сыһ. Аччыктаппакка, быһа түһэрбэккэ (тут). ☉ Сытно, хорошо (содержать)
Итиччэ элбэх сүөһүнү кыстыкка тотоойутук сыл таһаарар туһугар элбэх аһылыгы бэлэмниэххэ наада. «Кыым»

буруйдаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Мин кинини аһыммытым, соҕотох оҕолоох кэргэммин аччыктатарбыттан бэйэбин төһө да буруйдана санаабытым иһин хайыам баарай! Софр. Данилов
Мин санаабар, Өндөрөй оҕонньор бу дьыалаҕа букатын буруйа суох киһи буруйданан эрэр диэххэ сөптөөх. Амма Аччыгыйа
Аны аттара, тойон тиэтэйэрин истибэккэ, бадарааҥҥа киирэн, тэлиэгэлиин батыллан хаалбыттара, Болот аҕата иккиһин ол айдааҥҥа обургутук буруйданна. Н. Заболоцкай

несов. кого 1. (травить) дьаатынан өлөр, өлөр; морить крыс күтэри дьаатынан өлөр; 2. перен. (изнурять) муҥнаа, сордоо; морить голодом аччыктатан сордоо.

1. туохт. Ыарыыланан «айа» диэн саҥа таһаар; улахан ыарыыттан ынчыктаан саҥа таһаар. ☉ Охать, ойкать; стонать от сильной, тяжелой болезни, стенать
   Аҕыс уон аҕыспын аастым. Ол тухары Астаран айалаабыппын Адьаһын өйдөөбөппүн, Аналым кэллэҕэ буолуо... А. Софронов
   Муннук аайы айалаан Муҥатыйар буоларбыт. Куруҥ тииккэ маарыннаан Кубарыйа куурарбыт. П. Тулааһынап
   Антон Николаевич муннун тыаһа хоһуҥуруур, эмээхсин куолутунан айалыыр саҥата иһиллэр. М. Доҕордуурап
2. Булка айа тарт, айаны иит, айанан бултаа. ☉ Настораживать самострел, охотиться на зверей самострелом
   Дьадаҥылар төгүрүк сылы быһа бултууллар: туулууллар, туһахтыыллар, айалыыллар. Амма Аччыгыйа
   Кини кыра сааһыттан булка үөрэммитэ: туһахтыыра, айалыыра, кэнники сааланара. Суорун Омоллоон
   Аччыктатыма биһигини: Айалаан, туулаан, бултаан, Арыйаан биһиккини Аһаппытыҥ курдук аһат! Эллэй
3. көсп. Угаайылаа, үктэт. ☉ Готовить ловушку, западню, хитрую уловку
   Кырдьаҕаспыт Ордьонумаан ойуун биһиэхэ тоҕо айалаатаҕай?.. Үрдүк өһүөлээхтэри кытта хатыһар этэ. Кинилэргэ айалаата ини... И. Гоголев
   Өстөөх өспөт өһүөнүн Өйдөө өрүү күнүс, түүн: Аартык ахсын айалыа, Арыт ааҥҥар иин хаһыа. Айталын

1. ыйыт диэнтэн хай. аата. Устурууктар этэн бүтэрбитин кэннэ ыйытыы буолла. Н. Неустроев
   Куруук ыйытыынан дьарыктанааччы Иосиф аҕабыыт Собачкин этэрин быһа түһэн ыйытта. Эрилик Эристиин
   Аҕаларыттан Баһылай оҕонньортон ыйытыы буолар. Суорун Омоллоон
   Ыйытыыта суох ылыам суоҕа! — диэн Ийэлээх аҕабар Мэктиэ тыл биэрбитим. Т. Сметанин
2. суут-сок. Буруйданааччыны, кэрэһити ыйытан, буруй хайдах оҥоһуллубут түгэнин быһааран билии, чуолкайдааһын. ☉ Опрос обвиняемого, свидетеля для выяснения обстоятельств преступления, допрос
   — Дьэ, сатамматахпыт, ыйытыы, силиэстийэ буоллаҕына, арыыны миэхэ аҕалан иһэргин төрүт этимэ. Эрилик Эристиин
   Холуобунай процессуальнай сокуон биир сүрүн көрдөбүлэ — буруйу оҥорууга уорбаланар киһини ыйытыы, доппуруостааһын. М. Попов
   Онон эһиги, тыыннаах хаалыаххытын баҕарар буоллаххытына, ыйытыыга адьас туох да эрэйэ суох көнөтүнэн эппиэттээн истэххитинэ сатанар. С. Никифоров
   Ол ыйытыылар — тыл ыйытыыта буолбатахтара, барыта үлтү таһыйан туран ыйытыы: ол үрдүгэр аччыктатан өлөрө сыспыттара. «Чолбон»
   ◊ Ыйытыы бэлиэтэ тыл үөр. — ыйытары бэлиэтиир анал ойуу. ☉ Вопросительный знак
   Ыйытыы бэлиэтэ ыйытыы этии кэнниттэн туруоруллар. ЧМА СТСАКҮө
   Семён Титович тылбааһын анныгар «Ураа?!» — диэн суруйан бадьаарыппыта уонна ити тылы кытта сэргэстэһиннэрэ икки бэлиэни — ыйытыы уонна күүһүрдүү бэлиэлэрин туруортаабыта. «ХС»
   Ыйытыы этии кэнниттэн ыйытыы бэлиэтэ, күүһүрдүү этии кэнниттэн күүһүрдүү бэлиэтэ тураллар. КИИ СТ-2. Ыйытыы этии тыл үөр. — билбэтэҕи билээри, тугу эрэ быһаартараары истээччини эппиэттииргэ көҕүтэр этии. ☉ Вопросительное предложение
   Сэһэн этиилэри ыйытыы этии оҥоруҥ. ПНЕ СТ
   Ыйытыы этии ыйытар тыллаах уонна ыйытар интонациялаах. СОТТЛ
   Ыйытыы этиигэ ыйытар тылы бэлиэтээн этиллэр, онно куолас үрдүүр. ПНЕ СТ

туохт.
1. Сахсатан биэр, көпсөркөй гын (туох эмэ чиҥи — үксүн буору). ☉ Рыхлить, разрыхлять, делать неплотным (напр., почву)
Уу кутара, сыыс от ыраастыыра, буор көбүтэрэ. И. Федосеев
Ото саҥа бытыгырыырын кытта, эрээттэр икки ардыларынааҕы буору көбүтэллэр. КВА Б
2. Тугу эмэ (хол., быылы) хамсатан өрүкүт, өрө көтүт. ☉ Поднимать, взметать, вздымать вверх (напр., пыль)
Быылы көбүттэ. — Кураанах уһаат тиҥкинээн-таҥкынаан, Көстөөх сиртэн көҕөнү көтүтэн, Көппөҕү көбүтэн, Суол дьонун соһутан, суостаах сурахтанан, Сулукучуйан истэ. В. Чиряев
Аҥыр бадарааны көбүтэр. Р. Кулаковскай
3. Оргууй охсуолаан, өрүтэ тутан, көпсөтөн, сымнатан биэр (хол., сыттыгы). ☉ Легкими ударами взбивать, делать мягким, пышным (напр., подушку)
Эн турар буоларыҥ мин таспар, Тайанар этиҥ мин кырабааппар, Сыттанар сыттыкпын көбүтэриҥ, Саптынар суорҕаммын көннөрөрүҥ. Л. Попов
Хаҥас диэкиттэн утуйар бэриинэтин аҕалан, уҥа ороҥҥо көбүтэн тэлгэттэ. Күндэ
«Айаа-айа!» — диэтэ уонна оронугар саппырдаан тиийэн, сыттыгын көбүтэ түһээт, улаҕа диэки хайыһан сытта. П. Аввакумов
4. көсп. Күөдьүт, күүһүрт (туох эмэ умуллан, умнуллан, мөлтөөн эрэри). ☉ Разжигать, усиливать (что-л. остывающее, гаснущее, потаенное)
Өһөн эрэр чоҕу көбүттэ уонна күөттээн эрэр курдук үрэн сирилэппитинэн барда. Р. Кулаковскай
Саха топонимикатыгар Томскай учуонайа К.Ф. Гриценко кандидатскай диссертацияны көмүскээн, олохтоох ааптардар интэриэстэрин өссө ордук көбүттэ. Багдарыын Сүлбэ
Саһыарбыт тапталбын көбүтэн Ыраахтан суруйа сатыырым, Эстибит эрэлбин көҕүтэн Илэ да, түүлбэр да саныырым. Дьуон Дьаҥылы
5. көсп. Көҕүт, төрүттээ, үөскэт. ☉ Вызвать, возбудить, породить
Кокцидиоз диэн биир килиэккэлээх микроорганизм көбүтэр ыарыыта. ДьСИи
Айылҕаҕа анаммыт сүрэҕи-быары сайан киирэр дьоҕус лоскуйдар сырдык иэйиини, дириҥ чувствоны көбүтэллэринэн ордук тиийимтиэлэр. ФЕВ УТУ
Идиэйэтигэр муҥура суох бэриммитэ бэрдинэн бэйэтигэр ытыктабылы киһиэхэ көбүтэр. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп., сөбүлээб. Урут буолбуту, умнуллубуту эмиэ хат сөргүтэн, эргитэн таһаар. ☉ Ворошить, вновь поднимать старое, забытое
Холкуоһу куорҕаллаан, холкуос үбүн ыһан, дьон бөҕөнү сэрии саҕана аччыктаппыт, сутаппыт киһи. Оннук киһини көбүтэргэ ким эһигини киктэ? Далан
Онон былырыын көрүллүбүт барадабыастар дьыалаларын, быһаарыллыбытын быһыытынан, хат көбүтэр наадата суох. «ХС»
Кэлэн хас да хонон баран, Дубровскай дьыаланы көбүтэн көрүөн баҕарбыта. А. Пушкин (тылб.)
◊ Көбүтэр мас булт. — муҥха ийэтигэр баайыллар обургу хаптаһын, лоппунуок. ☉ Большой деревянный поплавок, прикрепляемый к верхней части мотни невода.