туохт.
1. Үөһэттэн улам аллара түһэн ис, дириҥ буол. ☉ Углубляться, стать глубоким, глубже
От сүлбэлэр кэҥээн, дириҥээн көҥүл буолан күүгүнээн Талба өрүскэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Уута дириҥээн, Витя түөһүн тылыгар тиийтэлээтэ. Н. Заболоцкай
Хаспахтаабытын кэннэ хороон сырыынньа дириҥээтэ, онтон туох эрэ кытаанахха тиийдэ. Т. Сметанин
2. Харах ылбат гына ыраат, кэҥээ (халлаан туһунан). ☉ Становиться обширным, безграничным, не иметь видимого предела (обычно о небе)
Кини үрдүнэн ыраас киэһээҥҥи халлаан көҕөрөн дириҥээн көстүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оо, улуутуйар Улуу Куосумас! Төһө даҕаны Үгүрэлии-үгүрэлии үрдээ, Тимирэ-дьиппиэрэ дириҥээ, Тэнийэ-тиириллэ кэтирээ. П. Тулааһынап
3. Уруккутунааҕар иһирдьэ киирбит курдук көрүҥнэн, ордук биллэн көһун (хол., сирэй мырчыстаҕаһа). ☉ Становиться глубже, четче, прочерчиваться (о морщинах)
Лебедева суумкатыттан кыракый сиэркилэтин ылан көрүннэ уонна арбысарбы буолбутун, сүүһүгэр баар урукку сурааһын дириҥээбитин биллэ. С. Дадаскинов
Кырдьан мэрбэстэн эрэр сирэйигэр киэбирии, суодуйуу оннугар, сүүһүн мырчыстаҕастарыгар хара сурааһыннар дириҥээн хаалбыттар. М. Доҕордуурап
Кини кута-сүрэ тостон, сүүһүгэр түспүт сурааһыннар дириҥии тардыллан, биллэ соҕус пуудараламмыт иэдэһин имэринэ …… олордоҕуна, Арамаан Баһылайабыс тахсан барбыта. П. Аввакумов
4. Тугу эмэ толкуйдуурдуу тобулу, кытаанахтык көр (хараҕы этэргэ). ☉ Принимать или иметь задумчивый, сосредоточенный вид, смотреть пристальным, пронзительным взглядом
Кини [Таня] чоруун сирэйэ адьас таастыйбыт курдук, чоҕулуҥнас хара харахтара дириҥээбиккэ дылылар. Л. Попов
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өссө күүһүр, улаат, бэргээ. ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Оҕо тыынара улам дириҥээн барда. Н. Заболоцкай
Пьер …… ити ыарыыта урут эмискэ кэлитэлиирин оннугар, өссө иһирдьэ дириҥээн, ааспакка-арахпакка аалар буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Күүһүрэн ис, улаат (иэйии, турук туһунан). ☉ Углубляться в себя, погрузиться во что-л. (в свои мысли, переживания - о состоянии)
Кини санааргыыра улам дириҥээн испитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биһиги бэйэ-бэйэбитин суохтаһыыбыт, ахтыһыыбыт өссө күүһүрбүтэ, ол аайы күндүтүк санаһыыбыт дириҥээбитэ. П. Аввакумов
Макаар, уутугар ылларан, баттаппытынан, улам-улам утуйан барда, ол аайы кини түүлэ улам дириҥээн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. көсп. Уруккугунааҕар улам сытыырхайан, күүһүрэн ис (туох эмэ дьайыы, сабыдыал туһунан). ☉ Становиться более острым, напряженным, неспокойным, усиливаться (о чем-л. стихийном, грозном)
Дьадьаҥылар маннык кыһалҕаҕа түспүттэриттэн, баайдар кинилэри хайа талбыт хабалаларыгар киллэрэн, баттыгастара ордук дириҥээбитэ. Эрилик Эристиин
[Омук ыраахтааҕылара] Арассыыйа императорын утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап
8. көсп. Олус тэнийэн уһаа-кэҥээ (хол., кэпсэтии, мунньах, мөккүөр). ☉ Длиться, продолжаться, затягиваться (обычно о чем-л. слишком долгом или томительном, скучном)
[Ленин] кулаагы кытта мөккүһэр мөккүөрү улаатыннаран, кэҥэтэн, дириҥэтэн иһэр эбит. П. Ойуунускай
Оҕонньоттор кэпсэтиилэрэ ыраатан, дириҥээн истэ. И. Никифоров
9. көсп. Таһымыҥ үрдээ, улам кэҥээ (өй-санаа, билии-көрүү туһунан). ☉ Углублять, повысить (об уровне знания, сознания)
Кэнники киһи олоҕун опыта үксээн, дириҥээн, айылҕаны улам бэйэтэ баһылаан, үлэ-хамнас күүһүнэн уларытар буолан барар. Саха фольк. Билигин олох, хаһаайыстыба кэҥээн, тупсан, киһи өйө-санаата дириҥээн иһэр. Суорун Омоллоон
Киһи …… сайдар, өйө-санаата дириҥниир кэмигэр муҥутаан кэрэтийэр. Н. Лугинов
♦ Хараҕа (хараҕыҥ) дириҥээбит (дириҥээ) - 1) ирдэбилэ, наадыйыыта улаатан, туохха да тук буолбат. ☉ Потребности настолько возросли, что невозможно их удовлетворить
Олохпут төһөнөн сайдар, инники сыҕарыйар да, соччонон дьон көрдөбүлэ улаатан, сахалыы эттэххэ «хараҕа дириҥээн» иһэр. С. Никифоров
Көрөр хараҕа дириҥээбит билиҥҥи үйэ сайдыылаах аар кырдьаҕаһа. Эрчимэн; 2) сөбүлээб. олус иҥсэлээх, ымсыы, харам буол (буолбут). ☉ Становиться очень жадным, скупым
Кутуйах түүлэннэҕинэ тоҥор диэбиккэ дылы, кыра ычалаах киһи байдаҕын аайы хараҕа дириҥээн, харчы кулута буолан барара баар. «ХС»
Хас биирдии хамсааһыны харчынан сэмсэлээһин кини [ыччат] хараҕын дириҥэтэн, ымсыы оҥоруон сөп. ПБН КСКТ