сыгынньахтаа диэнтэн бэй
туһ. Уйбаан киирэн сыгынньахтанан, саҥата суох, уокка аргынньахтыы чэй иһэ олордо. А. Софронов
Уолаттар сыгынньахтанан, саалаҕа киирэллэр. Суорун Омоллоон
Петя, саарбахтыы-саарбахтыы, сыгынньахтанна, тохтоон турда. И. Данилов

хоххо буол — эргэрэн, элэйэн кылаана суох буол, нэк буол. ☉ Стать изношенным, облезлым, истёртым (о мехе)
Иванов аҥаар илиитинэн хоххо буолбут куруолук бэргэһэтин ылан кэттэ. М. Доҕордуурап
Эһэм оҕонньор, хоххо буолбут куобах истээх түнэ сонун ньилбэгэр туора ууран, чуп-чуоҕур көхсүнэн уокка аргынньахтыы олорон баран, кэпсээнин төлө тардан кэбиһэр. Р. Кулаковскай

1. даҕ. Олус өрдөөҕү кэмҥэ баар буола сылдьыбыт, олус өрдөөҕү кэмтэн баар. ☉ Древний, старинный; давний, старый. Былыргы оҥоһук. Былыргы дьиэ. Былыргы сэһэн
   □ Мин бардым: бухатыыр эһэлэрим Былыргы аартыктарын арыйан, күн дьонум дьоллоох көҥүллэрин Хараҥа күүстэртэн харыһыйа. Эллэй
   [Кыһыл армыйа] Быстыбат аймаҕар харыһык буолаҥҥын, Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Былыргы кэм. ☉ Древнее, старое время
   Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Көмүлүөгү, күөһү кэтии... Уокка аргынньахтыы, Ытык кырдьаҕас өр кэпсиир Былыргыны арбыы. Дьуон Дьаҥылы
   «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын хомуруйар буолан эрэр. А. Сыромятникова
   ♦ Былыргыны былыт саппыта — урукку умнуллубута өр буолла (ону түөһэр, көбүтэр, ахтар наадата суох). ☉ Давным-давно позабыто (и незачем это ворошить), быльем поросло
   Былыргыны былыт саппыт, аныгыны айыы айбыт (өс хоһ.). Ону мин истибитим быдаарыйбыта. Былыргы дьыл былытынан сабыллыбыта. С. Зверев
   Бэйи, Соппуруон, тохтоо, былыргыны былыт саппыта. «ХС»

туохт.
1. Бөдөҥ-бөдөҥ бөлөҕүнэн хойуутук, өлгөмнүк түс (хаары этэргэ). ☉ Идти хлопьями, сплошной массой, валить, ложась толстым слоем (о снеге)
Кыһын, Кыс хаар үллүктүүрэ, Кырса суорҕанынан үлбүрүйэрэ. С. Васильев
Сымнаҕастык намылытан, Сыа хаар түһэн үллүктээбит. И. Петров
Маарыктаҕа кэлбиппит үһүс күнүгэр сарсыардаттан саҕалаан хаар түһэн үллүктээтэ. Я. Семёнов
2. Туох эмэ (хол., эһэ) тириитин кыһын олорон айанныыр ат сыарҕатыгар тэлгэтэ уур. ☉ Стелить шкуру (напр., медвежью) на сани
Дьөгүөрсэ олорор сыарҕатыгар таба тириитэ тэллэхтээбиттэрэ, эһэ тириитэ үллүктээбиттэрэ. Н. Якутскай
3. көсп. Тугу эмэ үрүт-үрдүгэр ууран чохчолоо, өрөһөлөө. ☉ Накладывать что-л. кучей, грудой
Коля остуолга бааҥкалаах кэнсиэрбэлэри, краковскай халбаһыылары, суухараны уонна да атыттары хостоон үллүктээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Миитэрэй кус бөҕөнү үллүктээбиттэриттэн соһуйбута. Н. Түгүнүүрэп
Эр дьон, талах олоппосторго аргынньахтыы олорон, сорохторо тымтык тыыран үллүктүүллэр. Р. Кулаковскай

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар көмө суолталанар. ☉ В форме дательно-местного падежа имеет служебное значение
Паарта анныгар ат биир өрүү кымньыыта хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Атахпыт анныгар хаар куучугуруур. Н. Габышев
Хоту сыыр анныгар көстөр хоруобуйа диэки ыйда. Болот Боотур
Роман Иван Петровичтыын трибуна саамай анныгар олордулар. И. Никифоров
2. Таһаарыы түһүккэ хайааһын предмет алын өттүттэн тахсарын, тэйэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В исходном падеже употребляется при обозначении предмета, из-под которого исходит действие (из-под)
Ити кэмҥэ сыыр анныттан бэрт намылхай саҥа эҥээрийэн иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Анараа хоско орон анныттан биир чымадааны ылла. Н. Габышев. Көхтөөх күлүү утуйаары сытар уолаттары суорҕан анныттан туруортуур. А. Федоров
3. Туттуу түһүккэ хайааһын предмет алын өттүнэн, аттынан оҥоһулларын, тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В орудном падеже употребляется при обозначении предмета, под которым совершается, распространяется действие (под, ниже; из-под)
Хаҥас иэдэһин аннынан кыракый кимистигэс көстө түһэр. А. Федоров. Атым аргынньахтыы түспүт мас аннынан ыстанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Кинилэр бассабыыктарга өстөөх баайдар түннүктэрин аннынан барар наадатыгар, быһа суолу хаалларан, дэриэбинэни эрийэ-буруйа бардылар. Эрилик Эристиин

сыһ. Сорох туохтуурдары кытта соһуччу уонна эрчимнээхтик буолар дьайыыны көрдөрөр: төлө ас, төлө бар, төлө көт, төлө оҕус, төлө тарт, төлө тут, төлө ыһыгын. ☉ В сочетании с некоторыми глаголами означает резкость, силу и завершённость действия: төлө ас ‘резко открыть, раскрыть, вскрыть; резко оттолкнуть’, төлө бар ‘внезапно, резко высвободиться, будучи сдерживаемым чем-л.’, төлө көт ‘резко, внезапно выскочить, вырваться, высвободиться’, төлө оҕус ‘резким ударом выбить’, төлө тарт ‘высвободить, вскрыть, развязать резко и сильно’, төлө тут, төлө ыһыгын ‘выпустить, обронить’
Хаайтаран, түмүллэн турбут күүс төлө барда. Амма Аччыгыйа
Тыы түөрэх гынна да, оҕонньор саппыйатын төлө тутан кэбистэ. И. Гоголев
Хачыгыр …… чэҥи-мууһу ытырбыт холуодатыгар хам тоҥмут халҕаны төлө анньарын кытта ахсынньы ыйдааҕы аан-туман сыгынньах түөһүгэр өрө кэтиллэ түстэ. Эрилик Эристиин
Уу соҕотохто төлө көтөн, өрө бирилии, дэбилийэ уһунна. М. Доҕордуурап
◊ Төлө биэр — олус омуннаахтык тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Выдать, выполнить, сделать что-л. очень быстро, мгновенно, одним духом
Саа уоһуттан эрчимнээх буруо төлө биэрэрин кытта, суор аҥаар кынатын хообурҕаччы сапсыммытынан, ыраас ортотугар тиийэн олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Кини кэпсэтиитин быыһыгар «эй-ээх» диэн тылы хойуутук туттааччы уонна «эй-ээх» диэтэр эрэ төлө биэрэн күлэн барааччы. М. Доҕордуурап
«Заря» [яхта], үһүс хаһыытын төлө биэрээт …… ыраатан барбыта. П. Филиппов
Төлө көт көр көт I. ГЭС тутуута сыл бүтүүтүгэр ыган кэлбит үпхарчы өттүнэн буомурууттан төлө көтөр суола арыллыбыта, салалта уларыйыытын туһунан араас түөрэккэй сабаҕалааһыннар букатыннаахтык ньам барбыттара. В. Яковлев. Төлө тарт — тугу эмэ гынаргын, оҥороргун хара ааныттан тэниччи тардан саҕалаа, туох эмэ саҕаланарыгар олук уур. ☉ Давать начало чему-л. очень бурному, страстному
Сохсо суулларыныы соһумар алдьархайы Сыллай төлө тарта эбээт! Амма Аччыгыйа
Мөлтөөбөт мөккүөрү төлө тардан кэбиспит киһи баар ини. Г. Нынныров
Эһэм оҕонньор …… көхсүнэн уокка аргынньахтыы олорон баран, кэпсээнин төлө тардан кэбиһэр. Р. Кулаковскай. Төлө тут — туох эмэ үчүгэйтэн, кэрэттэн мат, өйдөөбөккө, сыыстаран мүччү тут. ☉ Упустить, потерять что-л. ценное, прекрасное
Ону [дьиҥнээх тапталы] көрүстэххинэ, төлө тутума, кини туһугар охсус. И. Гоголев
Чолоҕор, акаарыбынан, Дьолбун төлө туппуппун. С. Васильев. Төлө түс — 1) тугу эмэ уҥуордаа, туораа. ☉ Переходить что-л., миновать, преодолевать какое-л. пространство
Түргэн борокуот — Чүмэчи арыытын төлө түһэн Хатыыстаах үөһүгэр Халыарытан-хамсатан киирдэ. Саха нар. ыр. III
Ойууру төлө түһээти кытта, киэҥ нэлэмэн хонуу көһүннэ. ВА; 2) көсп. төһө эмэ кэми этэҥҥэ туораа, аһар. ☉ Переживать, миновать, проходить благополучно какой-л. отрезок времени
Сүүрбэ биэһин-алтатын эрэ төлө түспүт …… эдэр киһилиин бастаан Дьокуускайга хомсомуоллар кэмпириэнсийэҕэ түбэсиһэн илии тутуспуппут. В. Васильев
Быйылгы дьылы төлө түстэр, профтехучилищеҕа киириэн баҕарар. ЧКС АК; 3) көсп. туох эмэ буомтан, күчүмэҕэйтэн куот, мүччүрүй. ☉ Избежать, спастись от какой-л. неприятности, трудности
Иванов иккис моһолтон эмиэ төлө түстэ. М. Доҕордуурап
[Быһыкка Бааската] хаайыыга олоро түһэн баран, кини обургу кэм да сатаан төлө түһэн, нэһилиэгэр тахсан тииһин-тыҥыраҕын кумунан олорбута. Н. Кондаков
ср. монг. дөлире ‘отделяться’

I
туохт. Күөдьүйэн, сирэлийэн умайбат буол, умайан бүтэн сөҕүрүйэн, мөлтөөн, умуллан бар, умулун. ☉ Угасать (об огне)
Соторутааҕыта үөрэн-көтөн күүдэпчилэнэ турбут кутаа уот улам мөлтөөн, өһөн истэ. С. Никифоров
Балаҕан букатын хараҥарда, уот өстө. Суорун Омоллоон
△ Ырааһа, сырдыга, килбиэнэ суох буол, мөлтөө, умулун (киһи-сүөһү хараҕын уотун этэргэ). ☉ Тускнеть, блёкнуть (о глазах)
Иҥнэри Дьарааһын хараҕын уота өспүтэ, иэдэһинэн көлөһүнэ түспүтэ. Д. Таас
Күммүтүн көмө Күдэрик көттө, Халлааммыт өҥө Хараара өстө. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Санньыйбыт, соҥуорбут, санаарҕаабыт көрүҥнэн. ☉ Мрачнеть, быть в подавленном состоянии
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэ-хараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Бэҕэһээ дьон өйө-санаата арыый сырдаабыт курдукка дылыта ээ, оттон бүгүн улуус тойотторун көрөөт, өһөн түстүлэр. М. Доҕордуурап
♦ Өһөн түс — харааһын, хараастыбыт дьүһүннэн, туохтан эмэ хам баттат. ☉ Мрачнеть, впадать в подавленное состояние
Ити тыллартан кини өһөн түстэ. НАГ ЯРФС II
др.-тюрк., тюрк. өч
II
аат., сэдэх. Саҥа туспа өйдөбүлү биэрэр кэрчигэ, тыл (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Слово. Биһиги кини өһүн истибиппит
□ [Сырааннаах Мэхээччэ — оҕонньорго:] Олус дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур
Киһилэрэ бастаан өс хоту итэҕэйэр, барытын ыраас муустуу ылынар. С. Федотов
♦ Аман өс көр аман
Суол киһитэ Соругун кэпсээтэ, Айан киһитэ Аман өһүн тамалыйда. П. Ойуунускай. Өс киирбэх — дэбигис итэҕэйимтиэ, кэнэн. ☉ Наивный, легковерный. Олус өс киирбэх киһи
□ Сэмэн оҕонньор өс киирбэх, сэргэхсийбиттии чэрэличчи көрдө. Н. Лугинов. Өс күөрсүнэ эргэр. — туох эмэ солуута суох этиллибитэ, ыйытыллыбыта. ☉ Что-л., сказанное или спрошенное между прочим, вскользь, без серьёзного намерения
Өс күөрсүнэ эрэ ыйыппыта. Өс күөрсүнүн этэллэр. ПЭК СЯЯ. Өс кэпсээ, тыл эт фольк. – бухатыыр туох эрэ суолталааҕы, дьоһуну кэпсии кэлбитин туһунан ырыатын саҕалыырын биллэриитэ. ☉ Постоянная этикетная формула, предупреждающая о том, что богатырь имеет сообщить важную весть (в олонхо). [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Өс мүөҥүтэ киһи түөлбэ. — солуута суоҕу саҥарар, туһата суох, мөлтөһүөр киһи. ☉ Слабый, ни к чему не годный человек, который попусту мелет языком, болтун, краснобай. Өс сөҕүүтүгэр киир түөлбэ. — албан аатыр. ☉ Прославиться
Өс сөҕүүтүгэр киирбит гипнозтаах оҕонньор баар эбит. НАГ ЯРФС II. Өһө тобуллар (тэстэр) суола — санаата көнөр, дуоһуйар, онон табыллан кэпсиир түгэнэ. ☉ Это его любимое занятие, конёк
Булт туһунан кэпсэтии буолла да — кини өһө тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Өһө тэһиннэ (тобулунна) — санаата көнөн, дуоһуйан иҥнибэккэ эрэ саҥаран барда. ☉ соотв. язык развязался
Бэйэтин идэтин туһунан дэлэйдик кэпсээччи: өһө тэһиннэҕинэ, хата эн кинини өтөрүнэн тохтоппоккун. Күннүк Уурастыырап
Дэлиһиэй оҕонньор уот иннигэр аргынньахтыы олорон, өһө тэстэн, дьэ киһилии бэҕэһээ Алачай нэһилиэгэр бара сылдьыбытын кэпсээн күһүгүрээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Өс хоһооно — үөрэтэр өйдөбүллээх кылгас бэргэн этии, ох тыл арааһа. ☉ Пословица
«Киһи кыайбата диэн суох» диэн саха өһүн хоһооно кырдьык эбит буолбаат. М. Доҕордуурап
тюрк. сөз, сүз
III
аат. Абааһы көрүү, кимиэхэ эмэ уордаахтык кыыһырыы, өстүйүү. ☉ Злоба, ненависть, вражда
Онуоха: «Бу эн убайыҥ үөһээ, аллараа абааһы биистэригэр бэрт улахан өлүүнү, өһү тэрийдэ». Ньургун Боотур
[Дьаакып:] Хоргутума, тукаам, өлүөхпэр диэри Быыпсай оҕонньортон өспүн өһүлүөм суоҕа. А. Софронов
Нээстэр аймах бу киһиэхэ хааннаах өһү өстүйэр. Бэс Дьарааһын
♦ Өс саҕа буол (буолар) — туохтан, кимтэн эрэ кыыһырбыты, тымтыбыты, өһүргэммити аһаҕастык биллэр. ☉ Проявлять, выражать недовольство, раздражаться
«Эйиэхэ кэпсээн кэпсии кэлбит үһүбүн дуо?» – саалаах киһи өс саҕа буолла. Софр. Данилов
«Тоҕо ыттахпыный? Мин моҕотойу, дьабарааскыны эрэ бултаһабын буолбат дуо?» – уол өс саҕа буолла. П. Тобуруокап
◊ Өс ситис — туох эмэ куһаҕаны оҥоруу (өлөрүү, алдьатыы, уоруу о. д. а.) иһин эмиэ оннугунан төлүүргэ дьулуһуу. ☉ Месть, отмщение
Ньиэмэс кээлтэ… Өс ситиһэн, Хобуоччу онно тыллаабыта. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр миигиттэн өстөрүн ситиһээри дьаабыламмыттар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк. өч ‘месть, гнев’, тув. өш ‘месть; зло’, монг. өс ‘месть; злоба’

дьаадьаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Таҥхай Баһылай уотун иннигэр умса нөрүйэн аргынньахтаабыт. Талах олоппоһун дьаадьаҥнатан иэҕэҥнии-иэҕэҥнии этэн-тыынан эҥсэлитэ олорор эбит. П. Аввакумов. Аҕам

туохт. Утуйар сирдээх буол. ☉ Иметь место для сна
[Кырдьан] Оһох төрдө ороннонон, Хотон ааныгар хорҕойон, Тайахтаах олорон Аан иннигэр аргынньахтаан олоробун. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Ыс, бурай (баттаҕы). ☉ Растрепать, взлохматить (волосы)
Эмсэх буолан, өлөн эрэр Эмээхсинэ тиийэн кэлэр: Арыт, маҥан баттаҕын Арбаҕайдаан кээһэн баран, Уот иннигэр аргынньахтаан Олороро көстөн ааһар. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. арбат