сущ
аспаал, суол оҥоһуутугар туттуллар бүрүөһүн

дугун диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кыыс атахтара үрдүк хобулуктарынан аспаал уорҕатыгар дугуммахтыыллар. Софр. Данилов
Аҕамсыйбыт киһи оһуокайы таһааран дугуммахтыыр. Е. Неймохов
Өлөксөөс күөх кырыска дугуммахтаан ылла. А. Бэрияк

кыһалаа диэнтэн атын
туһ. Ол сиргэ билигин хойуу тирэх мастарынан кыһаламмыт аспаал уулуссалардаах Алдан — улахан, аныгылыы куорат ньиргийэ турар. С. Данилов
Үрдүк буолан кирээдэ кытыылара сиҥнээччилэр. Ону хаптаһынынан кыһаланар. ГСҮЦХ

I
аат. Хаҥкылыырга анаммыт дэхси муус ньуурдаах сир. ☉ Каток (ледяная площадка для катания на коньках)
Кыргыттары кытта катокка барыахтаахпын барбатым. Софр. Данилов
Никита катокка кэлэн хаҥкытын кэттэ. Н. Лугинов
II
аат.
1. Суол буорун дьиппинитэргэ, аспаалы дэхсилииргэ анаммыт, ыарахан ыйааһыннаах, киин тула эргийэр икки кэтит көлөһөлөөх массыына. ☉ Каток (дорожная машина). Аспаалы катогунан дэхсилииллэр
2. Бааһына сирин үрдүкү, хаппыт араҥатын үлтүрүтэргэ туттуллар, тыраахтарга холбонор ыарахан ыйааһыннаах төкүнүк тэрил. ☉ Каток (сельскохозяйственное орудие). Бааһына сирин катогунан дэхсилииллэр

I
тыаһы үт. т. Кыракый ылтаһын эбэтэр өстүөкүлэ оҥоһук кытаанахха (хол., аспаалга) түһэр тыаһа. ☉ Звук падения небольшого жестяного или стеклянного предмета на твердую поверхность.
II
кыҥкынас II диэн курдук
Бу күлүм күннэри Кыыс таптаан ыллаата, Улуу хайаны таҥнары Кыҥкыр куолас тарҕаата. Таллан Бүрэ

түөлбэ., көр сиппэрэҥ
Кутуу суол бүппүтэ …… ону кытта күһүҥҥү липпэрэҥҥэ «Урал» массыыналар, «Белорустар» тоҕута сүүрэн кэбиспит оҥхойдоох-хаспахтаах суоллара. Далан
Мантан инньэ улам тымныйан барыа, күһүҥҥү липпэрэҥ кэлиэ, халлаан бороҥнуҥу ыстаал өҥнөнүө. «ХС»
Күһүҥҥү липпэрэҥҥэ массыыналар хайыта сүүрбэтэхтэринэ, …… аспаал курдук көнө суол кыһыны быһа килэрийэн туруо. «ХС»
ср. эвенк. либгэ ‘первый мокрый снег’

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, та- диэн саҕаланар олохторго сыстар: тап-табыгырас, тап-тарылас, таптаһырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на та-: тап-табыгырас ‘сильно стучащий’, таптарылас ‘сильно трещащий’, тап-таһырҕас ‘сильно щёлкающий’
[Аттар] туйахтарын тыаһа аспаал суолга таптабыгырас. В. Гаврильева
Сорохтор окуопа хаһаллар, сорохтор билиндээс туталлар. Тип-тигинэс, тап-таҥынас буолла. И. Никифоров
Сүгэлэр чобуо тыастара тап-табырҕас. Л. Габышев
кирг. тап IV, осм. там

I
ытый диэнтэн бэй., атын
туһ. Ийэм баласкаат миискэни толору ытыллыбыт күөрчэҕи мин иннибэр уурда. И. Сосин
Күн киирэрин кытта тус арҕааттан хара силлиэ ытыллан түстэ. М. Доҕордуурап
Мэхээчээн санаата иэрэгэй курдук ытыллар. В. Протодьяконов
II
ыт I диэнтэн атын
туһ. Ытыллыбыт куобах оннугар сытааччыта суох. М. Доҕордуурап
Бэл, кини ытылла тахсан баран, ыксаабака, сатаан булан куоппута. С. Ефремов
Ыт бүө маһын быыһынан арҕаҕы өҥөйө сытан, ытылла илик эһэни үрэн моргуй да моргуй. С. Маисов
♦ Ытыллыбыт барабыай көр барабыай
Мин ытыллыбыт барабыай буоллаҕым эбээт, олохпор элбэҕи көрсүбүт кырдьаҕаспын, тукаам. «Чолбон». Ытыллыбыт ох курдук (охтуу) — 1) быһа суолунан, быһалыы; көбүс-көнөтүк. ☉ Кратчайшим путём, прямо (букв. как стрела, выпущенная из лука)
Хараҥаччылар кынаттарын кэдэччи туттан, ытыллыбыт охтуу сыыйыллаллар. В. Сыромятников
Кырса бэйэтэ эрэ билэр хайысхатын тутуһан, ытыллыбыт ох курдук быһалыы айаннаата. БМ БМ; 2) көбүс-көнө, ханан да туорааһына суох (хол., суолу этэргэ). ☉ Без изгибов, прямой (напр., о дороге)
Ытыллыбыт ох курдук аспаал суол субулунна. НАГ ЯРФС II

дьүһ. туохт.
1. Дэхси, киэҥ ньалҕаархай ньуургунан сырдаан көһүн. ☉ Блестеть (о гладкой и прозрачной поверхности, напр., льда, стекла)
Түннүк тааһа килэйэ сытар. — Муус иэнэ сиэркилэ ньуурунуу дэхситик килэйэр. Н. Лугинов
2. Халыйан, тугу эмэ сабардаа (туох эмэ убаҕас туһунан). ☉ Блестеть разливаясь, растекаясь по поверхности чего-л. (напр., о воде, луже)
Дьиэ таһа чалбаҕынан килэйэн, киһи этэрбэһэ баллайа сытыйар буолан турар. Амма Аччыгыйа
Авиапорт иннинээҕи болуоссат аспаал иэнэ соҕотохто килэйэ түстэ. Н. Лугинов
Уулуссалар уунан, бадараанынан килэйдилэр. «ХС»
3. Тугуҥ эмэ (хол., тииһиҥ, этиҥ) сырдаан, маҥхайан көһүн. ☉ Сверкать, блестеть (напр., о зубах, животе; о чем-л. на темном фоне)
Күлэн кэчигирэс тииһэ килэйбит кыыс кэлэн турар эбит. Н. Габышев
Кирдээх маҥан илдьиркэй ырбаахылаах дьиэлээх киһи …… иһэ килэйэн турар. В. Чиряев
Кирдээх ырбаахытын хайдыбыт сиринэн кырыылаах лаппаакытын уҥуоҕа килэйэн көстөр. Тулхадыйбат д.
♦ Килэйэр киинэ — саамай ортото, үөһэ (сир, дойду о. д. а. туһунан). ☉ Самый центр, сердцевина чего-л. (напр., какой-л. части света)
Кыра үөрэхтээх боростуой саха уола …… Дьобуруопа килэйэр киинигэр тиийбитэ. Багдарыын Сүлбэ
монг. килэ

аат.
1. Туох эмэ хаптаччы көстөр иэнэ, үрдүн тэҥэ-дэхситэ (хол., хонуу). ☉ Гладкая поверхность чего-л. (напр., поляны)
Хомурах хоммотох Холбороҥ маҥан хонуутугар, Тобурах тохтооботох Толомон маҥан толоонугар, Туналҕаннаах ньууругар Туой күрүҥ булгунньах үүммүт эбит. П. Ойуунускай
Остуол ньуурун курдук килэркэй аспаал таас уулусса устун оптуобус сырылаан истэ. Амма Аччыгыйа
Оо, көрбүт киһи көмүөлүн көтөҕөн эрэр күүрээннээх Өлүөнэ эбэ ньуурун, хаампыт киһи сааскылыы сэргэхсийбит кини биэрэгин устун. Т. Сметанин
2. Киһи сирэйэ, сэбэрэтэ, дьүһүнэ. ☉ Лицо человека, лик
Мадыска Дьөгүөр кыыһыгар Матаҕастай Маарыйаҕа Маҥан ыраас ньууругар Манньыйталаан бараммын, Маанымсыга бэрдигэр Баһыйтаран уурайдым. Саха нор. ыр. II. Ким билиэй, кини [оҕонньор] маҥан чөмчөкөтүгэр туох дьон ньуурдара, төһө дьыллар-хонуктар киирэн ааһалларын? Амма Аччыгыйа
Ньуурдуун кытта сырдыы кэйэн, Кынталдьыйа көтө дайан, Тупсан да иһэҕин сыллата Сайдыылаах сахам кыысчаана. Умсуура
♦ Ньуур тутун — тугунан эмэ сирэйдэнэн буруйа суох курдук көстө сатаа. ☉ Надевать на себя личину невинности, оправдываться чем-л.
Маннык эппиэтинэстэн ол-бу албын тылынан, истиҥтастыҥ биричиинэлэринэн ньуур туттан куотуоҥ …… суоҕа. Софр. Данилов
Үгүс төрөппүттэр үлэҕэ баттаппыттарынан ньуур туттан, оҕолоругар ситэ-хото болҕомтону уурбаттарын кэпсээбиттэрэ. П. Аввакумов
◊ Толбонноох ньуур нор. айымнь. — олоҥхо дьоруойун кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасную наружность женского персонажа
[Айталыын Куо] Тоҕус өргөстөөх Толомон маҥан күнүм Толонун курдук, Толбонноох ньуура Туналыйан көһүннэ. П. Ойуунускай. Туналҕаннаах ньуурдаах нор. айымнь. — дьахтар кэрэ дьүһүнүн ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет в олонхо, описывающий прекрасный облик женского персонажа
Долгун курдук субуруйар Тоҕус былас суһуохтаах, Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо диэн …… Кыыстаахтар эбит. П. Ойуунускай. Уон икки, кыталык курдук, кыргыттарынан арыалланан туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо барахсан таҥас бүтэй этэ сандааран, …… үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан киирэн кэлэр. Саха фольк.
ср. бур. нюруу ‘поверхность’, ниюр ‘лицо; личность’