оҕунуох, овунуохтааһын, оҕунуох арыыта (1. Үлэлиир, хамсыыр кэмнэригэр тиксиһэр дэтээллэр аалсыыларын кыччатарга аналлаах арыы, арыы курдук вещество; 2. Аалсар ньууры оҕунуохтааһын; 3. Дьэбин сиириттэн харыстыыр вещество; 4. Оҕунуохтуур матырыйаал дьайыыта.)

сыһ. Тус-туспа бөлкөйдөрүнэн, тус-туспа бөлкөй буола. ☉ Отдельными густыми рощицами, зарослями
Сигири курдук хойуутук үүммүт иирэ талахтар, томтор сирдэргэ бөлкөй-бөлкөй, арыы-арыы куустуспут хахыйахтар …… бары, кэлэн иһэр күһүнү билгэлээн, күөх лабааларын быыһыгар көмүс араҕас сэбирдэхтэри кыбытыммыттар. Э. Соколов
Өссө икки ытыс дьэдьэни сиэн баран, хатыҥнар анныларынан Нуоралдьыма …… эргэ бүтэйин кыйа үүммүт биэ эмиийин бөлкөй-бөлкөй уктарын диэки хаамабын. Н. Лугинов

I 1) остров; өрүс арыыта речной остров; талах арыы тальниковый остров; остров, поросший тальником; кумах арыы песчаный остров; от арыы травяной остров; тиит арыы остров с лиственничным лесом; тумул арыы полуостров; 2) участок леса на поляне; отдельно стоящий лесок; арыы хатыҥ берёзовый лесок посреди поляны; арыы тыа колок, отдельно стоящий лесок; арыы талах тальниковый участок на поляне; ср. бөлкөй ; 3) островок чего-л. (обкосок, обжинок и т. п.); арыыгын оҕус скоси свой обкосок; арыы от островок травы; арыы-арыы островками, там и сям, там-сям; бурдук ото арыы-арыы тахсыбыт всходы выступили островками.
II масло; буспут (или дьэҥкир ) арыы топлёное масло; сиикэй арыы сливочное масло; мас арыыта растительное масло; кырдьык арыы курдук дагдайар посл. правда, как масло, всплывает.

даҕ., поэт. Устата туората биллибэт киэҥ, нэлэмэн (хочо, алаас уо. д. а. туһунан). ☉ Имеющий необъятную ширь, простор (о долине, аласе и т. п.)
Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
Сорох сири тараҕай сирэйдэнэн кэлэ-кэлэ ыраатан, хаптайан барыталыыр, арыы-арыы бөлкөй талахтардаах аҥаат-муҥаат хочо нэлэһийэ сытар. Р. Кулаковскай
Маа бэйэлээх аҥаат-муҥаат буолактар усталаах-туораларын сыыйан, хамбаайыннар күнүстэри-түүннэри үлэлээн тиҥийэллэр. «ЭК». Үрүҥ көмүс кырыаны Үгүөрүтүк тиһинэн, Аҥаат-муҥаат халыҥ тыаны Атахпынан кэмниибин. Хоһоон т.

аат.
1. Сүөһүттэн ылыллар сыаны, арыыны, мас арыытын барытын аһыыр ас быһыытынан холбуур уопсай хомуур аат. ☉ Обобщающее слово, объединяющее животный жир, растительное и сливочное масло (употребляющиеся в пищу)
Бибилэтиэкэттэн сабыс-саҥа кинигэлэри ылаҕыт, аҕыйах хонон баран, сыаҕа-арыыга илдьи булкуйан аҕалаҕыт. Р. Кулаковскай
Кини, маҕаһыын бэрэдэбиэһин курдук, кирпииччэлэри бэркэ кыһанан сыа-арыы буолбут хаһыаттарынан суулаата. ПН ДЫ
2. көсп. Баай-тот, дэлэй, уйгу-быйаҥ олох. ☉ Богатая, изобильная жизнь
Биһи холкуостаахтарбыт: «Сири таҥастаан, ууну хаайан …… сыаны-арыыны оҥоробут», — диэн номохтоноллоро саамай сөп. М. Доҕордуурап
◊ Сыа-арыы (сыанан-арыынан, арыы) алын — эмис буол, уой, тот (киһи туһунан). ☉ Быть упитанным, тучным (о человеке)
Кини, байан сыаарыы аллан, килэйэн-халайан барбыта көстүбэтэр да, эргитиилээҕинэн-урбатыылааҕынан биллэрэ. Софр. Данилов. Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ кэпс. — олус ырыган, дьүдьэх киһи. ☉ Тощий, худой человек (букв. человек, к которому ни жир, ни масло не пристали)
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыа-арыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Сидоров Ксенофонт Тихонович. «ХС». Сыаҕа-арыыга үҥкүрүт — дэлэй, үчүгэй иҥэмтиэлээх аһынан аһат. ☉ Обильно вскармливать питательной пищей
Бу бэйэтинэн Васяны хайдах бачча төп-төгүрүк, сап-саһархай оҥорон, сыаҕа-арыыга үҥкүрүтэн аҕалбытай диэн киһи иһигэр бэркиһии саныыр буолара. Н. Заболоцкай
Сыанан-арыынан аҕаабат көр аҕаа. Арыт ардыгар оннук айылаах сыанан-арыынан аҕаабат бытарҕан тымныылаах кыһыммытын истиҥник таптаан ырыа-тойук оҥостуммуппут аҥаардас анысханыттан, тыйыһыттан эрэ тутулуктаах буолуо дуо? ФЕВ ДьС
Итини мин куһаҕан санаабыттан эппэт этим — соҕотоҕун дьиэбэр түбүгүрэрим, оҕолору көрүүмхарайыым, ол үрдүгэр холкуоска үлэлиирим миигин сыанан-арыынан аҕаабат этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)

I
туохт.
1. Быыһылаан, чаалыйан өтөн таҕыс; убаҕаһынан туолан тохтубат эрэ гына, бычалыйан тур. ☉ Просачиваться, проступать, выступать (о жидкости); быть сильно увлажненным, наполненным жидкостью
Үөһэттэн сэллээбэт ардах түһэн, аллараттан уу аллан …… хаайыылаахтар дьагдьайа тоҥон бардылар. П. Филиппов
Сүрдээх ардахтаах сайын буолан, сир-дойду барыта уунан аллан турар. «ХС»
Улахан көҥүс, Угуттуу аллан, Быйаҥнаах уутун Бысхаччы аспыт. Күннүк Уурастыырап
Тиритэн көлөһүннэрэ аллыбыт аттар ыарахан таһаҕастаах тэлиэгэлэри умса дьулурутан истилэр. Эрилик Эристиин
2. Өлгөмнүк, дэлэйдик өрө дэбилий, бараммакка куруук тахса, элбии тур (үксүгэр быйаҥ, ас-үөл туһунан). ☉ Появляться, как бы извергаться в изобилии, быть неиссякаемым и обильным (обычно о достатке, урожае, продуктах)
Күүстээх-уохтаах Көлүөнэ дьонноруом, Араҕас илгэ Алларын курдук Ахсаабакка үлэлээҥ! Саха нар. ыр. III
Аммаҕа Маталах хочото Араҕас арыынан алынна. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойдубут араҕас далбара Олоҥхо маһыныы ас алла турдун. С. Васильев
♦ Сыанан-арыынан (сыа-арыы, арыы) алын көр сыа-арыы
II
1. аат. Туох эмэ сир диэки өттө, намыһах өттө эбэтэр түгэх өттө. ☉ Низ, основание, нижняя часть чего-л.
Саллаат орон аннын көрөр, хотоҥҥо киирэн көрдүүр. С. Ефремов
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар. И. Гоголев
Уу аннынан муоста тутуллубут. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Аллараа өттүнээҕи, намыһах эбэтэр түгэх өттүнээҕи. ☉ Находящийся у основания или нижней части, на дне
Хоруу түгэҕин алын кырыытынан [сүүрүк] дьөлө хаһан, тоҕой сири тоҕо сиэлийэн кэбистэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
Бэргэһэтин устан баран чэчэгэйин туттан көрбүтэ: куйахатын алын кырыытынан уҥуоҕуттан кыһарыйа хайа ыстанан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Сүөдэр аргыһа туох да диэн хоруйдуон булумуна ыксыыр, сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар. Н. Якутскай
2. Аллараа кэрдиискэ турар, алларааҥҥы. ☉ Низший, младший; первичный. Алын чыын. Алын бэчээт
□ Туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан [Гавриил Иванову] ытыктыыра. А. Данилов
Куймугур кутурук куобаҕы Аһылык чааһынан дьаһайар Алын соҕус үлэҕэ Анаан кээспиттэр. П. Тобуруокап
3. сыһ. суолт. Аллара диэки, намыһах эбэтэр түгэх өттүн диэки (диэкинэн). ☉ Внизу; низом; на дне. Куркуру, хапчааны төлө көтөн тахсан, иирбит дохсун дьулусханынан алын устар. Ч. Айтматов (тылб.)
Үйэлэрин тухары дьахтары бэйэлэриттэн алын саныы, биир тыла суох бас бэриннэрэ үөрэммит эр дьон дьахтар тэҥ бырааптаннаҕына, кэргэннии олох айгырыан курдук толкуйдууллара. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. алтын ‘низ’
♦ Алын сыҥаах буол көр аллараа сыҥаах буол
Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Чахчы барбыттар дуо?» — диэн итини истээт, Үргүлдьү алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Дьуона кинээс аны суруксутугар алын сыҥаах буолар. Н. Якутскай. Анныгар баттаа — өлүөҥ иннинэ өстөөххүн кыай, ситис. ☉ Побеждать, уничтожать врага раньше, чем уйти из жизни (умереть)
[Казаков:] Эйигин [Киириги] анныбар баттаан баран өлүөм. С. Ефремов
«Ама атаспын анныбар баттаатым ини», — диэн уһун түүнү мэлдьи быһа ыаспайдаата. П. Ойуунускай

I
аат.
1. Ким эмэ олус улахан, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий, напряжённый, сильный звук голоса, громкое восклицание, крик
Ынах үүрэр оҕолор хаһыылара, хотонноругар тахсыбыт дьахталлар саҥалара чаҥкынаһаллар. Софр. Данилов
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. Н. Лугинов
Маайа ыксаабыт, ыгыллыбыт хаһыыта бу айдаан ортотугар иҥэнсүтэн, иһиллибэт буолан хаалла. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ (кыыл-сүөл, көтөр) үөгүлүүр, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий звук, издаваемый животными, птицами, крик
Кини туруйа хаһыытын, күөрэгэй ырыатын таптаан иһиллиирэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
Чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
2. Сигнал биэрэр анал оҥоһук тыаһа (хол., борокуокка, пуойаска). ☉ Громкий протяжный, монотонный низкий звук, гудок (напр., парохода, поезда)
Борокуот тиһэх хаһыыта дуораһыйбыта... Софр. Данилов
Араадьыйа ыллаан ньиргийэр, Ыстаансыйа хаһыыта иһиллэр. С. Васильев
Бэс ыйын бастакы күннэриттэн биирдэстэригэр сарсыарда эрдэ бөһүөлэги теплоход хаһыыта уһугуннарбыта. С. Тумат
3. көсп., поэт. Ханнык эмэ иэйии, долгуйуу дохсуннук биллиитэ. ☉ Бурное выражение сильного чувства, переживания (напр., крик души)
Бу хаһыы — буурҕа сатата! Уох-кылын уордаах күүһүн, Уоттаах санаа төлөнүн, Кыайыы дьиҥнээх эрэлин, Бу хаһыыга, былыт истэр. И. Чаҕылҕан
Саллаат сүрэҕин хаһыытын, тойук сибиниэһин Мин түөһүм төлө тэбэр. Т. Сметанин. Уйуһуйбут өйүм Уолуйар хаһыы Таммаҕа буолан Саккыраата. Доҕордоһуу т.
♦ Дууһа хаһыыта көр дууһа
Кырдьыга, ити тугу да туһалаабат дууһа хаһыыта этэ. Н. Босиков. Хаһыы иччитэ кэпс. — олус улахан саҥалаах. ☉ Обладающий громким голосом, горластый
[Агдам — оҕонньору:] Сатана баара, чахчайа сытыйдар да, бүтүннүү хаһыы иччитэ эбит. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. хахы ‘сердиться’
II
1.
хас I диэнтэн хай. аата. Ордон хаалбыт ыччаты барытын саанан куттаан окуопа хаһыытыгар үүрбүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ганя шурф хаһыытыгар, ол-бу илии үлэтигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. И. Федосеев
Роталар бары кэриэтэ землянка буорун хаһыытыгар үлэлээтилэр. А. Бродников
2. Күһүҥҥү, кыһыҥҥы кэмнэргэ сүөһү (хол., таба, сылгы) хаһан аһыырыгар сөптөөх аһылыга, ото; күһүн кыһын сүөһүнү анаан хастаран аһатыы. ☉ Добываемый из-под снега скотом (напр., оленями, лошадьми) корм в виде травы лугов и пастбищ, осенний, зимний подножный корм; осенняя, зимняя пастьба скота на заснеженных пастбищах, тебенёвка
Аҕыйах ардахтаах кураан ый буоллаҕына сылгы хаһыыта үчүгэй туруктаах буолар. Сылгыһыт с. Хаһыыга төрүөх сылгы уонна кырдьыбыт биэлэр эрэ хаалаллара. АНП ССХТ
Хаһыы бириэмэтигэр хаар кытаатыыта, олус халыҥааһына эмиэ улахан кутталлаах. КТЫы
3. арх. Сири хаһан былыргы олохдьаһах малын-салын көрдөөһүн. ☉ Раскопки
Хаһыы кэмигэр буор күөс үлтүркэйдэрэ, күөс охсор бөкүнүк таас уонна биир хаптаҕай тимир көстүбүттэр. БИГ ӨҮөС
Ити сыл күһүнүгэр манна хаһыылар саҕаламмыттара. Үс, биэс тыһыынча саастаах неолит саҕанааҕы көмүүлэр көстүбүттэрэ. «Кыым»
Хаһыылары ыыта сырыттахха көстөр былыргы үйэтинээҕи дьон уҥуохтара кичэйэн үөрэтиллэллэр. «Кыым»
4. хайа. Сир баайын хостуурга анаан хаһыллыбыт аһаҕас хайа сирэ. ☉ Место, где производится добыча ископаемых открытым способом, открытая горная выработка, разрез
Саамай үөрүүлээҕэ диэн баар, бу бачча өр халтайга хааман бараммыт биир хаһыыттан икки алмааһы буллубут. Н. Лугинов
Мирнэй, Айхал хаһыылара наһаа дириҥнэр. Баайдара билигин да элбэх. ПНИ ЭД
Хорҕойорго шахталары уонна да атын хаһыылары туһанар үчүгэй буолааччы. МКББ
◊ Дүлүҥ (хаһыы) тыы (оҥочо) көр дүлүҥ
Хаһыы оҥочонон даҕаны тайылҕаннаах айаннарга сылдьар, сири хоротор кыаллыбат дии саныыбын. Багдарыын Сүлбэ
Оччолорго арыыттан арыыга (ол аата, тумултан тумулга) болуотунан уонна хаһыы тыынан сылдьаллара эбитэ үһү. «ХС». Хаһыы көлүйэ — сир оҥхойугар анаан куттарыллыбыт уу. ☉ Пруд
Хаһыы көлүйэ саҥардыы тумана көтөн эрэр. И. Тургенев (тылб.)