сыһыан холб. Сөбүлээбэккэ кыыһыран, хомойон, абааһы көрөн этии (чэпчэки соҕус үөхсүү). ☉ Выражает легкое ругательство говорящего, отражающее его недовольство, сожаление, презрение, возмущение (соотв. вот черт, черт побери, окаянный)
Абааһы баара, тоҕо эмиэ ылбытым буолуой. В. Яковлев
Утуйбакка ыксаан кэллим. Абааһы баара! «ХС»
Ол гынан баран, абааһыҥ баара, сиэҕэ кылгаһа бэрт. «Кыым»
Абааһыҥ баара, халбас харатын курдук өрүү таба туттарбат, куотан биэрэ сылдьар үгэстээх. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Сөбүлээбэт, акаары-аҥала диэн үөхсэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Ругательство: дураком называется предмет речи (дурак такой). Акаары баара, чаһытын кытта умнубут. Акаарыҥ баара, манна тугу көрдөөн кэлбитэ буолуой
□ Акаары баара, наадалаахха ити курдук хоһулайыа суох этэ. «ХС»

сыһ. холб. Этиллэр санааны, кыһайбыт курдук куһаҕан эбиилик буолар диэн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку высказываемой мысли как дополнительное нежелательное осложнение (как назло, к тому же)
Мин, аны баара, били мобилизационнай лииспин сиэптэрбиттэн кыайан булбакка булумахтанным. Софр. Данилов
Аны баара, Улахан омуктар Улахаттарга утарылаһар Толкуйу булуммуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

көр аны баара (дэҥҥэ тут-лар)
Арай баара, Олуона ыраах олохтоох Оччугуй омук сордоохтору Оҕус гынан көлүнээри Ордорбута буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһыан холб. Этиллэр санааны быһаччы соҕус хааччахтаан, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркнутое ограничение, выделение высказываемой мысли (лишь только). Арай эрэ эн көрбүт сурахтааххын
□ Ийэ дойдуга арай эрэ алмаас наада буолбатах. Н. Лугинов

I
көр паара
«Саха омук» [тэрилтэ аата] кыыһырсыбыт бааралары эйэлээччи, эйэлэһиннэрээччи, кыыһырдааччы! Амма Аччыгыйа
Үптээхтэргэ үөлээннээхпин, Маллаахтарга баарабын. Суорун Омоллоон
Бардам баайгар баҕарбаппын, Баара гыныа диэн барабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин. А. Софронов
Мин эрэ [Кыыс Уолан] ханыым Баарам суох ончу. Соҕотох хаамтым Түүҥҥү ый курдук. И. Гоголев
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта хайааһын урут буолуохтааҕын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ С причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость совершения действия в прошлом с оттенком желания
Оройуоҥҥа биллэриэх баара. Амма Аччыгыйа
Киһини бытыгын иһин буолбакка, үлэтин иһин ытыктыах баара. Софр. Данилов
Тас өттүнэн уокка ууруо суох баара. Амма Аччыгыйа
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта усулуобунай кэрдиис кэмҥэ хайааһын буолуон сөп эбитин көрдөрөр. ☉ С глаголами будущего времени в составе условного периода выражает значение сослагательного наклонения в плане допущения возможности действия
Кинилэр массыыналара алдьамматаҕа буоллар, бэҕэһээ кэлиэхтэрэ баара. «ХС»
Эрдэ эппитиҥ буоллар, кэпсэтиигэ бастакынан суруйтарыам баара. «ХС»
3. Судургу этиигэ урут ааспыт уонна бүппэтэх ааспыт кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын урут буолбутун ханнык эрэ сөбүлээбэт эбэтэр атын дэгэттээн ахтыыны, өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ В составе простого предложения с глаголами преждепрошедшего незаконченного времени выражает, что высказываемое действие случалось в прошлом и вспоминается в данное время с каким-л. отрицательным или другим оттенком
Кыһыйыах быатыгар, Саха сиригэр ыытабыт диэбиттэригэр үөрбүтэ баара. Софр. Данилов
Сөптөөх этии дии санаабытым баара. «ХС»
Дьон курдук дьонтон төрөөбүтэ баара. А. Сыромятникова
Хата, бэрт аһы аһаабытым баара. Амма Аччыгыйа
△ Бу суолта ээ эбиискэнэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Значение 3 может усиливаться при употреблении с частицей ээ
Ону биһиги, оҕолор, ардыгар өйдөөбөккө эбии антах түһэн, атаахтаан кинилэр уйарҕаабыт сүрэхтэрин хамсатарбыт баара ээ! Г. Колесов
4. -бакка, -мына (-ымына) формалаах сыһыат туохтуурдары кытта саҥарааччы хомойо саныырын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С деепричастиями на -бакка, -мына (-ымына) выражает и усиливает сожаление говорящего
Мааҕын Суондаттан үчүгэйдик кириэтэһэн ыйыппакка баара. Софр. Данилов
Хоҥ мэйии ону билибинэбин баара. И. Никифоров
5. Этэр санаатын утары туруоран чорботор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает выделительно-противительное отношение говорящего к высказываемой мысли
Итинэн хаалыах суолу баара, учуутал киирэрин кытта аны Агааска күлэн тыгыластаан тахсан, элэктээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Киһибит аҕыйаата. Үлэбит баара күн-түүн үксээн иһэр. Софр. Данилов
Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай
6. Үөхсэр, хомнуур тыллар сыһыан суолталарын күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление модального значения ругательных, осуждающих слов
Туй-сиэ ыт баара! Софр. Данилов
Сордоох уола баара, киһи бочугураһын ытан кэбиһэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн этэн Илиэһэй баара, Ньиргиэрдээх тилэх Тилигир гынан Тимирэн хаалла. Эллэй
△ Бу суолта ардыгар бу диэн модальнай тыл көмөтүнэн ордук чопчуланар. ☉ При употреблении с модальным словом бу значение 6 иногда выделяется особо, подчеркивается
Эрэспиэскэлии сылдьар эбит бу түөкүн баара! Амма Аччыгыйа
Бөрөкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу түөһэйбитиҥ баара, мэнигилии сылдьар оҕолор буолуо диэммин, туоратымаары гыммытым ээ. С. Ефремов
7. Да диэн эбиискэни кытта холбоһон сэмэлиир-сиилиир, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Сочетаясь с частицей да, выражает осуждение, неодобрение, пренебрежение говорящего
Салайааччыбыт да баара, сырыы аайы сирэйэ-хараҕа суох сымыйалыыр буоллаҕа. Кини да баара, ким билбэт киһитэ буоллаҕай. —Оо дьэ, далай акаары Умнуганым да баара! П. Тобуруокап
8. Ол, бу ыйар солбуйар ааттар формаларын кытта ситимниир холбоһуктары үөскэтэр. ☉ С формами указательных местоимений образует союзные сочетания ону баара, онтум баара, онуоха баара, маны баара, онтон баара, онтуката баара и т. п. 9. эргэр. Туохтуур ааспыт кэмин көрдөрөр (этэ). ☉ Выражает значение прошедшего времени глагола
Ийэм суругу билбэтэ, санаатынан бэрт көрсүө баара, өйүн бэрдэ холобура суоҕа. УАЯ А
Кини киһи оннооҕор абааһыттан дьулайбат-куттаммат баара – дьулайа соҕус көрдө, харбыт курдук таалан олордо. Ньургун Боотур
Киллэмҥэ хаалбыт сүөһүлэриттэн бэрт аҕыйаҕын булбуттара, сорҕото бары тастыҥ илиинэн бурай-сарай гыныллан хаалбыт баара. УАЯ А
III
ситим т. Биир хайааһын кэнниттэн иккис хайааһын тута буоларын көрдөрөн, кэм салаа этиилэри эбэтэр араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Выражая моментальное следование одного действия за другим, употребляется для присоединения придаточных предложений времени или оборотов (как только..., тут же...)
Көлөппүнэ [киһи аата] маатырылаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыһаллыбакка сытар сатамматын, көрдүүр хайаан да наадатын этээри гынан испитэ баара, киһитэ суорҕанын саба тардынна, утуйан, сурдурҕаччы тыынан барда. Софр. Данилов
△ Да диэн ситим тылы эбэтэр ити икки ардыгар диэн холбуу ситимниир тылы кытта суолтатын холбоон туттуллуон сөп. ☉ По значению может сливаться с союзом да или союзным сочетанием ити икки ардыгар
[Күлүк] онтон эмиэ тохтуурга дылы гыммыта баара да, симэлийэн хаалла. Д. Кустуров

көр ол оннугар
Сирэйиттэн биир тымыр тардан ибир гыммата, хата, баара буоллаҕына, үөрэн саҥа аллайа түстэ. П. Ойуунускай

эб.
1. Күүркэтиилээх мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое отрицание
Баҕалаах санаалара Батарыа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кини дэлэҕэ иннинэн буолан миигин кытта куоракка киириэ баара дуо?! Н. Якутскай
Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата. Софр. Данилов.
△ Кэпсэтээччигэ быһа туһаайылыннаҕына ылыммат-сөбүлэспэт, сэмэлиир дэгэттэнэр. ☉ При непосредственной обращенности высказывания к собеседнику может выражать оттенок возражения или упрека
Ити курдук кытаанахтык саҥарар диэн баара дуо. А. Софронов
Бу айылаах буолан баран, аны миэстэ талымастыаҥ баара дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэбис, инньэ диэн баара дуо? С. Ефремов
△ Бастакы сирэйгэ турар туохтуурдары кытта үксүгэр баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в 1-м лице имеет оттенок желания
Саманан ыйанан баран өлөн тураргын көрүөм баара дуо. Амма Аччыгыйа
Кулан дьэллик бэйэлээх Илиэһэй бэрдин, Иннин ыламмын Иинниэм баара дуо. П. Ойуунускай
Оо, ааттаах айыы түүл дьоло Олохпун киэргэтиэҥ баара дуо? И. Чаҕылҕан
2. Этиллэр санааны эмоциональнайдык тоһоҕолоон, чорботон биэриини эмискэччи буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное акцентирование, выделение высказываемой мысли с оттенком неожиданности
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм баара дуо – Өһүччү көрбүттэр, Өкөйө утуктаабыттар. С. Зверев. Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. Туруору мас сурдум иһэ Күлүмүрдүү, Күндээрэ аан Олорор эбит, оҕолоор! С. Зверев
Айаҕар түһэрэн ылла, Уруккута диэн баара дуо – Уонунан ордук уоҕурда. П. Ойуунускай

эб.
1. Кыыһырыыны, кыйыттыыны, суланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование
Итиэннэ, сатаатар, арахсыахтара баара дуу! Софр. Данилов
Кэргэннээх буолан, кэргэним сүтүктүө баара дуу, оҕолордоох буолан оҕолорум Күүтүөхтэрэ баара дуу... «ХС»
△ Сорох түбэлтэҕэ баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ В некоторых случаях приобретает оттенок желания
Оннук тыл чөмчүүгүн талан, Ойуулаан көрүөм баара дуу! Баал Хабырыыс
2. Хайааһын буолбатын иэйиилээхтик күүһүрдэн, дэгэттээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание с эмоциональным оттенком
Оо, оттон эн этэриҥ баара дуу, эмээхсиэн. С. Ефремов
Атын дьахталлар курдук, эн киһи кэтит көхсүн күлүгэр ичигэстик олорбутуҥ баара дуу, маанытык таҥнан дьахталлары ымсыырдыбытыҥ баара дуу, сарсыҥҥы күн кыһалҕатын туһунан санаабакка нус-хас утуйбутуҥ баара дуу... Софр. Данилов

сыһыан холб. «Муҥутаан бачча буолан баран» диэн аҕыйах, кыра сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку, согласно которой приведенное количество представляется предельным и вместе с тем недостаточным, меньшим (всего-навсего, всего лишь). Баара эрэ биир биэдэрэ отонноохпут

эб. Этиллэр санаа, ыйытыы көмөтүнэн кырдьыгы таһаарыныы дэгэттээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое утверждение достоверности высказываемой мысли с оттенком оправдания
Куһаҕаннык сыһыаннаспытым баара эрээ? «ХС»
Таба сүүрдүүтүгэр эстибит диэн – бэйэтин баайын кыайан дьаһаммакка эстэр баара эрээ, бочуот, аат-суол буоллаҕа дии. «ХС»

эб. Саҥарааччы сааныылаах кытаанах бобуутун көрдөрөр (буолуу сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает строгий запрет говорящего с угрозой (употр. с деепр. на -а, -ыы)
Аны ити тылы мин кулгаахпар иһитиннэрэ баҕалаа эрэ! «ХС»
Тириини тэлэ баҕалааҥ эрэ, тириини тэлэн сыарҕа быата гынан баран, этэрбэһэ суох сылдьаары гынаҕын дуо? Күндэ
Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ! М. Доҕордуурап

көр баҕалаа эрэ
Саҥара баҕалаан көр эрэ, саманна ытан кэбиһиэм. Эрилик Эристиин

сыһ. холб.
1. Арыый элбэхтик, үгүөрү соҕустук (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Достаточно, в значительной степени (о мере чего-л.)
Кини оскуоланы сууттан уонна нэһилиэнньэттэн быһа кэпсэтэн ылан, бэйэтигэр балай эрэ барсы хаалларар гына былааннаан үлэлээтэ. Бэс Дьарааһын
Киһи Бүлүү уутун балай эрэ испэхтээн баран, катер инники түннүгүнэн күөрэс гына түспүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт. Суорун Омоллоон
Астаах киһи аһыах эбит. Күрээбит сирбиттэн балай эрэ ыраах кэллим быһыылаах. Т. Сметанин
2. Балачча уһуннук, өр соҕустук (бириэмэ туһунан). ☉ Достаточно долго, довольно долго (о времени)
Аан аһыллан баран балай эрэ тэлэллэн турда. Эрилик Эристиин
[Чүөчээски] балай эрэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан, тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Мин иһэр күүспэр тартаран, бөрөнү балай эрэ соспохтоон иһэн оҕуттум. Т. Сметанин. Тэҥн. балайда, балай эмэ

сыһыан холб. Сиилээн-үгэргээн этиини, сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает ироническое отношение говорящего (еще и)
Уоллара барбах эрэ «Волганан» хатааһылыыр. — Дьонуҥ бары күрдьэх сүкпүттэр, барбах эрэ кыһыл знамялаахтар, кыһыл таҥаска тэниччи тута сылдьар лозуннаахтар. В. Яковлев
Дьонуҥ, барбах эрэ, арыгылаахтар. «ХС»

көр бука диэн (кыра соҕус эмоциональнай дэгэттээҕинэн уратыланар)
Онон, бу дьиэҕэ, бука эрэ диэн, улаханнык сэрэнэн киирээриҥ. «Кыым»
Бука эрэ диэн, дьиэҕин хатыыргын умнаайаҕын. «ХС»

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан туран, санааны чиҥэтэн этиини көрдөрөр (соруйар, ыйытар, туһулуулаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Служит для акцентирования внимания на высказываемой мысли с привлечением внимания собеседника (употр. в побудительных, вопросительных предложениях и при обращении — постой-ка, послушай-ка)
Бэйи эрэ, тохтоо! Суорун Омоллоон
Бэйи эрэ, оҕолоор, оттон мин туспунан тоҕо тугу даҕаны сураспаккыт? В. Яковлев
Тукаам, бэйэ эрэ, бу ийэбит-аҕабыт төһөҕө киирэллэрэ буолла? Д. Таас
2. Кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбатах этиилэргэ санаа булан саарбахтааһыны чиҥэтэргэ туттуллар. ☉ Служит для выделения тут же возникшего колебания, сомнения в предложениях, не обращенных непосредственно к собеседнику (постой-ка)
Бэйи эрэ, туох диэн этиэх бэйэтэй кини. В. Ойуурускай
Бэйи эрэ, бу кини хайдах балыыһа киһитэ буолан хаалла? «ХС»

бэйи эрэ

көр абааһы (абааһыҥ) баара
Дьаабал баара, бэрт булт тосхойбутун мүччү тутта. В. Яковлев
Дьаабалыҥ баара үчүгэйинэн үчүгэй бачыыҥка эрээри, аҥаара атахпын ыга тутар буолан биэрдэ. В. Ойуурускай

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

сыһыан холб. Соруйар, киксэрэр дэгэттээх сэргэҕэлээһин, болҕомтону хатааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает интерес и внимание говорящего с оттенком побуждения и т. п. (ну-ка нука, во-от как, ну-ка давай)
Дьээ эрэ, тиис-тиискэ, муос-муоска!  Дьээ эрэ. Үчүгэй дьон дуу? А. Сыромятникова
Дьээ эрэ, хата бу сонун кэпсээн буолаарай. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Кими эмэ өйө, оттомо суох диэн чэпчэкитик үөхсүүнү көрдөрөр. ☉ Легкое бранное выражение осуждения, порицания кого-л. (дурень такой, сумасшедший)
Иирээки баара, тоҕо онно барбытай.  Иирээки баара, сэбин-сэбиргэлин ыһан кэбиһэн барбыт дии! «ХС»
Иирээки баара, бу икки ынаҕын ыабакка оонньууга ыстаммыт быһыылаах. «ХС»

быһ. суох солб. аат. Кимэ биллибэт, ханнык эрэ киһи. ☉ Некто, кто-то
Киэҥ ыстааннаах куруусчут Кимниин эрэ көрүстэ. Күннүк Уурастыырап
Саша …… Кими эрэ бэрт өр кичэйэн кыҥастаста. Н. Лугинов
Ким эрэ саҥарар. С. Ефремов

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны утарар сыһыаннаах сыаналааһыны уонна быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительную оценку высказываемой мысли (все же, все-таки)
Киһи эрэ буоллар, харааһынным, Сүрэҕим нүөлүйдэ. С. Зверев
Дьэ, онтон син чаҕыйда ээ кини, киһи эрэ буоллар. Амма Аччыгыйа
Киһи эрэ буоллар, били төбөтүттэн тахсыбатах биэс уон тыһыынча солкуобайа даҕаны быстах кэмҥэ умнулунна. Д. Таас

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөҕүүнү, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, удивление говорящего (смотрящего)
— Көр эрэ, бу турар оту тосту үктүө суохха айылаах Толяҥ бойобуойун! Софр. Данилов
Көр эрэ, итиччэ акаары баҕайы син онуманы эргитэр эбит дии. А. Сыромятникова
— Көр эрэ, сүүнэ киһи эбиккин! «ХС»
2. Саҥарааччы үөрбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего (смотри-ка)
«Ньукууһа даа? Көр эрэ», — оҕонньор наһаа үөрбүтэ буолан олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
— Көр эрэ! Оҕом көлөһүннээх киһи буолан, арааһы аһаан эрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Көр эрэ, бу оҕом бултуйбутун! «ХС»
3. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһыран быыппастыытын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, возмущение говорящего (ишь ты! Вот еще что!)
— Көр эрэ, бу сараһыҥҥын, аны аһатымаары гынна дии. Суорун Омоллоон. — Мин эбитим буоллар, өстөөх киһибэр, дэлэҕэ да тириибин сүлэн биэрбэт буоллаҕым! Көр эрэ, өссө! И. Семенов
4. Саҥа аллайар дэгэтэ суох кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Выражает привлечение внимания собеседника без междометного оттенка (слушай, понимаешь)
— Көр эрэ, киһиэхэ олоҕор бириинсип диэн баар буолуохтаах. В. Яковлев
— Көр эрэ, таптыыгын дуо? А. Сыромятникова
— Көр эрэ, Ылдьаа, били эн табаарыһыҥ, биһиги Сэмэммит, алта куораты босхолуурга сылдьыһан баран, сэттиһигэр тиийэн өлбүт. Д. Таас

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы уордайыытын, абаккарыытын утарсар дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, негодование говорящего с оттенком возражения и противодействия (как бы не так! Ишь ты!)
Эйигин сирдьитинэн көрдөһүөм суоҕа. Көр эрэ маны! Суорун Омоллоон
— Көр эрэ маны, биллэрэн иһиэхпит! Н. Туобулаахап
— Көр эрэ маны! Ууну охсон баҕаны куттаары гыммыт. Кэпсэтэн иһиллиэ. С. Ефремов
— Көр эрэ маны! Туохтарын эрэнэр ыттарый? «ХС»

туттул. сыһыан холб. Аһынар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство жалости говорящего (бедняжка)
Бу, муҥнаах баара [тыһаҕас], өлөр быаҕа хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай

онтуката баара

онтуката баара

ситим сыһыан холб. Бэриллэр санаа инники этиллибиккэ санаабыт, күүппүт курдук буолбакка утарытын, сөп түбэспэтин бэлиэтиири көрдөрөллөр. ☉ Используется для подчёркивания несоответствующего, противоположного характера высказываемой мысли вопреки ожиданию и желанию говорящего (наоборот, вопреки ожиданию). Уол күөгүлүү бараары эрдэ турбута, онто баара, ардах курулаччы түһэ турар эбит
□ Мин эйигин Уоруйах улуута буоллаҕа диэн, Уруулаһар толкуйдаах этим. Онтукам баара, Ураты суолга оҕустарбыт Уһун сордоох диэн Эн баар эбиккин… А. Софронов
Илии баттаан кэбистэ уонна [оҕонньор] эмээхсинин диэки көрөн ылла. Онтуката баара, Өлөөнө кинини кынчарыйыаҕынан кынчарыйан олорор эбит. В. Иванов
Мин дьиҥэр, Охонооһой Лукууһу эрэнэ санаабытым. Онтум баара, хата киһим миигин мөҕөөрү гынар. И. Семёнов

ситим сыһыан холб. Этиллэр санааны инникигэ утары туруоран хомолто дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает подчёркивание с оттенком досады высказываемой мысли путём противопоставления её предыдущей (да вот; к сожалению; но вот, как назло)
Ситиһэр күн дьэ кэллэ, ону баара, бу кырдьан бүдүгүрэн хааллым. Амма Аччыгыйа
[Ийэм] быраас буолуохпун баҕарар. Ону баара, мин ыарыһах киһиттэн олус куттанабын. Софр. Данилов
Сүрэҕэлдьээбэтэхтэринэ, [оҕолор] син мунньуох эбиттэр, ону баара, куйааһа бэрт. «ХС»

сыһыан холб. Ким эмэ (хол., оҕо) тугу эрэ гынарын сөбүлээбэти, сөҕөрү көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения неодобрения, удивления по поводу действия, поступка кого-л. (напр., ребёнка): ну и нахал
Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истиминэ, ийэтигэр этэн биэрбит. М. Доҕордуурап
[Дьөгүөр:] Һы, киһи күлэр даҕаны, биир төбөт баара, миигин, Ньукулай ыраахтааҕы кэмигэр төрөөбүт киһини кытта аахсымаҥ диэн турардаах. И. Егоров
Дьэ төбөттөр диэтэҕиҥ, сарсыарда сүрдээх эрдэ үрэххэ сырсан хаалбыттара. Ч. Айтматов (тылб.)

1. быһ. суох солб. аат. Ахсаана, хаһа биллибэт элбэх. ☉ Неизвестное количество, сколько-нибудь, несколько (о большом количестве)
   Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Дьэ, ынах идэһэни сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар, кыһалҕаларыгар толук гынаары соҕотохторун өлөрдөхтөрө дииллэрэ суох». А. Софронов
2. күүһ. эб. суолт. Тугу эмэ оҥорон көрөн, улаатыннаран, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенное отношение к чему-л., когда говорящий представляет что-л. более значимым, важным, чем есть на самом деле
   Кыһыҥҥы тымныыга, «оҕом төһө эрэ тоҥон муҥнана сылдьар» диэн муучу буоларым. Н. Якутскай
   Былырыын мин бу тыаны кэлимсэ солоон сүүнэ улахан чараҥ оҥорор буоллар төһө эрэ бэрт буолар этэ дии саныырым, ол алҕас буолан таҕыста. М. Доҕордуурап

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин ардыгар билиэн баҕарыы дэгэттээх күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление какого-л. признака, иногда с оттенком желания уяснить (как же, какие же)
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ
Ойоҕум эрэйдээх хайдах эрэ олороохтуур. П. Ойуунускай
Ийэҥ эмээхсин хайдах эрэ үөрэр этэ. С. Ефремов

I
быһ. суох солб. аат. Ким, туох буолара биллибэт, чуолкайа суох. ☉ Неизвестно какой, какойто
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыыртчыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Кини остуолугар ханнык эрэ кырдьаҕас соҕус киһи суот тардан тачырҕата олорор. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ ыал оҕолоро кэлэ сырыттахтара буолла? Т. Сметанин
II
туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сэрэйии дэгэттээх саарбахтааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего с оттенком предположения (что ли)
Бөлүүн бэрт куһаҕаннык түһээтим, бука, сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
Киһи айылҕата диэн дьикти. Итинник майгы ордук кыргыттарга сайдыбыт дуу, ханнык эрэ. В. Яковлев

быһ. суох солб. аат. Хайа кэмҥэ буолбута (олох урут), буолара (өссө да ыраах) биллибэт. ☉ Некогда в прошлом, когда-то, неизвестно когда в будущем, ещё нескоро
Хаһан эрэ биһиэхэ, Саха сиригэр, бурдук диэн төрүт суоҕа үһү. Суорун Омоллоон
Ийэлэр, …… Эһигини сүүс сыл эдэр, Өлүөр гынар дьикти эми Хаһан эрэ булбут киһи. И. Гоголев
Хаһан эрэ, ханна эрэ үс игирэ уолаттар төрөөбүттэр. И. Данилов

туттул. сыһыан холб. Дьаныһан соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает ненастойчивое побуждение к действию (ну-ка, давай-ка)
Ыл эрэ, эмээхсин, кыыскын ыҥыр. Н. Неустроев
Ыл эрэ, Ааныс, муустаах уута аҕал! П. Ойуунускай
Ыл эрэ, Сэргэй, ити саатары билбэт сирэйигэр хабылыннар эрэ үчүгэй аҕайдык! В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Кими эмэ үөхсэн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает ругань в адрес предмета речи (собака такая, сукин сын)
Ытыҥ баара, сирэйэ да кытарбат. ПНЕ МСЯЯ
Ытыҥ баара, иэһин төлүүр туһунан санаан да көрбөт быһыылаах. «ХС»

сыһыан холб.
1. Улгумнук, баҕаран туран сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждённое согласие говорящего с содержанием высказывания (пожалуйста, с удовольствием)
— Оҕолоор, олоруҥ, бу манна Истиэххит буоллар, Мин чабырҕахтыам этэ. — Эгэ эрэ, кырдьаҕаас, этэ түс, истиэхпит. Суорун Омоллоон
Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына эгэ эрэ, кэпсэт, өссө үчүгэй буоллаҕа эбээт! И. Сысолятин
Оччоҕуна эгэ эрэ, саатар барытын бэйэм истэн астыныам. В. Гаврильева
2. Кэпсэтээччи этиитин, быһыыта оннуга өссө ордук диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение говорящим слов, поступков собеседника в диалоге (тем лучше, тем паче)
Чэ, оччоҕо тоойуом, тылгын-өскүн сүрэхпинэн иһиттим, тахсан көрүөх. Миэхэ эгэ эрэ. Суорун Омоллоон
Оттон тукаам, дуруускаһыта суох, бэйэҥ кэргэннэнэр буоллаххына, эгэ эрэ бэрт буоллаҕа дии. Г. Колесов
Баҕар үлэлэппэтиннэр, эгэ эрэ, биһиги олоруохпут. «ХС»
ср. башк. эһэ эге, эвенк. эгэ-гэ ‘ого!’

көр эгэ эрэ
Мин бэйэм балыктыырбын таптыыр үгэстээх этим, дьон оччо соруйбуттарын кэннэ, эгэ эрэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
— Сарсын Чаппандалыам, бу киэһэ биһиэхэ сылдьан ааспаккын дуо? — Эгэ эрэ буоллаҕа дии. С. Федотов
Туох диэмий, оттон эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»
Миэхэ эгэ эрэ буоллаҕа дии, онто суох [хараҕым] быһа көһүөркээн өлөрдө. Суорун Омоллоон
Кыайдаргыт, элбэҕэ эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»

1. эб.
2. Ыйыллар эрэ хайааһын оҥоһулларын, атын хайааһын оҥоһуллубатын чорботон бэлиэтиир. ☉ Употребляется говорящим для выделения только названного действия, другие здесь не имеют места
   Оҕонньордоох икки уол күөстүүллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
   Эйиэхэ мунньахтыахха эрэ наада. Софр. Данилов
   Бэйи эрэ, тоҕо эһиги эрэ хаалаҕыт? Н. Габышев
3. Соруйуу, көрдөһүү суолтатын сымнатан, мөлтөтөн иһирэхситэн биэрэр. ☉ Употребляется для смягчения повеления, побуждения и просьбы
   Лида, кэл, олор эрэ, билигин барыахпыт. Д. Таас
   Ыл эрэ, кыыһырсымыах, кини баарына. В. Яковлев
   Ыччаттарыам, ыллаа диэтэргит, ырыабын ырыҥалаан истиҥ эрэ. С. Зверев
4. Суоһурҕаныы, куттааһын, сааныы дэгэтин күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления угрозы, строгого предупреждения, содержащихся в высказывании
   Эн акаары буола оонньоомо эрэ! Амма Аччыгыйа
   Бу хара ыт үрэн эрдэҕин истиҥ эрэ, бар дьон. Н. Неустроев. Тыраахтары дьэ илдьэн көрөөр эрэ! И. Сёменов
5. «Нэһиилэ, хайыы эрэ сыспыт» диэн дэгэт суолтаны биэрэр. ☉ Употребляется для указания на ограничение действия (только, чтоб не; чуть не)
   Микиитэ улааттаҕына Байбалы өлбөт эрэ гына үлтү сынньыах буолан, сиринэн-халлаанынан андаҕайа саныыр. Амма Аччыгыйа
   Өһүргэнэн уҥан эрэ түспэтэх. «ХС»
6. Түмэр-холбуур дэгэт суолталаах. ☉ Употребляется для выражения собирательного значения
   Тыллаах эрэ, өһүргэспит эрэ барыта кини хараҕыттан иҥнээччи. Софр. Данилов
   Дьон эрэ сонуна, кэпсэтиитэ биир. П. Филиппов
7. Иннигэр турар тыл суолтатын араас өттүттэн күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления значения предшествующего слова в семантическом, оценочно-рассудочном, эмоционально-экспрессивном отношении
   «Эһиги ынахтаргытыгар эрэ оччо кыһаллыбакка сылдьабын», — диэтэ Арамаан наһаа холкутук. Амма Ачыгыйа. Тукаам, бэйи эрэ, тохтоо. Суорун Омоллоон
   Кини барыах эрэ баҕата суох. «ХС»
   Аммаҕа хата ол эрэ туһунан толкуйдаабаттар. «Кыым»
8. Ыйытар солбуйар ааты кытары иэйии дэгэтин күүһүрдэр. ☉ В сочетании с вопросительно-относительными местоимениями употребляется для выражения эмоционально-усилительного значения
   Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
   Төһө эрэ соһуйаллар. И. Гоголев
   Дириэктэринэн кими эрэ аныыллар. «Кыым»
9. Ыйытар солбуйар ааттартан быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ Сочетаясь с вопросительными местоимениями, образует неопределённые, соотносительные с существительными, прилагательными и наречиями местоимения. Ким эрэ, туох эрэ, ханнык эрэ, хайдах эрэ, хас эрэ, төһө эрэ, тоҕо эрэ, хаһан эрэ, ханна эрэ о. д. а.
10. ситим т. суолт.
11. Кэм суолталаах. ☉ Временной союз. Кини кэллэр эрэ оҕолор тарҕаһан хаалаллар
    □ Кэтириис эмээхсин саҥардар эрэ Микиитэ сүрэҕэ бобута туппахтыыр, куйахата күүрбэхтиир. Амма Аччыгыйа
12. Араартыыр суолталаах. ☉ Разделительный союз. Кэлэр эрэ, кэлбэт эрэ, мин билбэппин. Үлэлиир эрэ, суох эрэ, биллэрбэт

I
1. туохт. Ханна эмэ илэ сырыт, чахчы буол. ☉ Быть, существовать, присутствовать
Бу улуу аармыйа кэккэтигэр саха норуотун буойун уолаттара эмиэ бааллара.Суорун Омоллоон. Бааллар манна умайар ордууттан Атах сыгынньах ордон кэлбиттэр; Бааллар манна: соһумар аһыыттан Маҥан баттахтаах буолбуттар – эдэрдэр. Эллэй
2. аат суолт.
1. Туох эмэ сирэйинэн сылдьара, дьиҥнээҕэ, чахчыта. ☉ Существование кого-чего-л.; подлинность чего-л.
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Улуу баарын билбэппин. С. Зверев
Анатоль баарыттан тоҕо эрэ киниэхэ [Наташкаҕа] кыараҕас уонна ыарахан буоларга дылы гынна. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ өйгө-санааҕа иҥэн сылдьара, арахпата, умнуллубата. ☉ Что-л. неизгладимое, незабываемое
Сүүһүнэн мөлүйүөн сүрэҕэр Ильич баарын мин билэбин. П. Ойуунускай
Арай өстөөҕү кырыыр өһүөн баарын мэлдьэһэр үһүбүөн. Р. Баҕатаайыскай
3. даҕ. суолт. Сирэйинэн сылдьар. ☉ Присутствующий, наличный
Хос иһигэр баар дьон бары ах баран имньим олороллор. Н. Якутскай
Лариса буоллаҕына атаҕын анныгар баар тааһы үҥкүрүтэ тэбиэлии турда. Эрилик Эристиин
Көтөҕүөх кыайыы бакаалын, Өрө уунуох Ыраас салгын устун Баар доҕотторбутун кытта тиксиһиннэриэх. Т. Сметанин
ср. тюрк. бар, баар
♦ Баара-суоҕа биллибэт – биллэ-көстө сатаабат, көрсүө, сэмэй. ☉ Неприметный, незаметный; скромный
Кини ырааҕынан уруута, кырдьа барбыт аҕыйах саҥалаах, баара-суоҕа биллибэт дьахтар дьиэһит буолан олорбута. Софр. Данилов
Баччааҥҥа диэри баара-суоҕа биллибэккэ, дьон Улаҕатыгар умса туттан олорбут, сүһүөхтээх улахан муруннаах киһи бэрт бытааннык төбөтүн өндөтөн көрдө. Амма Аччыгыйа. Баара эрэ – сыччах, дуона суох. ☉ Всего-навсего, всего лишь только
Бу киһи баара эрэ биир ынахтаах. Суорун Омоллоон. Хомойуох иһин Трест баара эрэ 644 тыһыынча солкуобайдаах үлэни ыытта, онон дуогабар туолуутун тохто. «Ленин с.». Баардарын-суохтарын (туох баардарын) барытын – тугу да ордорон хаалларбакка, бүтүннүүтүн (туох эмэ күндүтүк санаһар, сыаналанар). ☉ Всё, что есть; без остатка
Эмээхситтэр биирдэ кэлбит кийииттэригэр баардарын-суохтарын барытын туран биэрэргэ бэлэм этилэр. Далан
Сир түҥэтигэ буоллаҕына, били сордонно-сордонон туох баарбытын барытын ууран биэрэн, оҥорторбут солооһуннарбытын эмиэ ылыахтара. П. Ойуунускай. Баар суох – суоссоҕотох буолан олус күндү, харыһыктаах. ☉ Единственный, потому очень дорогой и любимый
Аны баар суох оҕобун мүччү тутуом диэн хайдах эрэ олус куттанар, аны киниэхэ туох эрэ алдьархай суоһуурунуу дьиксинэр буоллум. Софр. Данилов
Хараҕар ирбэнньик курдук буолан, баар суох оҕото Чүөчээски көстүмэхтээтэ. Суорун Омоллоон
Баар суох соҕотох ынахтарын уонна оҕус борооскуларын Лэглээриннэр аһатар отторо суох. Амма Аччыгыйа. Баарсуох күүһүнэн – кыаҕа, сэниэтэ тиийэринэн. ☉ Изо всех сил, что есть силы
Баар-суох күүһүнэн [Байыкка] эккирэтэн бакыаласта. Н. Заболоцкай
Табаарыһын сүкпүт саллаат Козлов баарсуох күүһүн мунньан, кыл тыынынан кэмниэ кэнэҕэс үрдэлгэ тиийбитэ. П. Аввакумов
Таҥара баарына көр таҥара. Таҥара баарына, кырдьык, аҕаа! Н. Неустроев
Айыы таҥара баарына, кырдьыгым. Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу? С. Ефремов
Мин нэһилиэгим дьонун көрөн туран, Үрдүк таҥара баарына, кырдьыкпын этэбин. М. Доҕордуурап. Туох баарынан – 1) кырдьыгынан. ☉ Начистоту, по чистой правде
Мичил туох баарынан, эппэккэ да, көҕүрэппэккэ да, барытын сиһилии кэпсии испитэ. И. Федосеев
Сахаар түөрэтин туох баарынан дьонугар кэпсээн биэрбитэ. В. Яковлев; 2) күүһүн муҥунан, муҥ кыраайынан. ☉ Во весь дух, изо всех сил. Кутталыттан туох баарынан иннин диэки түһүнэн кэбистэ
◊ Баар чахчы кин. – туох эмэ олоххо дьиҥнээҕинэн баара. ☉ Реальность (действительность)
Сайдыы процеһа диэн кыах баар чахчыга кубулуйар процеһа буолар. ДИМ
Билигин монополия баар чахчы буолла. В. Ленин (тылб.). Туох баара – барыта, бүтүннүүтэ, олорчута. ☉ Все целиком, полностью
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийбитэ. Суорун Омоллоон
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Истэ түс, гетман, туох баары Эн тускар мин умнубутум. А. Пушкин (тылб.)
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта ситимнэһэн хайааһын буолуохтааҕын, буолара наадатын баҕарыы дэгэтин көрдөрөр. ☉ В сочетании с причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость действия с оттенком желания (следует, нужно, надо)
Оҕонньору кытта сүбэлэһиэх баар. «ХС»
Бу кэтэн турар таҥаһын көрүөх баар. Софр. Данилов
Бастаан бэйэтин кытта кэпсэтэн көрүөххэ баар. А. Федоров. Эмэгэтин малытыахха баар. Н. Якутскай
△ Этэ эбиискэни кытта ааспыт кэм суолтата дэгэттэнэр. ☉ С частицей этэ получает значение прошедшего времени (следовало было, нужно было, надо было)
Сэрэниэх да баар этэ. Амма Аччыгыйа
Ол оттон бүгүн тиийиэххэ баар этэ. С. Ефремов
Хайдах эмэ гынан үөрэттэриэх баар этэ. Д. Таас
Кирдээх дууһалаах дьоннортон оҕолору араҥаччылыахха баар этэ. Софр. Данилов
2. Сөҕүүнү, сиилээһини, кыһыйыыны уо. д. а. дууһа долгуйуутун көрдөрөр (туохт. ааспыт кэмин, сорох ааттары кытта тут-лар). ☉ Выражает изумление, осуждение, негодование и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. в прош
вр. и нек-рыми эмоциональными именами). Маайа барахсан Даайыһы көрсүөм этэ диэн, бачча дойдуга ат аттанан кэлэн испитэ баар. А. Софронов
Ордук тиритэн уонна титирэстээн ылбыппыт баар – Алешабыт өлүөн икки хонук иннинээҕи суругун хойутаан тутан баран. С. Федотов
Оо, сатаан саҥарбат муҥум баар! Амма Аччыгыйа
3. Хайааһыны ким эмэ үгэс курдук мэлдьитин түргэнник оҥорон иһэр идэлээҕин бэлиэтиири көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как обычного, постоянного, присущего кому-л. с оттенком быстрого совершения (употр. с гл. прош
вр.). Баҕадьыга барбыта, Урууга ойбута баар, Ыалга ыстаммыта баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хотун Харытыана от мунньааччы, бурдук быһааччы бастыҥа, тиэрэ дайбаан мэтэһийэ сылдьан, бүтэрбитэ-оһорбута баар. Амма Аччыгыйа
4. Туохтуур бүппэтэх ааспыт уонна кэлэр кэмнээх формаларын кытта этиллэр хайааһын буолаары турарын, буолуон сөбүн дьиксинэр, баҕарбат дэгэттээх бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего незаконченного и будущего времени выражает оценку названного действия как предстоящего, допустимого с оттенком нежелательности и опасения
Бу үлүгэрдээх куйааска күннүктээн от охсуо баар. —Үлэ бүтүө ыраах, аны оппутун кэбиһэрбит, күрүөбүтүн тутарбыт баар. «ХС»
Ити сылгыҥ өссө тэбиэ баар. «ХС»
5. Хайааһын түгэн курдук буолан ааспытын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает констатацию эпизодического совершения действия
Күһүн балтараа мөһөөҕү ыламмын хаарты оонньообутум баар. Күндэ
Урут бу куоракка ааһан иһэн сылдьыбытым баар. «ХС»
Орулуос Дохсун диэн ааттаах бухатыыр эмиэ кэннилэриттэн эккирэтэн барбыта баар да, эмиэ биллибэтэ. Ньургун Боотур

эб. Ким эмэ хайааһыны үгэс курдук түргэнник оҥоро охсоро эмискэ, эрчимнээхтик биллэ-көстө буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает внезапность, энергичность и очевидность действия, совершаемого кем-л. обычно быстро
Биир кэм мэкчиргэ курдук эргичиҥнээн тахсар, төп-төгүрүк сирэйэ уҥа мэлэс, хаҥас мэлэс гыммыта баар буолар. «ХС»
Кини биир кэм солото суох аатырар, биир кэм онно тиийбитэ, Манна кэлбитэ баар буолар. «ХС»
Атын дьахталлар, итиччэ айгыстыбакка эрэ, син күнүс-түүн испиэскэлээбиттэрэ баар буолар. Софр. Данилов
Чырып (чөкчөҥө бииһэ) ону тимириэн икки ардыгар, хайыы-үйэ сытыы тумсунан тоҥсуйаат, кыл курдук синньигэс тылынан эрийэ тардан ылбыта эрэ баар буолар. ПН ТОК

көр баара дуо

эб. Абарыыны, хомойууну, аһыныыны, санаа түһүүтүн, сэмэлээһини уо. д. а. иэйиилээх сыһыаны көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. 2 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает возмущение, огорчение, сожаление, печаль и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. прош
вр. во 2-м л.). Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыспатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
Соххор-доҕолоҥ сүмэтин Супту оборон түмүккүн Тус бэйэм баайым диэн Суодуйарыҥ баар эбээт! Эллэй
Бэйэм да олус наһаа кыһыппытым уонна тохтотоору хаһыытаабыттарыгар кыһамматаҕым эмиэ баар ээт. Амма Аччыгыйа

эб.
1. Буолуон сөптөөх хайааһыны баҕарыы, сэмэлээһин дэгэттээх көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность действия с оттенком желания и укора (употр. с ф. гл. буд
вр.). Кини да барыа баар эбит. —Субу сылдьыахха баар эбит. А. Федоров. Дьонтон да кыбыстыах баар эбит. «ХС»
2. Туохтуур кэлэр кэмин кытта саҥарааччы өр кэтэспитэ, дьулуспута олоххо киирбититтэн үөрүүтүн, астыныытын көрдөрөр (ээ, ньии эб. кытта тут-лар). ☉ Выражает радость, удовлетворение говорящего по поводу совершения долгожданного действия (употр. в сочет. с част. ээ, ньии)
Оҕом көтөн кэлэрин көрүөм баар эбит ээ. С. Ефремов
Биһиги хааннаах хара көлөһүммүтүн супту уулаан халыҥ хаһаламмыт, суон саалламмыт батталлаах баайдар саргылара самнар күнэ кэлиэ баар эбит ээ! Софр. Данилов
Ыран-ыран ыырбын буллум, Көтөн-көтөн көмүс уорукпун Көрүөм баар эбит ньии, сэгээр! П. Ойуунускай
3. Сорох иэйиилээх суолталаах ааттары уонна холбоһуктары кытта саҥарааччы абаккаланыытын, муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ С некоторыми эмоциональными именами и сочетаниями выражает негодование, сетование, жалобу говорящего
Ол үтүө баҕабын толорботох сорум баар эбит! Амма Аччыгыйа
Тиит маһын тэҥкэтэ, уһуктаах чыпчаалынан үрдүк күөх халлаан ньуурун аала турбатах абаккабыт баар эбит диэх курдук, куугунаһа, курулаһа, иҥиэттэ-иэдэйэ турдахтара үһү. Н. Неустроев
Уонна эн, бука, аанньаҕа элиэтээбэтэх кырдьаҕас буоллаҕыҥ буолуо. Оо, абам да баар эбит! Амма Аччыгыйа

1. көр баар II.1. Киһи туһунан туох эмэ тылы-өһү истээт, итэҕэйэ охсорбут баар ээ! Софр. Данилов
   Оо, бука дөбөҥнүк саҥара охсубатыҥ баар ээ! Амма Аччыгыйа
   Начаалынньык да буолта баар ээ, оттон. Д. Таас
   2
   көр баар II.2. Ол туһугар эһэ, сылгы-ынах буолуохтааҕар, киһиэхэ бэйэтигэр да дьорҕойон туруо баар ээ. Н. Заболоцкай
   Букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ. «ХС»

сыһыан холб. Этиллэр санааны олус аҕыйах, дуона суох диэн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для указания на то, что приведенное количество оценивается как очень маленькое, ничтожное (всего навсего)
Байбыт баайым – баара-суоҕа биир ынахтаах этим, ону даҕаны өлөр күммэр хабалаҕа хаптардым. П. Ойуунускай
Ити Күтэр Уйбаан баара-суоҕа биир суос-соҕотох оҕолоох. Н. Неустроев
Биэрэктэн баара-суоҕа балтараа көстөөх сиргэ, Кыталыктаахха олоробун. С. Никифоров
Оттон билигин физикаҕа оҕолор билиилэрэ эмискэ тупсан хаалбыт. Баара-суоҕа биир нэдиэлэ иһигэр. Софр. Данилов

көр диэбэт даҕаны
1.
- Уопсай холкуос үлэтин бүтэрэн баран, ол бэйэҕит үлэҕитин үлэлиэххит. - Диэх баар. Бастаан холкуос хотонун тутуохпут буоллаҕа дии. Күндэ

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

саҥа алл., итэҕ. Ханнык эмэ иччини кытта сибээстэһэргэ анаан этиллэр алыптаах тыллар (сиэритуому толоруу, ойуун кыырыытын кэмигэр этиллэр). ☉ Магическое слово, посредством которого устанавливается контакт с духами (произносится во время шаманского камлания, обряда, церемонии)
Үрүт өттүгэр үүммүт Үрүҥ түүнүгүҥ Үрэлиннэҕэ буоллун... Доомэрэ-доом!!! П. Ойуунускай
Алгыстаах ачыр анньаммыт, Аат ааттаан айхаллаан көрүөҕүҥ. Доом-эрэ-доом, ини!!! Өксөкүлээх Өлөксөй
Доом-эрэ-доом - ойуун кыырар, алгыыр кэмигэр өрүү туттар саҥа аллайыылаах тыллар. КГР СЛ-8

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, хомойор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, огорчение говорящего (подумать только, вот тебе на)
«Оҕобут үөрэхтээх киһи буолуо диэбиппит, ити баар», - дии-дии ытаабыта. «ХС»
Ити баар! Оннооҕор кини баран Джамиляттан хараҕын араарбат, уонна атыттары тугу диэҥий! Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Туох эмэ көһүтүллүбэтэх, төттөрү өттүттэн буолбутуттан хомойор, астыммат-сөбүлээбэт санааны көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, недовольство говорящего по поводу чего-л. неожиданного, противного (вот тебе на)
Ити баар дии, барыта төттөрү буолан иһэр.  Ити баар дии, били сайын кэллэ диэбиппит! Хата кыһыммыт илэ бэйэтинэн эргилиннэ буолбаат! П. Егоров

сыһыан холб. Туох эмэ соһуччу буолбутун сэргээн, астынан, хайҕаан бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, положительное отношение говорящего к чему-л. неожиданно свершившемуся (вот как хорошо)
Ити баар ээ. Хата бу үчүгэй дьыала буолаарай. Ол хайдах бэрээдэктээх тугу-тугу тутар үһү. В. Ойуурускай
Тыыннаах буолан ону-маны истэн эрдэхпит. Ити баар ээ, дьэ. «ХС»

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны киһи күлүөх дьикти курдук бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Используется для подчеркивания высказываемой мысли как необычной, комичной (как смешно, самое смешное)
Маны таһынан, көрө баар ээ, итинник ыстатыйалары ким да ааҕа барбат. — Дьэ уонна, көрө баар ээ, бары араас омук буоламмыт, араастаан кус-хаас тойугунан кэпсэтэбит. Суорун Омоллоон

көр муҥ да буолар эбит
— Муҥум баар эбит ньии [сирэйин саба туттар]. Н. Неустроев

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы санаабытын, күүппүтүн курдук буолбакка, дьыала куһаҕан өттүттэн төттөрү буолан тахсыбытын этэрин, бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективную констатацию обратного, отрицательного результата, возникшего вопреки ожидаемому (но не тут-то было, и что же)
Онтуката, хайа баар, барыта күүппэтэх өттүттэн буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Биир эмэ сыл сылдьыах курдук санаабыта, хайа баар, бу бохтон хааллаҕа. Болот Боотур
Үчүгэйдик үөрэммитиҥ буоллар, быйыл уон кылааһы бүтэриэҥ этэ. Хайа баарый, былырыын тохсус кылааска хаалбытыҥ. В. Протодьяконов

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

аат. Холбоспут кэргэннии дьон. ☉ Супруги, муж и жена. Эр-ойох буол, кэргэннии буол, холбос
□ Эр-ойох охсуһара, эр-ойох тапсыбата бэрт элбэх буолар, онон оруннанаоруннана дьону барытын кулаакка таһаарар табыгаһа суох, алҕас буолуох тустаах. П. Ойуунускай. Таасчыт уонна Огдооччуйа эр-ойох буолан, ийэлэрин кытта балаҕан туттан, туспа ыал буолан олорбуттара. Амма Аччыгыйа

I 1. пара || парный; биир баара чулку пара чулок; баара аттар пара лошадей; 2. одинаковый; равный; баара таҥастаах кыргыттар девушки в одинаковой одежде # баара чааскы разг. чашка с блюдцем.
II частица 1) усил. усиливает знач. нек-рых межд., бранных и модальных слов: сатана баара , бостуой сөбүлэһэммин чёрт побери, зря я согласился; сордоох баара , итини билбэт он, несчастный, этого не знает; орой төбөт баара , букатын куттаммат ! ух, шалунишка какой, совсем не боится!; 2) формообразующая, образует модальные ф. гл. с оттенком надо бы, следовало бы; төннөн кэпсэтиэх баара надо было бы вернуться и поговорить # баара дуо сочет., кот-рое в зависимости от контекста придаёт высказываемому различные эмоциональные оттенки: инньэ диэҥ баара дуо конечно, так не скажешь; киһиргиэ баара дуо что же он хвастаться будет, что ли; киһи наадыйдаҕына кэлиэ баара дуо ! когда нужно, его не бывает! (с оттенком возмущения); ону кыайыам баара дуо разве я одолею это; баара эрэ всего-навсего; барарбыт баара эрэ биир чаас хаалла до нашего отправления остался всего-навсего час; ону баара союзн. сочет. выражает противопоставление с оттенком досады, сожаления, обиды: массыынаны биэрбиттэр , ону баара бэйэбит сатаан туһамматыбыт нам выделили машину, а мы, какая досада, не сумели её использовать.

1. частица 1) выражает смягчение категоричности повеления, просьбы -ка; пожалуйста; эт эрэ скажи-ка; туруҥ эрэ вставайте-ка; кэпсээ эрэ расскажи, пожалуйста; үлэбитин бүтэриэх эрэ давай-ка, закончим работу; барыым эрэ пойду-ка я; чэ эрэ ну-ка; чэйиҥ , ыллыаҕыҥ эрэ давайте-ка споём; 2) выражает угрозу или строгое предупреждение попробуй, посмей и т. п.; өссө сымыйалаа эрэ ! ты у меня попробуй, соври ещё!; тугу да гыммакка олор эрэ ! попробуй-ка побездельничай!; тахсан көрөөр эрэ , түөкүн ! только посмей выходить, разбойник!; 3) выражает ограничение, выделение только, лишь, лишь только; ол эрэ куһаҕан ... только то плохо...; кэпсэтии футбол эрэ туһунан разговор был только о футболе; сайынын эрэ баар буолар он бывает лишь только лётом; бу хоско утуйаллар эрэ в этой комнате только спят; бу хоско эрэ утуйаллар спят только в этой комнате; 4) употребляясь с деепр. на =ан, подчёркивает его знач.: батыһан эрэ иһэҕин просто идёшь за ним; үлэлээбэккэ эрэ сылайдым и не работавши я устал; 5) образует от вопр. мест, неопр. мест, и нареч.: ким эрэ кто-то; кимнээх эрэ кое-кто; туох эрэ что-то; ханнык (или хайа ) эрэ какой-то; кимиэхэ эрэ чьё-то; тоҕо эрэ почему-то; төһө эрэ насколько; хайдах эрэ как-то, каким-то образом; хаһан эрэ когда-то; ханна эрэ где-то; хантан эрэ откуда-то; 2..союз 1) временной, указывает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения как только; кини кэллэр эрэ , оҕолор тарҕанан хаалаллар как только он приходит, ребята тут же расходятся; 2) разд. или; кэлэр эрэ , кэлбэт эрэ , мин билбэппин придёт или не придёт, я не знаю; үлэлиир эрэ , суох эрэ , биллэрбэт он не сообщает, работает или нет # аатыгар эрэ для виду; аат эрэ харата еле, едва, еле-еле, едва-едва; баара эрэ всего-навсего; бэйи (или бэйэ ) эрэ погоди, постой; киһи эрэ любой, каждый; көр эрэ смотри-ка; көр эрэ маны ! смотри-ка какой!; (сылдьа ) баҕалаа эрэ только посмей (ходить) куда-л.; хорум эрэ ! но-но, смотри у меня!

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.

только, всего-навсего, всего лишь; кэлбиппит баара-суоҕа икки хонно мы приехали всего лишь два дня тому назад; харчым баара-суоҕа ити вот все мой деньги.

1) муж, супруг; эр киһи мужчина; эргэ таҕыс = выходить замуж; эр киһи тыла биир погов. мужчина верен своему слову; 2) мужественный человек, мужчина; молодец, удалец; үтүө эр добрый молодец; эр бэрдэ лучший из мужей; эр дьүһүнүгэр баар погов. добрый молодец узнаётся по виду.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

det, a. just, only, but; some, any (with pronouns)

v. there is/are, there exists; a. comp. active

n. man, male; эрдээх a. masculine; эр санаа n. courage

v. to be; =ан эр= conv. to begin to do something and continue doing so