тарбаа диэнтэн хай
аата. [«Сордоох суха»] тууһун-туматын, тарбааһынын өттүнэн итилэртэн [«Ачаа саһаана», «Бэйэтэ эмтиэкэ»] арыый сымнаҕас быһыылаах. «ХС»
Ити аата баас дуо? Көрбөккүн дуо, хайа тарбааһын, баас буолбатах дии? М. Шолохов (тылб.)

аат. Икки кириэстии тутуллубут мастартан оҥоһуллубут атах эбэтэр оннук мас умнаһа. ☉ Стойка из двух скрещенных палок или похожий на это ствол дерева
Сөдүөччүйэ соҕотох солуурчахха ачаах үрдүгэр чэй оргутар. В. Протодьяконов
[Даҕанча] онтон тыаҕа тахсан арыый сонос, көнө ураҕаһы соһон киллэрэн аҥаар төбөтүн оҥорбут ачааҕар биллэҕэ уурбут. Далан
Киһи эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит уонна сылайан, тиит ачааҕар киирэн сынньана кыбыллан олорбут. Н. Заболоцкай

биллэҕиннэри диэн курдук
Онтон тыаҕа тахсан арыый сонос, көнө ураҕаһы соһон киллэрэн аҥаар төбөтүн оҥорбут ачааҕар биллэҕэ уурбута. Далан
Биир кыра тохтобулга ыга симиллибит куулу санныгар биллэҕэ быраҕыммыт оҕонньор киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
[Тиит] умнаһын сыарҕаҕа тиэйэр гына бысталаан бараннар, төҥүргэс үрдүгэр биллэҕэ ууран чөмөхтүүллэр. «ХС»

туохт. Кими-тугу эмэ сэргииргин, сэҥээрэргин биллэр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Обнаруживать, проявлять интерес к кому-чему-л. «Оҕонньор сөпкө этэр», — онтон-мантан хойуутук дьон кэҕэһэрдээтилэр. М. Доҕордуурап
«Кларабы-ын», — ачаа оҕо улахан киһи ыйытыытыгар кэҕэһэрдээн хоруйдуурунуу, тылын кэлин сүһүөҕүн кыыс унаарытан эппитэ. Тумарча
Дьоннор бары оҕонньор эппитин бэйэлэрэ саныылларынан өйдөөн-сөбүлээн, кэҕэһэрдии олордулар. Болот Боотур

дьүһ. туохт.
1. Кө нөтүк буолбакка, икки өттүгэр эриллэҥнээ, эриллэҥнээн бар. ☉ Извиваться, изгибаться, петлять
Эриэн үөн күлүк диэки мунньаҥнаата.  Алаа Моҕус араастаан түүрүллэҥниир, мунньаҥныыр, икки муоһа туллан түһэллэр. И. Гоголев
Уйаанды үрэх хайа быыһыттан мунньаҥнаан киирбитэ. «ХС»
2. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ мускулун; сирэйгин араастаан тутун. ☉ Дёргаться, передёргиваться; делать ужимки, гримасы, недовольную мину
Кыыс мунньаҥныымунньаҥныы суорҕанын анныгар киирэн түүрүллэн хаалар. Амма Аччыгыйа
— Аны эн миигин булума, — диэбитэ, Ачаа кыыс мунньаҥныы, кубулуна. С. Данилов
△ көсп. Кубулҕатыр, араастаан кубулун. ☉ Кривляться, выламываться, капризничать
— Павел, ол-бу буолан мунньаҥнаама! Өскөтө таҥнараары гыннаххына, мин бэстилиэтим обуойматыгар эйиэхэ анаммыт буулдьа сылдьар. Н. Якутскай
Ол-бу буолан мунньаҥнаама, а н ы э н м и н и л и и м и һ и г э р бааргын. Уустаах Избеков
Ол дьахтар ку һаҕаныттан, быһа ол-бу буолан мунньаҥнаан, Ылдьааны ити үлүгэрдээх алдьархайга тиэрдибитэ. И. Алексеев

1. даҕ. Түҥкэтэх, хараҥа; дьорҕоото суох, кэнэн, килбик. ☉ Замкнутый, тёмный (о чём-л.); нерешительный, робкий (о ком-л.)
   Кэпсээнтэн кэпсээн аайы …… кэнэн, ньүкэн дьону өрө тардар, сырдыкка таһаарар күүстэр ойууланан барбыттара. Күндэ
   Киһим суодал көрүҥүттэн маннык массыынаҕа айанныы үөрэммэтэх ньүкэн урааҥхай маҥнай улаханнык толло санаатым. С. Руфов
   Төрөппүттэриҥ эйиэнэ Былыргы ньүкэн үйэҕэ Тимир уматан кэлэллэрин, Иһит-хомуос охсоллорун Иэйэн кэпсиир буолаллара. М. Тимофеев
   «Сордоох суха» диэни иһиттэргин эрэ эргэни эҥээрдэһэн, саҥаҕа саантаабат ньүкэн киһини саныы биэрэҕин. «ХС»
2. аат суолт. Сайаҕаһа, сайдыыта суох, олохтон хаалбыт, түҥкэтэх киһи. ☉ Отсталый, тёмный, невежественный человек
   Бу, Лэппиэрэй, олохтоох тыллаах-өстөөх киһи эбиккин. Мин эйигин тыа ньүкэнэ буолуо дии саныырым. Л. Попов
   «Кини [Баһылай] тоҕо итинник ньүкэний, түҥкэтэҕий, дьонтон туора туттарый?» — диэн боппуруоска, бэл, нэһилиэгин дьоно кыайан эппиэттиэхтэрэ суоҕа. Күндэ. Суорун Омоллоон «Бэйэтэ эмтиэкэтин» Макаара, Ачаата, Күөх Көппөтө норуот кэпсэтэр тылыгар бигэтик киирэн ньүкэннэри, холтуурсуктары, тунуйаадыстары саралыыр эпиитэт буолбуттара да элбэҕи этэр буолбаат?! КНЗ СПДьНь
   ◊ <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) фольк. — абааһы бухатыырдара айбардаан олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Постоянный эпитет, описывающий Нижний мир, где господствуют богатыри-абаасы
   [Туйаарыма Куо] Көбүө-көмүс буорбуттан Үс күлэр Ньүкэн түгэҕэр Үүрүллэн киирэммин, Хааннаах хандалы кэтэммин, Хараҥа хаайыыга Хаайтарыам диэбэтэҕим. П. Ойуунускай
   [Бухатыырдар] Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун Тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр; Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Көстүбэт гына түҥнэри тарта, Өлүү гиэнэ дүбдүргэнэ, Сах гиэнэ быһылаана буолла. Ньургун Боотур
   Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
   ср. бур. нүхэн ‘дыра’, монг. нүкэн ‘лачуга; нора, отверстие, дыра’

туохт.
1. Бэйэҕиттэн атын буолбута буол, атыннык көстө сатаа. ☉ Притворяться, прикидываться кемчем-л.
Оҕолору кытта үлэҕэ кубулуммакка, сымыйанан үчүгэй да, куһаҕан да буола сатаабакка сылдьыахха наада! Софр. Данилов
Харачаев бэйэтэ кыһыл буолбатах курдук, кубулунан ыйытта. Эрилик Эристиин
Доҕоор, эн иһит эрэ! Миэхэ эн акаары буолан кубулунума, кырдьыгынан быһааран эт. «Чолбон»
△ Араастаан мунньаҥнаа, хаппырыыстаа. ☉ Капризничать, привередничать
Туруохча турбата, Таҥныахча таҥныбата …… Куба бууга бэриинэтигэр Кубулуна сытан Балыс оҕотун Бардьыгынаан ылла. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Атыны таптыыбын... Ону эн өйдүүргэр уолдьаста. Аны эн миигин булума», — диэбитэ Ачаа кыыс, мунньаҥныы, кубулуна. С. Данилов
2. фольк. Ап-хомуһун күүһүнэн тас көрүҥҥүн, дьүһүҥҥүн-бодоҕун уларыт. ☉ Менять внешний вид, облик с помощью волшебства, колдовства, оборачиваться кем-чем-л.
Эмиэ тоҕо кубулуннуҥ? Туох эйигин куттаата? Илэ бэйэҕинэн, чахчы дьүһүҥҥүнэн көһүн, киһилии кэпсиэ, сахалыы саҥар. Ньургун Боотур
[Кыыс] эригэр, Куһаҕаллайга, таптаппакка, туой араас кыыл, үҥүүбатас, от-мас буолан кубулунан сылдьар. Саха фольк. Баҕаны абааһы кубулунан сылдьар диэн куттанан, сүрэх ыарыы буолбут Өксүүнньэ — бу урукку баттыгастаах хараҥа олох сиэртибэтэ. Софр. Данилов
3. Албыннаан, киитэрэйдээн сымыйа, атын өйдөбүлү биэр. ☉ Обманом, хитростью создать ложное представление о себе, выдать себя за другого, ввести в заблуждение относительно себя
Бүөтүр урут кубулуна сылдьыбыт эбит, …… көрбөккүт дуо, уолуҥ уу үрдүгэр хайдахха дылы кыһалҕата суох таалалыырый. И. Данилов
Одиссей Итакаҕа умнаһыт буолан кубулунан кэлбитигэр ким да сүөргүлээбэтэҕэ: Грецияҕа дьадаҥылар элбэх этилэр. КФП БАаДИ
Ньукуу уус тылынан устар ууну сомоҕолоон, буруйун билинэн кэмсиммитэ буолан кубулунар, мух-мах туттар. «ХС»
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) көр дьүһүн
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, Тимирэ-тимирэ күөрэйэн, өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыталык кыылым, Дьүһүн кубулунан, Кыыс оҕо барахсан Үтүө көрүҥнээҕэ буолбута. Күннүк Уурастыырап
Билигин өстөөх кирийбит, дьүһүн кубулунар, ньылбыйа сылдьар кэмэ. Г. Нынныров

1. даҕ.
2. Чахчыта биллибэт, киһи ылына саныырыгар ситэ олоҕо суох, мунаах. ☉ Недостоверный, сомнительный. Саарбах түөрүйэ. Саарбах сыыппаралар. Саарбах кэпсээн
   □ Бу Айдар эмиэ саарбах идиэйэлэринэн киһини булкуйда. Н. Лугинов
   Саарбах түмүктээх сүөһүлэри иккистээн чинчийии түмүгэ биллиэр диэри туспа туталлар. ПСВ СРЫСБ
   Бу ходуһаны …… быйыл да оттууллара биллибэт, саарбах. «ХС»
3. Туохха эмэ туһанарга толору сөбө суох. ☉ Ненадёжный, легко выходящий из строя (о вещи). Саарбах прибор
   □ Киһини үөрэҕинэн көрөн сөбүлүүр буоллаҕына, бэйэтэ саарбаҕар тахсар. Р. Баҕатаайыскай
   Оо, матасыыкыл айанныыра саарбах буолбут сирэ эбит эбээт. П. Егоров
   Тиэхиньикэ баар. Ол гынан баран үлэлэтэр дьоннорбут саарбахтар. В. Протодьяконов
4. Эрэлэ суох өйдөөх-санаалаах, утары санаалаах. ☉ Ненадёжный, не внушающий доверия (о человеке). Саарбах үлэһит
   □ Кинилэр эһиги улахан оҕускутун кыайан төлүүллэрэ саарбах. Амма Аччыгыйа
   [Афанасий] оробуочайдар усулуобуйаларын тупсарар иһин үҥсэр-харсар. Полиция, кинини саарбах өйдөөх-санаалаах киһинэн ааҕан, олохтоох былаастарга донуос түһэрэр. П. Филиппов
   △ кэпс. Киһи итэҕэйэригэр сөбө суох, халбархай майгылаах, албын. ☉ Нечестный, непорядочный
   Ардыгар дьон саарбах эбиттэр: Доҕоруҥ бэл мүччү харбатар. Р. Баҕатаайыскай
   Бэйэм да саарбах киһибин! Урут, көр, Егор Кимовичтыын наар хардарыта хайҕаһыы, биһирэһии бөҕө этэ. Оттон билигин? Н. Лугинов
5. кэпс. Киһи биһирээбэт, мөлтөх, куһаҕан. ☉ Не вызывающий симпатии, дурной, сомнительный
   Бэйэҥ санаан көр, куруук борогууллуугун, Хряк курдук саарбах дьоннордуун эҥээрдэһэҕин. И. Гоголев
   Онтон-мантан иһиттэххэ, Игорь Иванович уруккуттан ханна да баппатах, саарбах репутациялаах курдук үһү ээ. Н. Лугинов
   «Оо, саарбах саһааннаах киһи эбит. Ачаа саһаана», — дэстилэр. Суорун Омоллоон
6. аат суолт., кэпс. Күһүн эбэтэр саас дьыл уларыйар икки саары икки ардынан кэмэ (үксүн сыһ. түһүк ф-гар сыһ. суолталанан тут-лар). ☉ Время осенней или весенней неустойчивости, изменчивости погоды (употр. обычно в дат. п. с наречной функцией)
   Доропуун сыл аайы сайын саарбахха оттунар инчэҕэй маһын кунанынан тиэйэр үгэстээх. Сэмээр Баһылай
   Семён Петрович, бу тымныыга, бу саарбах саҕана тоҕо бу маннык чараастык, догдоко куурканан сылдьаҕын?! СДТА
7. сыһ. суолт., кэпс. Киһи сатаан эппэтин курдук, олус, наһаа. ☉ Невероятно (напр., красивый, уродливый). Саарбах үчүгэй. Саарбах куһаҕан
   ♦ Сир саарбах көр сир II
   Арай Супту Түһэр диэн сир саарбах, харсахабыра суох, киһиргэс киһини сити дьону кытта барыс диэбитэ. В. Титов
   Биһиги бөһүөлэктэн ыраах, сүүрбэ биэс көстөөх сиргэ олорон үлэлиибит. Манныкка сир саарбах, киһи тугу да оҥорор кыаҕа суох. «Кыым»
   ср. монг. саармаг ‘что-л. неопределённое, сомнительное; неопределённый, сомнительный’

аат.
1. Тугу эмэ биилээҕинэн быһан кыра өлүүскэлэргэ араарыы; ол араарыллыбыт өлүүскэ. ☉ Отрезок, кусок чего-л.
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну иһэллэр, биирдии быһыы хара килиэби сииллэр. Амма Аччыгыйа
Биир быһыы курсуйбут килиэп. Бу да хаалбат. Өссө туох баарый? Суох. Т. Сметанин
Ол бэлэм чаанньык, быыкаа быһыы килиэп сорох түбэлтэҕэ киһи олоҕун быыһыан сөп! Н. Заболоцкай
2. Үүнэн сиппит, буспут бурдугу сиэрпэнэн хомуйуу. ☉ Жатва зерновых. Иһирик ойуурдаах сайылыгыттан бурдук быһыытыгар тиийэ, торбос күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕойдук холбообута. Софр. Данилов
[Чокуурап:] Чэ, элбэх кэпсэтиитэ суох, сарсыарда Хаастаахха оруос быһыытыгар баар буол. С. Ефремов
Үрдүк сир бурдуктарын быһыытын бастакы күннэрэ саҕаланна, кураан күннэр буоллулар. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ тас формата, киэбэ. ☉ Покрой, фасон, форма чего-л.
Балаһабалаһа тикпит Балаакка саҕа ырбаахылаах, Быһыыта биллибэт Былааччыйа сыыстаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу дойдуга олорор ураһаларын быһыыта, барытын былаана биирдиҥи буолар. А. Софронов
4. Ким эмэ уопсай тас көрүҥэ (фигурата), сирэйэ-хараҕа. ☉ Внешность, черты лица кого-л.
Күн аайы саҥаттан саҥа, ыраах улуустар дьонноро кэлитэлээн истилэр. Ол дьоннор дьүһүннүүн, быһыылыын, саҥалыын, таҥастыын тус-туспалар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар биирдэрэ …… сирэйин быһыытыгар сөрү-сөп нарын муруннаах, биллэ-биллиминэ энньэгэр соҕус сыҥаахтаах. Эрилик Эристиин
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэр-чэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
5. Ким эмэ тутта сылдьыыта, быһыыта-майгыта. ☉ Поведение, поступок кого-л.
Лэглээрин учуутал сэбиэскэй учууталга сөбө суох быһыыларын улуус тэрилтэлэригэр, баартыйа тэрилтэлэригэр уонна үөрэх салаатыгар биллэрэргэ. Амма Аччыгыйа
Саллар сааскыт тухары ханнык баҕарар сидьиҥ быһыыга кыр өстөөх буолуҥ. Софр. Данилов
Саа тээбиринин буорга, киргэ түһэрии булчукка сөбө суох быһыы буолар этэ. Т. Сметанин
6. Тугу эмэ оҥон, дьөлөн ойуулааһын, дьөлөҕөс. ☉ Резьба; долбление чего-л.
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыы-чаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллаахтаабыт Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ойо быһыы хоолдьуктаах Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
7. Бүттүүн ылыныллыбыт бэрээдэк, үгэс. ☉ Народный обычай, традиция
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Кырдаанаба дьонтон истэн Кыыһы хайгыы санаабыта. Былыргылыы быһыыттан Быыһанаары, куотаары Көҥүл суолу көрдүүрүгэр Көмөлөһүөн баҕарбыта. Күннүк Уурастыырап
Тыалыы быһыынан сүөһү ииттэрэн, оҕо оҕолотон, Кэлэр түспүтүн түстүүр буоларбыт Үгүһү билбэтэх, үтүөҕэ тиксибэтэх, Үөрэҕэ суох саха оҕолоро. С. Данилов
8. Туох эмэ буолуутун усулуобуйата, хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буолара. ☉ Обстоятельство, условие для совершения какого-л. действия
Бу табыгастаах быһыыны куоттардар эрэ, кини сэрии тас үлэтигэр хайаан да барар уонна Мариса буоллаҕына хараҥа хаайыыга сытан хааларыгар тиийэр. Эрилик Эристиин
Аныгы сырыыга Ыйга өрөөн ааһыахпыт, Кини хайдах быһыыга «Өлбүтүн» быһаарыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Урукку үчүгэй саа-сэп суох үйэтигэр булчут үгүстүк араас суоһар быһыыларга түбэһэрэ. М. Чооруоһап
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэрии. ☉ Прививка
Ыалдьыбыт дьону эмкэ ыытар, карантин оҥорор, быһыы быстарар, луохтууру таһаарар туһунан ким да кыһаммакка хаалара. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Хаартыны оонньооччуларга түҥэтии, таһаарыы (хол., остуоска). ☉ Распределение или выведение из игры карт
Суоҕа сайын сыһыыга Ачаа муостаах ынаҕа — Эспит остуос быһыыга Эбиэн сэттэ хараҕа. П. Тулааһынап
11. Туох эмэ буоларын, баарын сибикитэ, бэлиэтэ (үксүгэр тард. ф-гар). ☉ Приметы, признаки наличия, существования чего-л.
Оҕонньорбут [В.И. Ленин] турбахтаата, онтон сиэбин хаһынна, хаһан тохтууллар диэн көһүтэр быһыыта билиннэ. П. Ойуунускай
Михельман ыалдьааччыны аһыммыт быһыыта таһыттан көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврильевич киһитин уоскутардыы аргыый намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
♦ Быһыы быс көр быс. Киһини үчүгэйдик билбэт эрээри быһыы быһар сыыһа дии саныыбын.
◊ Быһыы килиэп — биир өлүүскэ гына быһыллыбыт килиэп. ☉ Ломоть хлеба. Остуолга быһыы килиэп эрэ сытар