сущ
баах

cf баах n. fact [<Russ. факт]

бүллүгүрээ диэнтэн дьаһ. туһ. Соһутаҥҥын, сүрэхпин бүллүгүрэттиҥ
□ Мотуору оҥочоҕо олортулар, уматыктаах бааҕын ортотугар сыҕарыттылар
Үөскэ анньынан собуоттаан, сүүрүк таҥнары бүллүгүрэтэ турдулар. В. Миронов

туохт. Сотору-сотору кэл-бар, сырыырҕаа. ☉ Зачастить куда-л. Болугур оҕонньор туруон иннинэ дьоно таһырдьа сыбыытаатылар. Н. Якутскай
Икки күн устата баабый соҕус көрүҥнээх, бааҕынаан саҥарар, сатарытан күлэр үгэстээх элбэх эр дьон сыбыытаатылар. Н. Габышев
Оҕолор күн ахсын кэриэтэ саҥа тутуу таһынан сыбыытыыр идэлэннилэр. «Кыым»
ср. монг. явах ‘ходить, ездить; идти, ехать’

туохт. Үтүөлэс-анньыалас, хардарыта хабырыс. ☉ Толкаться, сталкиваться друг с другом, наскакивать друг на друга, затирать друг друга
Сахсыйбыт уһааччыктар, дьэбиннээх биэдэрэлэр, лаахтара тоороммут таастар үтүргэхтэһэ турардыы үмүөрүспүттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ононманан Уһулута ойон тахсан, Хайыр курдук кыстанан, Үтүргэхтэһэн, Күүгэн-бааҕын бүрүнэн, Көһөн ааһар көмүөл мууһун Көрөн турабын. Айталын
Уолаттар миэхэ биир тылы саҥарпакка, тигээйи уйатын хайа тардыбыттыы биир кэм күүгүнэһэллэрэ, үтүргэхтэһэллэрэ. «ББ»

сыһ. Тугу эмэ кимиһиннэри, оҥхоччу (оҕус, саай, баттаа). ☉ Так, чтобы вогнулось, вмялось, продавилось вглубь
Бэнсиин бааҕын хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан хомуру барбыт. П. Аввакумов
[Талкыга] баттык мас төрдүн диэки орто тириини үөһэттэн хомуру баттыыр гына эмиэ тиистээх буолар. АНП ССХТ

туохт. Дуораһыйар сөҥ, суон, хойуу куоласкынан саҥар, ыллаа, хаһыытаа. ☉ Говорить, петь, кричать раскатистым, гулким басистым голосом. Кини ыллаан көҥкүнэтэн бардаҕына, дьиэ иһигэр долбуурга турар таас иһит-хомуос биир кэм лыҥкыныы олорор буолара. Саха сэһ
1977
Борохуот эмискэччи сүр сөҥнүк бааҕынаан көҥкүнэппитигэр Антонида уһуктан кэллэ. Е. Неймохов
Аарыма мамонт [уу оҕуһа] көҥдөй турбаны үрэр курдук …… көҥкүнэппитигэр, аа-дьуо аһыы турбут халыҥ үөр бүтүннүү …… күн аннын диэки куотан көппөрөҥнөһөллөр. ГКН МҮАа

туохт.
1. Түргэнник, күдэхтээхтик биир тэҥ уһун (хол., улахан өрүс туһунан). ☉ Течь быстро, мощно и размеренно (напр., о широкой полноводной реке)
Кини [өрүс] барылыы муораҕа дьулуста, Дохсуннук сүүрүгүрэн долгуһуйда. Таллан Бүрэ
Өлүөнэ эбэбит Доллоһуйа уһунна Долгуһуйа хамсаата. С. Васильев
Уйгу-быйаҥ төрдө төрөөбүт үөскээбит өрүспүт барахсан, долгуһуйан, олох курдуккун, кэрэҕин, дьиҥнээх олоҥхо курдуккун эбээт! М. Попов
2. Түргэнник хаамп, хамсан (үксүгэр сонос эдэр дьахтар туһунан). ☉ Делать быстрые равномерные движения (обычно о полноватой молодой женщине)
Катя Соловьева итии бааҕы өрө күдээриппитинэн дьиэтин диэки долгуһуйан эрэр. Амма Аччыгыйа
Суоппуйа долгуһуйан кэлэн чааскыларга чэй кутуталаабыта. Е. Неймохов

сыһ.
1. Хатыланан, хос-хос, үрүт-үрдүгэр (буолары этэргэ). ☉ Часто повторяясь, следуя один за другим, раз за разом
Оҕобут оонньуура диэн — кини бэйэтэ төгүл-төгүл көрдүүрүнэн — үтүө көмүс ууһугар куттаран, уута суох көмүһүнэн олорор оҕо саҕа көмүс сыаҕайы эҥини оҥотторон биэрэллэр. Саха фольк. Хаһыыларын дорҕооно ой дуораана буолан чуҥкунаан төгүл-төгүл, хат-хат иһиллэн, ыраах дуораһыйа турар. Суорун Омоллоон
2. түөлбэ. Үрүт-үрдүгэр, хас да хос (элбэх тугу эмэ — уур, сааһылаа, кыстаа). ☉ Друг над другом (располагать, ставить — большое количество чего-л.)
Эбии аһылыгы таһар баалынайдар, баахтар, солуурдар төгүл-төгүл кыстаммыттар. Үлэ үө.

1. даҕ.
2. Элбэх, өлгөм, баай. ☉ Обильный, достаточный
   Дьэ, быыһанар эрэллэнэн, дэлэгэй астанан, бииргэ түмсэн олороннор, кинилэр ордук элбэхтик саҥардылар, ордук улаханнык күлүстүлэр диэхпин мин тардынабын. Амма Аччыгыйа
   Мин төрөөбүт Сахам сирэ дьикти баайдааҕа, дэлэгэй быйаҥнааҕа, хайа, аан дойду үрдүнэн биллэр буолбат дуо? Суорун Омоллоон
   Урут аас-аччык олох, иһи тугунан көппөтөр эрэ толкуй. Оттон билигин дэлэгэй, талбыт ас-үөл. «ХС»
   △ Кыһалҕаны билбэт, дэлэй, көҥүл (олох). ☉ Вольготная, не знающая нужды (жизнь)
   Үчүгэй, доҕоттоор, үчүгэй Үлэ-дьол, үлэ-чиэс кэмигэр Уйгута-быйаҥа дэлэгэй эйэлээх олоххо олорор. П. Тобуруокап
   Кини [Ася] кэтит сүүстээх, киэҥ харахтаах төгүрүк сирэйин тыа холку, дэлэгэй олохтоох дьахтарын намчы нуһараҥ мичээрэ сымнатар. Н. Габышев
   Кини [билиҥҥи үөрэнээччи] туох да кыһалҕаны билбэккэ дэлэгэй олоххо улаатар. «Кыым»
3. Киэҥ-куоҥ, холку. ☉ Просторный, широкий
   Хаһааҥҥыта эрэ маҥан эрээри, кырааскаҕа биһиллэн, дьэрэкээн өҥнөммүт дэлэгэй киэҥ халадаай ырбаахылаах, сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
   Тугун баҕас дэлэгэйэй төрөөбүт өрүспүт, тугун баҕас кыаҕай, баараҕай бу хотугу эбэ! Н. Габышев
   Кини уһун күөлгэ олохсуйан, икки ынаҕар дэлэгэй күрүө-хаһаа туттан баран, буунтан ордук сирин табынан солооһун оҥостуммута. А. Бэрияк
4. Холку, ыгыма суох, киэҥ көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный
   Андрей дуоска аттыгар умса көрөн, баһын санньытан турдар даҕаны, олус холку, дэлэгэй, соруйан кэтэҕин тарбанар. Н. Габышев
   Ордук ийэтэ оҕонньорун тылынан хаадьылаан тахсааччы буолан баран, анарааҥҥыта холку, дэлэгэй муҥутаан, аахсааччыта суох. Г. Васильев
   Оо, онно Брагин үөрбүтүн! Кини ботуруона баранан, ыппакка дьаадьыйан испит этэ. Ол үрдүнэн барахсан холкутун, дэлэгэйин сөхпүтүм. «ХС»
5. аат. суолт. Туох эмэ элбэҕэ, өлгөмө. ☉ Обилие, достаток, изобилие чего-л.
   Сэбиэскэй Сойуус охсуһар кыаҕа дэлэгэйин туоһулаан, икки сүүс тааҥка халҕаһалыы ньирилээн ааспыттара. Амма Аччыгыйа
   Уолбас ааттааҕа, от баһаама, уйгу дэлэгэйэ киниэхэ сытар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Кыргыттар оттоон-мастаан, туустаан-сэлиэйдээн, бууттаах бааҕы ортотунан буһаран адаарыппыттара дэлэгэйин, сыта үчүгэйин бэйэтэ минньигэһин эриэхсит! Амма Аччыгыйа