллоон
Харыалап улахан сыҥаахтаах, тобук сүүстээх, үргэммит анды түөһүн курдук, ыыс араҕас сирэйдээх. Л. Попов
Сотору Кеша маҥан ырбаахылаах, өтүүктээх сиэрэй бүрүүкэлээх, ыыс араҕас сандалеттаах ымайбытынан тахсан кэллэ. Н. Габышев

1. даҕ. Төрүүр-ууһуур дьоҕурдаах, буоһаан төрүөх төрөтөр айылҕалаах харамай. ☉ Особь женского пола, самка
   Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан, хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо бөрөлөр …… иннилэригэр иһэр кырдьаҕас тыһы бөрө диэки көрөн, хороһон олортоон кэбистилэр. Р. Кулаковскай
   Тыһы мохсоҕол атыырынааҕар улахан, бөдөҥ, көрдөххө харахха тута быраҕыллар. «Чолбон»
2. Синньигэс, намчы (хол., кыл). ☉ Тонкий (напр., о конском волосе)
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). [Ньургун Боотур] кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ; сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылаан истэ. Ньургун Боотур
   Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна, аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   Киһи барахсан олоҕо, арыт, тыһы кыл саҕаттан тутулла сылдьара эмиэ баар буолар. М. Тимофеев-Терёшкин
   ♦ <Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар>, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар фольк. — баай сахаларга илии-атах буолар эдэр хамначчыттар (эдэр, кырасыабай дьүһүннээх уолаттар, кыргыттар диэн суолтаҕа этиллэр). ☉ Эпическая формула, описывающая молодых парней и девушек, участвующих в традиционных обрядах (эпитет <тоҕус субан туруйа курдук ‘словно девять вольных журавлей’>, аҕыс тыһы кыталык кыыл курдук ‘словно восемь самок стерха’ употребляется в значении ‘красивые, пригожие (молодые люди)’)
   Аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар, аҕыс сиэллээх кэриэн ымыйаны арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан адаарытчы-будаарытчы арыылааҥҥыт, айахта тутуҥ. Ньургун Боотур. Чэйиҥ! Тоҕус субан туруйа курдук уолаттаар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттаар! Бу оҕолору ой курдук оҥоруҥ, тах курдук таҥыннарыҥ! Саха фольк. Тыһы кыталык курдук <дьахтар> фольк. — кырасыабай, кэрэ дьүһүннээх (дьахтар). ☉ Очень красивая, прекрасная (о женщине) (букв. словно самка стерха)
   Балта тиийэн, тыһы кыталык курдук дьахтар тиийэн эмээхсин оҕо өттүгэр «дьорос» гына түстэ. Ньургун Боотур. Тыһы кылы тыыра этэр — киһини ылыннарар уус тыллаах, саҥалаах. ☉ Речистый, красноречивый (букв. словом расщепляет тонкий конский волос)
   Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах киһи (өс хоһ.). Эн курдук тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор көрдөһүүтүн хайа дьахтар аккаастыай? Болот Боотур
   ◊ Тыһы сибэкки бот. — бытыга (тычинката) суох сибэкки. ☉ Женский, пестичный цветок
   Оҕурсу икки гибридтэрэ олус элбэх тыһы, аҕыйах атыыр сибэккилээхтэринэн уратылаһаллар, ардыгар атыыр сибэккилэрэ олох суох буолаллар. КЮС ОАҮүА
   Оттон аҥаардас соҕооччуктаах эрэ сибэккилэр тыһы сибэккинэн ааттаналлар. ҮСАКИ-5
   Тыһы уонна атыыр сибэккилэр үксүн биир үүнээйигэ [кабачокка] сэбирдэх хонноҕор үөскүүллэр. ЕАМ ББКП
   др.-тюрк., кум., уйг. диал. тиши, тур. диши