сыһ. Болҕомтото суох, элэкис (көр — киэҥ, оттомо суох харахтарынан). ☉ Вскользь, мимолетно (посмотреть — о широких бегающих глазах)
Кини [ийэбит] куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы, Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин

бүлтэй диэн курдук
Бүлтэллибит киэҥ харахтарын үрүҥүнэн-харанан эрилиҥнэтэн, дьиэ иһигэр баар дьону кынчарыйталыырдыы көрөн аһартаата. Болот Боотур
Маҥнай туһахтан мөрү-мөлбөгөр бүлтэллибит харахтаах, кыытта маҥан куобаҕы ылан баран, үөрдэ да этэ. И. Федосеев

сов. 1. что (при сортировке) та-лыталаа, талан ыл; 2. кого-что, перен. (в памяти) өйгөр санаталаа, өйдөөн аһартаа; З. что (разобрав, сложить вновь) бэрийэн көр, сыымайдаан көр; 4. что (взять по частям) араартаан ыл; 5. что, чего (взять лишнее) ордук ыл; 6. см. перебирать 2.

туохт. Уол бэйэтин эбэтэр дьонун ааттарыттан кыыстаах ыалга кэлэн уолга кэргэн кэпсэт. ☉ Сватать невесту
Дьахтара атыттар курдук наар хайҕаабата, суорумньулуур киһитин итэҕэстэрин эмиэ ахтан аһартаата. Болот Боотур
Мин талбыт кыыскытыгар, дьахтаргытыгар суорумньулуур кыахтаахпын. У. Нуолур
Кинини хас да аҕа ууһа суорумньулаабыта, илдьэ бараары бары кини улаатарын кэтэһэллэрэ. В. Санги (тылб.)

аат. Киһи-сүөһү быттыга. ☉ Пах (человека или животного)
Дуся бөҕүөрбүт илиилэрин ынаҕын сымсыгар уган ириэрэ олордо. «ХС»
Термометры оҕо хонноҕун анныгар эбэтэр сымсыгар кыбытыллар. Дьиэ к. Утарылаһааччыны уҥа атаҕыттан ылбыт буоллахха — атаҕын икки илиинэн ыга кууһан баран, уҥа саннынан сымсыга анньыллар. АГГ ХТ
◊ Уу сымса — быттык саамай чараас өттө. ☉ Самая тонкая, нежная часть паха
«Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥин баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар», — диир Пуд Ильич. Далан
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ — мин бардым Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай, …… Икки уу сымсым аҕай …… Икки ылгын таас ойоҕоһум аҕай. П. Ойуунускай
Икки ылгын таас ойоҕоһум, Икки уу сымсым, Икки эмиийим кэрэтэ Икки эбир дьаҕыл ньилбэгим ыарыйдылар. Саха нар. ыр. II
ср. ДТС йамыз, алт. чамыш, ног. ямыз, бур. сами ‘пах’

даҕ.
1. Иҥэриллибит, бэриллибит анал ааттаах. ☉ Имеющий свое личное имя, нареченный
[Айдар оҕотун саныыр:] Киһи буоллаҕа дии, бэйэтэ туспа ааттаахсуоллаах, туспа дьылҕалаах, өйдөөх-санаалаах. Н. Лугинов
2. Киэҥник сураҕырбыт, аата-сураҕа биллибит. ☉ Широко известный, знаменитый
Саамай кэнники, быстар саас, уу-хаар тахсан эрдэҕинэ, ааттаах-суоллаах Ньоҕурук ойууну аҕалан кыырдарбыттара. Күннүк Уурастыырап
Алардары аһартаан, Үрүйэлэри өксөйөн, Ааттаах-суоллаах Хаана эбэ хотуҥҥа Тиийэн кэлбитим. С. Зверев
Наахара ийэтин ууһа — биһиги ааттаах-суоллаах Дыгын Боотур аймахтарабыт — диэн урукку өттүгэр бигэтик сананар бэйэлэрэ улаханнык соһуйбуттар, хаһан даҕаны кинилэр күүппэтэх суолларыгар түбэспиттэр. Эрилик Эристиин

даҕ. Олус улахан, киэҥ; туохха да топпот, оботтоох, иҥсэлээх (куртах туһунан). ☉ Широкий, вместительный; ненасытный, прожорливый (о желудке)
Бүтүн сүөһүттэн кэлин эрэ атахтарын хаалларар маннык кудулу куртахтаах кыыл ыал аатыттан аһартыыра чахчы. Л. Попов
Ынах холлоох буутун хаартыһыттар кудулу куртахтара буһара охсон кэбиспиттэр. И. Гоголев
[Эһэ] кудулу куртаҕа киһини мэҥиэстиэн баҕарар. Н. Абыйчанин
◊ Муус кудулу байҕал фольк. — хотугу муустаах муора. ☉ Северный Ледовитый океан
«Элбэх айыылаах-харалаах, амырыын тыыннаах адьарайдар кэллэхтэрэ», — Муус кудулу байҕал иччитэ Дьыбар Хотун дьаархана, дьиксинэ көрсүбүтэ. И. Гоголев
Муустаах муораҕа, Муус кудулу байҕалга Муус маҥан табаларынан Муҥ кыраайынан Көтүтэн иһэбин. Л. Попов
Уот Кудулу байҕал көр байҕал. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, …… Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Уот Кудулу байҕалым Кыраадыстаах тымныыга Кыратык да кыһаллыбакка Устан долгуйа сытар эбит. С. Зверев

1. аат.
2. Үрэх, өрүс биэрэктэрэ улаханнык кыарыыр, хапчааннанар сирэ, эрэйинэн ааһыллар хайа хапчаанын ыллыга. ☉ Труднопроходимое ущелье; тропинка в горном ущелье
   Айан суолугар кэтэһэ барбыт бандьыыт саллааттара үрэх сир буомугар тары сиэбит ыттыы титирэһэ олорбуттар. Амма Аччыгыйа
3. Ханнык эмэ хайааһын оҥоһулларын, буоларын бытаардар, тохтотор мэһэй, моһол, харгыс. ☉ Препятствие, преграда, помеха
   Ити иһин саха уола иннин диэки эрчимнээхтик барар; буомнары үлтү хаамар. Т. Сметанин
   Дорҕоонноох ырыатынан силлиэрэн, тыраахтар хонууга сир тиэрэр. Эдэр киһи Ыраах кыыһын ахтар. Таптыыр буол да, мэһэй, Буомнар суохтар. С. Тимофеев
   Киһи буомурбут кэмигэр Киһиргээн киэбирэн күлбүтүҥ Дуораана сүтүөҕүн иннигэр Ол буому эн бэйэҥ көрсүөҕүҥ. Айталын
4. Ыарыы ордук күүһүрэр, бэргиир кэмэ. ☉ Критический момент, пик (напр., болезни)
   Били ааттаах Степановкыт үтүө соҕус. Аны буомуттан ааһан, эрэл улаатта. Н. Лугинов
5. Туох эрэ буоларын битэ, билгэтэ, бэлиэтэ. ☉ Примета, предзнаменование, предвестие чего-л.
   Арах-ара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ куһаҕан буомнарым бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт.
7. Сылдьарга эрэйдээх, мэһэйдэрдээх; кыбычыын. ☉ Трудный, труднопроходимый; тесный, узкий
   Үрэх көҥүстээх өттүлэригэр сөптөөх буом сирдэри булаттаан, кыракый быстах быһыттары оҥортоон, аһартыахха наада. В. Яковлев
   Үллүк мууһун Өрө сүүрэн тураары Өрүс үс төгүл өҕүрүйдэ, Буом мууһун Булгу тэбэн бараары Бурбур тыынна. Т. Сметанин
   Туустаах үрдэ буом аартык Тумулугар бандьыыттар: «Ким да буоллун тутуҥ!» — диэн Киксэн, саһан сыппыттар. И. Петров
8. Олус элбэх, олус дэлэгэй, муҥура суох, хаарчаҕа суох элбэх (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Весьма обильный, бесконечно, неограниченно многочисленный (в отриц. предложениях)
   Буутунан ботуруон, саа сэбэ, Буома суох өйүө... Дьэ, үлүгэр! Тиийдибит аатырар Киэҥ эбэ тэнигир, килэгир күөлүгэр. Кутаа т. Саахымат ойуу Сатала суох тардыллан, Оһуор ойуу Буома суох охсуллан, Уйгу-быйаҥ Олус чиэрэс оргуйда. С. Зверев
   тюрк.-монг. бом, боом
   ◊ Буом кэм (дьахтар буом кэмэ, дьахтар буома) — дьахтар төрүүр сааһын ааһар кэмэ. ☉ Климактерий (климакс). Буом кэмигэр сылдьар дьахтар. Буом оһоҕос — синньигэс оһоҕос, аһыы оһоҕос. ☉ Тонкие кишки
   [Дьахтар киэлитин иһигэр] Уулаах улдьаа баһын саҕа Уоллаах-кыыс оҕо Куттаах сүрдэрэ Кутуллубут курдук Буом оһоҕоһун төрдүгэр Булдьугуруу тэппитинэн бардылар. П. Ойуунускай

I
ыа I диэнтэн холб. туһ. Аанчык дьиэҕэ киирбэккэ, титииккэ ааһан, ынах ыаһа барда. Эрилик Эристиин
Мавра кыыһыгар ынах ыаһан көмөлөһө сатыыр. М. Доҕордуурап
Көстөкүүн ынах да ыаспатар, бу сарсыарда эмиэ эрдэ уһугунна. Н. Заболоцкай
II
аат.
1. Хатыҥ туоһун кыра гына дэлби кырыйан уонна чараас гына хаҕылаан, туой эбэтэр чугуун күөскэ симэн, сүөгэйинэн сиигирдэн баран, кыһыл чоххо ууран оргутуллубут, хара дьүһүннээх чөчүө, сымала (ыстыырга эбэтэр силимҥэ тут-лар). ☉ Смола, берёзовый вар (употр. для жевания или заклеивания чего-л.)
Ийэбит куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Туостан хара ыаһы өрүөххэ, сымаланы буһарыахха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
Иһит сиигин ыаһынан сыбаан бүөлэниллэр. ТИИ ЭОСА
2. Хамса чоҕойо. ☉ Нагар в курительной трубке
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап
Эбэм субу-субу тирэх хатырыгын хамсатын ыаһыгар булаан, симэн, хамсатын миэхэ биэрэн оһохтон уматтарар. С. Данилов
Хопто уола Мэхээлискэ быһах төбөтүнэн муос хамса ыаһын күчүгүрэччи хаһа олорор. Эрилик Эристиин
♦ Ыас гынан ыстаа — ыстыыр ыас оҥоһун диэн курдук (көр ыстаа)
[Күөх Көппө:] Бу эн миигин ыас гынан ыстаама. Миигин оннооҕор аҕам даа үөрэппэт этэ. Суорун Омоллоон
Сата куолутунан эрин ыас гынан ыстаабытынан барбыта. Далан
Ыстыыр ыас оҥоһун көр ыстаа. Балаҕанын иһинээҕилэрин өссө бууһа ыстыыр ыас оҥоһунна. И. Гоголев
Кэс ынаҕы сайын ортото уолларда диэн ыстыыр ыас оҥостуоҥ. Н. Апросимов
Бары уһун тыллаахтар Хандулайы ыстыыр ыас оҥостубуттара. «ХС»
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Күһүҥҥү ытыс таһынар ыас хараҥа бүрүүкээбит. В. Ойуурускай
◊ Ыас хара көр хара
Петров ыас хара хараҕынан мичээрдээн килбэлдьитэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыас хара куоска күүлэттэн ампаар диэки сүүрдэ. И. Гоголев
Ыалбыт кыыһа Сардаана Ыас хара суһуохтаах. П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. саҕыз, хак. саас, уйг. сегиз, алт. саҥыс, чув. сухар ‘жевательная смола; камедь’

аат. Былыр сүнньүнэн сэриигэ, кыргыһыыга туттуллар тимир эбэтэр муос төбөлөөх чаачар саанан ытарга аналлаах кутуругун диэки куорсуннаах тэрил. ☉ В старину: боевая стрела для стрельбы из лука (бывает с железными и костяными наконечниками различных форм, обязательно имеет оперение, чаще всего из гусиных маховых перьев)
Оҕонньор кэһэҕиттэн үс оҕу сулбу тардан таһаарар. Саха фольк. Хоһуун ол турдаҕына эмискэ тулатынааҕы иһийэн турар сарсыардааҥҥы чуумпуга дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, тула өттүттэн ох сыыгынас буола түспүтэ. Далан
Суптурута түһэр чупчурҕан охтортон аһартаан сиирэ-халты түһэртэрэ-түһэртэрэ чурбука үрдүттэн аллара ыстаммыта. «ХС»
♦ Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан — туохха эмэ бэрт үчүгэйдик оҥоһун, бэлэмнэн. ☉ Основательно подготовиться к чему-л.
Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан, Бэйэ бодоҕун тардын, Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан көр. П. Ойуунускай. Охтооҕор түргэнник — аһара түргэнник, сымсатык, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр. ☉ Очень быстро, проворно, в одно мгновение (букв. быстрее стрелы [выпущенной из лука])
Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Амма Аччыгыйа. Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма алгыс. — хаһан да хотторума; өстөөҕү кыай. ☉ Не имей поражения; побеждай врага
Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
Уолгун охтоохтон охтума, саалаахтан самныма диэн сахалыы алҕаа. «ХС». Ох тыл- лаах — сытыы тыллаах киһи; сэттээх, кырыыстаах тыллаах киһи. ☉ Тот, у кого острый язык, острослов; тот, у кого злой язык
Ох тыллаах тоҕо туойбут соро дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Бүргэс ох эргэр. — тимир куйаҕы дьөлө ытарга аналлаах түөрт кырыылаах бүргэс курдук тимир төбөлөөх ох. ☉ Бронебойная стрела с четырёхгранным шиловидным железным наконечником. Хотугу сахалар уонна тоҥустар бүргэс оҕу сүлүкэчээн диэн ааттыыллара. Быыра ох эргэр. — ачаахтаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с развилкой на наконечнике
Быыра ох курдук Быһый быһыылаах, Көнө уҥуохтаах, Көрсүө быһыылаах. П. Ойуунускай. Бэттиэмэ ох көр бэттиэмэ. Билигин оннооҕор былыргыны билээччи кырдьаҕас кэпсээнньиттэр бэттиэмэ ох кустук охтон туох уратылааҕын аанньа билбэттэр. Дьиэрбэҥ ох эргэр. — оноҕос көрүҥэ. ☉ Разновидность стрелы
Тоҥ харыйа саҕа киһи Дьиэрбэҥ ох курдук Дьирэс гына түстэ. П. Ойуунускай. Иһиирэр (ырыалаах) ох эргэр. — көттөҕүнэ иһиирэр ох. ☉ Стрела-свистунка
Саха сиригэр былыргы үһүйээннэргэ кэпсэнэр иһиирэр ох биирдэ эрэ булуллубута, билигин Тойбохой кыраайы үөрэтэр музейыгар баар. Кустук ох эргэр. — сэбирдэхтиҥи (сороҕор оруомбатыҥы) быһыылаах устатынан үөстээх тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с листовидным (иногда ромбическим) железным наконечником, по центральной линии которого имеется продольный желобок. Сибиир түүрдэригэр, холобур хакастарга, хоста диэн былыргы сахалар кустук охторугар маарынныыр ох баар буола сылдьыбыт эбит. Маалтаар (моолчоор) ох — маалтаар оноҕос диэн курдук (көр маалтаар I). Маалтаар ох күндү түүлээҕи түүтүн, тириитин буортулаабат гына бултуурга аналлаах, оттон былыр, кыргыс үйэтин саҕана, өстөөҕү маалтаар оҕунан төбөҕө ытан дөйүтэн билиэн ылаллара. Муостаах ох — уостаах ох диэн курдук. Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар муостаах оҕу уостаах оххо тэҥнээбит. Ох маһа — оноҕос мас уга (төбөтө уонна куорсуна суох). ☉ Древко стрелы (без наконечника). Билиҥҥи да усулуобуйаҕа ох маһын оҥорор сүрдээх уустук. Ох саа — чаачар саа, кураахтаах саа (оҕунан ытарга аналлаах киристээх, чаачара тиит киилинэн, хатыҥынан хатыыс хабаҕынан силимнэнэн оҥоһуллубут имигэс оҥоһук). ☉ Лук (ручное метательное оружие). Ох саа кириһин иитэргэ күүс буолбакка, анал ньымалар туттуллаллар. Ох төбөтө — ох уһуга (араас быһыылаах тимир, алтан, мас, муос оҥоһук буолар). ☉ Наконечник стрелы (бывает разнообразных форм, изготавливается из различных материалов: железа, меди, дерева, кости или рога). Бааһынаттан боруонсаттан кутуллубут ох төбөтүн булбуттар. Ох тыл — биллэр ааптардаах буолан баран, норуокка киэҥник тарҕанан өс хоһоонун курдук туттуллар буолбут бэргэн этии. ☉ Крылатое выражение, афоризм
Охсуһуу хонуута — мин сүрэҕим, Онно хаһан да уостубат отойун Хомуһуннаах ох тыл абытайа. С. Данилов. Сардаана (сардаан) ох — төбөтө сүгэ курдук лаппаҕар биилээх хаптаҕай төбөлөөх ох. ☉ Стрела с наконечником в виде плоского срезня. Сардаана ох, үөрүйэҕэ суох харахха, уостаах оххо олус маарынныыр. Сулумах ох — оруомбатыҥы быһыылаах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником обыкновенной ромбовидной формы. Сулумах ох икки сүрүн көрүҥнээх. Уостаах ох — сардаана оххо лаппа маарынныыр, ол гынан баран биитэ саҥа үүммүт эбэтэр үүнэн ортолообут ый курдук быһыылаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником в форме месяца, рога которого повёрнуты в сторону полёта стрелы, плоский двурогий срезень.
др.-тюрк. ох, тюрк. ок