даҕ., поэт. Уйааракэйээрэ биллибэт. ☉ Необозримый, бескрайний
Аймах дьонум иннэ диэммин, Аҥаарыйар истиэптэри, Атах сыгынньах сиэлэммин, Ача күөҕүнэн симиирим. И. Эртюков
Урукку охсуулаах дьылларым Уларыйар улаҕа өттүгэр, Алдьархайдаах ааспыт дьылларым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар, Отут биэс биис ууһа Ол-бу улуус диэн Иһиллэ илигинэ аан ийэ дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Аан дойдум Ааттаах өрүһэ Аҥаарыйар Лена аналлаах уола, Попов Федор Кузьмич Арҕааҥҥы фроҥҥа Ананан айаннаабыта. Н. Степанов
Килэдийэр муора мэндээрэ Кэрдиистэнэн кэллэ Аҥаарыйар далай арҕаа Адаарыйа түстэ. С. Васильев
♦ Аҥаарыйар ааттааҕа — ким эбэтэр туох эмэ чулуута, саамай үчүгэйэ. ☉ Лучший, превосходный из массы людей
Алдьархайдаах Аллараа дойду Аҥаарыйар ааттааҕа буолан бараҥҥын Акаарыгынан алдьаныах эрэйдээххин. П. Ойуунускай
Тумулу үрдүнэн баран иһэн, сибилигин аҕай атыыр кырынаас аҥаарыйар ааттааҕа кутуйаҕы соспутунан ыраах-ыраах тамнааттана турбут суолун көрдө. Амма Аччыгыйа
«Психология» диэн предмеккэ лиэксийэ киэнин аҥаарыйар ааттааҕын истэн, быһытаорута бэлиэтэммэхтээн, быһата, орто устудьуон үлэлиирин тэҥинэн тиҥинэтэн истим. «ХС». Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан фольк. — уйаара-кэйээрэ биллибэт үрдүк сырдык халлаан. ☉ Необозримо высокое светлое небо
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Улугурбут, утуктаабыт көрүҥнэн. ☉ Иметь вялый, сонный вид
Хас да нэдиэлэ ол курдук уйуһуйбуттук үлэлээн иһэн, Аянитов биир сарсыарда хайдах эрэ аҥаарыйан уһуктубута. Софр. Данилов
[Мунньахха олорооччулар] ким да кими да истибэт, бары тус бэйэлэрин ис санааларыгар аҥаарыйан олорор курдуктар. Н. Лугинов
Бууйунай көрүҥэр ыт аҥаарыйан хаалар, аһыттан, сороҕор ууттан эмиэ аккаастанар. СЫаКЫ
2. Талбааран, дөйөн хаал (туохтан эрэ үөрэн, соһуйан). ☉ Цепенеть, замирать (от внезапной радости, испуга)
Өлөксөй соһуйда, Кэннинэн чугуйда, Тэпсэҥнээтэ, аҥаарыйда, Хараҕа тунаарыйда. С. Васильев
Кини дьолуттан дөйөн, аҥаарыйбыт курдук турар. Н. Якутскай
3. фольк., поэт. Ситэн-хотон үүн, улаат (саҥардыы долгулдьуйар буолан эрэр от эбэтэр бурдук туһунан); силигилии чэлгий, көҕөр. ☉ Достигнуть предела роста (о траве или колосьях на поле, начинающих качаться, колыхаться); буйно цвести, зеленеть
Үҥкүүлээбит сирбитигэр Үкэр үүнэн долгуйуо, Аһыакайдыыр сирбитигэр Ача күөх аҥаарыйыа. С. Васильев
Ача оттоох Алаас сыһыы аатын эрэ Аҥна сытта. Аҥаатмуҥаат аҥаарыйда. Күннүк Уурастыырап
♦ Уутугар аҥаарыйар — утуйа сытан эбэтэр ситэ уһуктубакка, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөт. ☉ Он еще не совсем отошел ото сна
Биирдэ нуктуох курдук буолан эрдэҕинэ, аны атаҕар сытар кыыһа Ылдьааныска, уутугар аҥаарыйан, атаҕынан бүөргэ тэбиэлээн уһугуннарда. Болот Боотур
Уутугар аҥаарыйа сылдьар уол үрүт үөһэ ботугураамахтаабыта. В. Гаврильева
Ханна эрэ ньирэй ыҥыранна, ханна эрэ хуутар уһугар ыттар үрдүлэр, таһынааҕы ыалларыгар бириэмэтин булкуйан, уутугар аҥаарыйан бөтүүк хаһыытаата. М. Шолохов (тылб.)
ср. тюрк. аҥкар, аҥыр, аҥҕыр ‘дремать, вздремнуть’

1) быть сонным, вялым; аҥаарыйбыт дьүһүннээх с сонным, вялым видом; уутугар аҥаарыйан спросонок, в сонном состоянии; уутугар аҥаарыйбыт он ещё сонный, он ещё не очнулся после сна; аҥаарыйа кырдьыбыт сильно состарившийся; 2) фольк. поэт, распростираться, колыхаться (о сплошном, зелёном массиве); ача күөх отунан аҥаарыйбыт дойду местность, сплошь покрытая молодой зеленью # аҥаарыйар араҕас маҥан халлаан фольк. чистое жёлто-белое нёбо.