м. уст. 1. (отец) аҕа; 2. разг. (обращение) аҕаа; 3. разг. (священник) аҕа- быт, баачыка; # батюшки! в знач. межд. бу үлүгэри!, бай!, бабат!

саҥа алл. Өмүттэ соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает растерянность от того, что застали врасплох. Һуо, бабат диибин даҕаны! Һуо, татат, бу оҕо киһини соһутта дии!

таһын II диэнтэн тиэт
көрүҥ. Эмээхсин ытыһын таһыммахтаата. И. Гоголев
Тэриэлкэ үлтүрүйбүт тыаһыттан соһуйан, дьукаах эмээхсин өрө татакалыы түстэ: «Бабат-татай, пахай, хайа барда», — өттүгүн таһыммахтаата. «ХС»

түөлбэ., көр баҕа
Хонууга тахсыбыт алчахтары бултаһара, аһыҥалаан сиирэ [туруйа]. И. Гоголев
Алчах көтүөлээтэҕин аайы [Куһаҕан Ходьугур:] «О, бөтөкөс! Уу-у, бабат!»— дии-дии оонньообут. Саха фольк. Ити кыыл, биир ханнык эмэ алчахтаах, тыймыыттаах күөлгэ тиийэн онно ааһан куолахтаан-куолахтаан баран, кэлиэҕэ. Саха ост. I

тыһыынчанан тысхардаа сөбүлээб. Элбэх үбү-харчыны матайдаа, дэлэйдик тутун (үксүгэр уоранталаан эбэтэр чэпчэкитик булбуккун). ☉ Проматывать деньги, сорить деньгами (обычно добытыми обманным или лёгким путём)
«Тыһыынчанан тысхардаан, мөлүйүөнүнэн мөскөрдөөн эрдиннэр, кинилэр көҥдөй суолу көбүдэхтэтэ сатыылларын курдук буолбакка, тохтуунан туолуйан таҕыстаҕына, биирдэ бабат диэхтэрэ», — Артур нөҥүөһүлээн куолулаата. В. Протодьяконов
Тыһаҕастары уотааччылар Тыһыынчанан тысхардыыллар. «Кыым»
Сымыйалыырга харчы төлүүллэрэ буоллар, тыһыынчанан тысхардыах эбиккин. М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Алдьатан, туһата суох турукка тиэрт; тугу эмэ үрэй, ыс. ☉ Испортить, портить, ломать; расстроить
Соруйан биһигини өһөөн кыһыллар ороспуонньуктар диэки буолан икки сүүс ботуруону буорту гынныҥ. Эрилик Эристиин
Сатанар үһү дуо Кинээс сыбаайбатын буорту гынар! И. Чаҕылҕан
Куһаҕан архытыактар буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Оттон куһаҕан учуутал буорту гыммыт дууһатын көннөрөр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
2. Өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн сатарыт. ☉ Испортить кого-л. (морально)
Хапытаал бэрт өр баһылаан олорбута, баһылаан олорор даҕаны, онон үлэһит дьону дьаат курдук бэркэ буорту гыммыта, сидьиҥ быһыылаабыта-майгылаабыта. П. Ойуунускай
Ыраахтааҕы баарына тэриллэн хаалбыт куһаҕан идэ [хаарты оонньуута] норуот өйүн-санаатын буорту гыммыта хайдах туран эрэн, Сэбиэскэй былаас сураҕын истээт, суох буолуой. Эрилик Эристиин
Сүүрбэ сыл «боруобаланан» киһи бөҕөнү буорту гынан баран биирдэ «бабат» диэхтээҕэр, билигин айыы аҕыйаҕар туораан биэрбит ордук буолаарай? Н. Лугинов

саҥа алл.
1. Абарыыны, кыйаханыыны, абааһы көрүүнү бэлиэтиир. ☉ Выражает досаду, раздражение, крайнее недовольство
Алаата, алаата! Абаккабын-сүттүккэбин көрөллөр-көрбөттөр, оҕолоор! Мин эйигин ааттыырга-көрдөһөргө кэлбэтэҕим! Ньургун Боотур
«Алаата, итинник аһыйыах аата тоҕо аныыгын, биһиги сүөһү эрэйбэппит ээ, урут даҕаны көрдөөбөтөхпүт»,— диэн Күөрэгэй ийэтэ сөбүлэммэтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аарт-татай! Алаата оҕолор! Ааттаах күүстээх Аарыма оҕус диэн Алҕас даҕаны Арбыыллар эбит! П. Тобуруокап
2. Куттаныыны, кэмсиниини, кутурҕаны бэлиэтиир. ☉ Обозначает испуг, сожаление, чувство позднего раскаяния
Алаата, ар-татай эбит ини! Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээммин-алдьархайбын, аарыкпын-айдааммын, оҕолоор! Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө нии ааҥнаата! Саха фольк. Алаата, алаата! Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым, дьэ түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур
Бу айылаах Буолуом кэриэтэ Өргөстөөх төбөлөөххө Өтөрү түһэммин Өлбүтүм ордук буолсу, Алаата, оҕолоор! П. Ойуунускай
3. Үөрүү, сөҕүү, дуоһуйуу иэйиитэ холбоспутун көрдөрөр. ☉ Выражает чувство радости, восхищения, удовлетворения
Алаата үчүгэйин! Алаата, саха киһи аһа амтаннаах даҕаны буолар эбит. ПЭК СЯЯ
Алаата, кэрэтиэн — Айылҕа барахсан, оо, бэрдиэн!! Күннүк Уурастыырап. Куһаҕан Холдьугур били үөнүн дьиэ муҥунан кутан кээспит. Алчах көтүөлээтэҕин аайы: «О, бөтөкөс! Уу-у, бабат!.. — дии-дии, оонньообут. — Алаата, үчүгэйин!» Саха фольк.

дьүһ. туохт.
1. Атахтаргын бэйэ-бэйэлэригэр ыга тут; тугу эмэ тобуктарыҥ икки ардыларыгар кыбыт, ыга тут. ☉ Плотно прижимать, сводить ноги; зажимать что-л. между ног, коленями
Мээчиги атахтарын икки ардынан аһарымаары кыпчыйан турда.  Табалар эмискэ туора ойдулар. Байбаас эһиллэн иһэн туркутун күүскэ кыпчыйан өрүһүннэ. Софр. Данилов
Кочубеев остуолбаҕа ыттар туоҕа да суох этэ, онон атаҕынан кыпчыйан ыттыбыта. «ХС»
Ким төһөнү бултаабытын сурунар паапкатын ылан, бэлэмнээн, оҕонньоттор тобуктарыгар кыпчыйан олорор куулларын хардары-таары көрүтэлиир. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ханнык эмэ лабааҕын эккэр сыһыары тут (хол., көтөр кынатын, сүөһү кутуругун туһунан). ☉ Прижимать к телу какие-л. конечности (напр., хвост, крылья)
Кутуругун тымныыттан Кыпчыйбыт Кунан оҕуска тиэйбит. Амма Аччыгыйа
Кылана түһээт, кыпчыйбыт кынатын ыһыгынна. Эрилик Эристиин
Бөрө дьулайбыт курдук көрө түһээт, кутуругун кыпчыйан ылла да, иннин хоту түһүнэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Тугунан эмэ хааччахтаан кими эмэ кыһалҕаҕа киллэр, кыһарый. ☉ Ограничивая в чем-л., ставить кого-л. в затруднительное положение
Атыыһыттар кими да эрэммэт буоллулар, үптэрин, таҥастарын хатаан баран, хаама сылдьаллар. Биһигини онон кыпчыйаары гыналлар. А. Сыромятникова
Кыһалҕа кыпчыйдаҕына биирдэ бабат диибит. ВВ ЫСЫ
Ити …… Боппуогуҥ саппаас чааһынан кыпчыйан холкуоһу барытын отуойкаҕа олордубутун бэйэҥ көрдүҥ. «ХС»
♦ Кутуругун быһа кыпчыйбыт — уруккутун курдук киэптээбэт, тойорҕообот буолбут, куттаммыт. ☉ соотв. поджать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт. Маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус! Амма Аччыгыйа
Биһиги, дьадаҥылар, бары итинникпит [хорсуммут] эбитэ буоллар, кинилэр баҕас [баайдар] сотору да кутуруктарын быһа кыпчыйыахтара эбитэ буолуо эбээт! «ХС»
ср. п.-монг. кабуи ‘сжать’

аат.
1. Көрөр; сытыытык көрөр (киһи). ☉ Зрячий; обладающий хорошим зрением (человек)
Оҕонньор Дьон кэпсэтэрин иһиллиирэ биллибэт, эбэтэр, былыр, харахтаах эрдэҕинэ хайдах сылдьыбытын санаан, курутуйан олороро биллибэт. Н. Неустроев
«Харахтаах киһи саппын уган кулу эрэ» — диэтэ сымнаҕас куолаһынан. Хомус Уйбаан
△ Хараҕынан көрбөт, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
Кини туохтан хараҕа суох буолбутун бэйэтэ да билбэт. П. Ойуунускай
Иһиччит Ньукулай Томторук диэн икки хараҕа суох имииһит оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор. Болот Боотур
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
2. харыс. т. Киһи. ☉ Человек (букв. имеющий глаза)
Саха Бэһиэлэйэп саллар-сааһын тухары мин хара көлөһүммүн эммитин харахтаах бары көрбүт, кулгаахтаах бары истибит суола ини. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Бабат, бу Төрөкөй хара түөкүн Мин уолум Киис Бэргэн сонун Кэтэн турар буолбаат! Харахтаах барыгыт көрүҥ! И. Гоголев
Көмүстэн, муостан, мастан да Саха кэрэни айбытын Харахтаах барыта хайгыыр, Сүрэхтээх барыта сөбүлүүр! Баал Хабырыыс
♦ Туора харах көр туора I
Омолон эбэ балай эмэ киэҥ ахан да, биир да туора харахтаах көрсүбэтэ. П. Ламутскай (тылб.)
Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө көр кулгаах. «Харахтаахха көрдөрүмэ, кулгаахтаахха иһитиннэримэ... Мин ыҥырдахпына — ыраах да буоллаххына чугаһаар, суох да буоллаххына баар буолаар, соноҕоһуом» — диэн баран самыытыгар лап гына оҕуста. Саха фольк. Харахтаах көрбөт, кулгаахтаах истибэт сиригэр тиийэн иккиэйэҕин олоруохпут. Болот Боотур. Харахтаах кынчарыйыа, илиилээх охсуо, тыллаах этиэ (саҥарыа) — киһи барыта атаҕастыа (тулаайаҕы эбэтэр дойдутуттансириттэн тэлэһийэ сылдьар киһини, үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Все, кому не лень, обидят (о сиротах)
Оҕолорум сордоохтор …… харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн [муҥнаныахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн көрөн этии, таайыы. ☉ Догадка, предположение, гипотеза
Нууччалыы хоһооннорго билбэт тыллара үгүс буолаллар да, ол аһаҕас аҥхалааттары Микиитэ бэйэтин сэрэҕинэн дэхсилээн өйдүүр. Амма Аччыгыйа. Оччолорго Эллэй Боотуру кыргыс дуу, татаар дуу омук эбитэ буолуо диэн сэрэх эрэ буолара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938
Чоочо бэйэтин сэрэҕинэн сэрэйэн, Манчаары Баһылай уматтаҕа диэн, кини ханна баарын, тугу гынарын ирдээбит. МНН
◊ Сэрэх хоту — чахчытын билбэт эрээри таайан, сэрэйэн көрөн, быһа холоон (хол., тугу эмэ гын). ☉ Не обладая точными сведениями, опираясь на толки и догадки, наугад (напр., делать что-л.). Сэрэх хоту кэпсии сылдьыма, тоойуом
□ Мин, ыйыттаҕына даҕаны, манна олорон сэрэх хоту туох диэхпиний, үөрүүнэн сөбүлэһиэм этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов. Муҥханы түһэриэххэ син этэ, ол гынан баран сэрэх хоту быраҕар эмиэ сатаммат. Доҕордоһуу т.
II
1. аат. Туохтан эмэ эрдэттэн дьаарханыы, кэтэнии-мананыы; сэрэнэ санааһын. ☉ Опасение; осмотрительность, осторожность
Таҥара сэрэҕи сөбүлүүр (өс хоһ.). Тоҥон ыксаан иһэр буолан, туох да сэрэҕэ суох ыал тэлгэһэтин иһигэр киирэн, манна бандьыыттар баалларын дьэ өйдөөн, биирдэ «бабат» диир. Н. Якутскай
Аккын манна аҕалан сүөрэ тардыы гына баай, сэрэх хаһан да куһаҕаны оҥорбот. Ф. Постников
Сэрэҕин сүтэрбит ньиэмэһи хаптатан баран ботугураата: «Биир эбилиннэ, манан бүппэккит буоллар». Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Ордук сэрэнимтиэ; сэргэх, кутталы, сыыһаны эрдэттэн өйдүүр. ☉ Особо осторожный, осмотрительный; чуткий, опасливый
Сэрэх, наҕыл Киргиэлэй быһа-хото тыллаахөстөөх убайыттан улаханнык дьулайар. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр. Далан
Кырдьаҕас дьон сэрэх, көрсүө соҕус буолуохтаахтар эбээт! Н. Заболоцкай
♦ Бэрт (улахан) сэрэҕинэн — олус сэрэхтээхтик, сэрэниин-сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, с величайшими предосторожностями
Бэрт сэрэҕинэн табаҕын уматан баран, испиискэтин кэннигэр элиттэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэр бэрт сэрэҕинэн аппаны-дьаппаны аахтаран көрөн, оргууй уһуннардылар. М. Доҕордуурап
Отучча киһини талан, бэрт түргэнник тэринэн, улахан сэрэҕинэн, өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин