туохт. Тугу эмэ аанньа кыайбакка сыс-сос. ☉ Тащить, волочить что-л. (по земле) еле-еле, с трудом
Бабыгыраһа түһэн баран киирэн, соһоҕостоон таһаартара, илиитэ тостон салыбыраан хаалбыт. Эрилик Эристиин. Холуочук уолаттар Мамай оҕонньору соһоҕостуу турдулар. Уот ч.

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ба-, баа- – диэн саҕаланар олохторго сыстар: бап-бааҕынас, бап-барылас, бап-бачыгырас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с ба-, баа-: бап-бааҕынас ‘очень низкий, густой (звук)’, бап-барылас ‘громкий, сильно рокочущий’, бап-бачыгырас ‘очень резкий, трескучий’
Тыаһа диэн бэйэкээннээх биир кэм күп-күүгүнэс, бап-бааҕынас, ньип-ньирилэс үлүгэр. Күннүк Уурастыырап
Хобороос суорҕанын арыйа баттаата, титириир ыарыынан ыалдьыбыттыы, тииһэ тииһигэр охсуллан лычыгыраата, бап-бабыгырас буолла. И. Гоголев
Айаҕын иһэ бап-баллырҕас үөхсүү, тииһин хабырынар тыаһа кыпкычыгырас. Н. Якутскай
Ардах түһэрэ эмискэ күүһүрэн кэллэ, хаппыт буорга түһэр тыаһа бап-барылас, тип-тигинэс буола түстэ. И. Сысолятин

Даҕааһын күүһүрдэр формата, иб-, ил-, ин-, ит-, ир-, ич- диэн саҕаланар олохторго сыстар: ип-ибигирэс, ипилдьиркэй, ип-инчэҕэй, ип-итии, ипириэнэх, ип-ичигэс. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слогов иб-, ил-, ин-, ит-, ир-, ич: ип-ибигирэс 'сильно дрожащий', ип-илдьиркэй 'совершенно изорванный, изодранный', ип-инчэҕэй 'мокрый-премокрый', ип-итии 'прегорячий; очень жаркий', ипириэнэх 'совсем талый', ип-ичигэс 'очень теплый'
Бэй, доҕоор, саарба барахсан суола көстөр дуу? Бу суола... ип-ириэнэх, сабыс-саҥа кэлэн киирбит. Суорун Омоллоон
Уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Илиитэ ип-ибигирэс. С. Никифоров
Кини хараҕар сапсаһархай бэрэскилэр, ип-итии кэтилиэттэр субу буруолаабытынан кэлэр курдуктар. Н. Заболоцкай
Доромоон диэн киһи кыра соҕус туруорбах дьиэтэ ипичигэс. Күндэ
Мин күндү ааҕааччыларым, бука, былыттаах ип-ичигэс наҕыл сайыҥҥы түүннэри билэллэрэ буолуо. Н. Заболоцкай
Ип-илдьиркэй таҥастаах оҕо туоталлан турар. «ХС»
Таҥаһа ип-инчэҕэй, бэйэтэ буоллаҕына бап-бабыгырас. «ХС»

1. сыһ.
2. Тугунан да туттарыллыбакка, иҥиннэриллибэккэ эбэтэр көҥүл хамсыыр, холку гына туттарыллан. ☉ Без закрепления, свободно или в свободном, недостаточном закреплении. Үөһээҥҥи бэрэбинэ босхо сытар, туттара иликпит
   □ Арай таһырдьа тымныы тыал босхо турар түннүк тааһын хамсатар тыаһа тырдыргыыр. Н. Якутскай
   Сатанар буоллаҕына, босхо ыйанан турар гына баайдахха ордук буолуо этэ. Эрилик Эристиин
3. Баайыллыбакка, тутуллубакка; баайбакка, көҥүл. ☉ Не на привязи, на свободе (о домашних животных). Ыт босхо сылдьар
   □ Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. И. Гоголев
   «Этэҥҥэ сырыт! Аны маннык иэдээҥҥэ түбэһимэ!» — диэн алгыыалгыы, үс доҕордуулар туртастарын босхо ыыппыттара. И. Федосеев
   Ыраас күөх хонууларга Аттар аһыы сылдьаллар. Отуу кэтэх өттүгэр Иитиэх эһэ босхо сытар. А. Пушкин (тылб.)
4. Иҥнибэккэ чэпчэкитик, холкутук, аллаахтык (үксүгэр, соһон сыҕарытар тугу эмэ этэргэ). ☉ Без затруднений, без труда; легко, свободно (о скольжении, напр., саней)
   Айаҥҥа үчүгэй буоллун диэн соруйан оҥорбут курдук хам тоҥон хаалбыт тааҥ үрдүнэн сыарҕалар босхо сүүрэн истилэр. Эрилик Эристиин
   Эн хотууруҥ босхо сүүрэр, доҕор! Амма Аччыгыйа
   △ Ордук түргэнник уонна холкутук (киһи хайа эмэ миэстэтин хамсааһынын этэргэ). ☉ Без труда, с легкостью, свободно (о движении глаз и др. органов человека)
   Кини …… босхо сүүрэлээбит күөх харахтаах, курбуу курдук үрдүк уҥуохтаах, саха ийэтиттэн хаана суох нуучча киһи этэ. Эрилик Эристиин
   Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа …… саба түспүтүн ып-ыраас, сип-синньигэс тарбахтарынан сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
5. кэпс. Хаайыллыбакка (хаайбакка), тутуурга киирбэккэ (киллэрбэккэ; көҥүлгэ). ☉ Не в заключении, на свободе
   Амурга өр босхо сырытыннарыа суохтарын сибикилээн, А. Наумов киин Россияҕа барар. Софр. Данилов
   Балбаара эмээхсин, эн манна ол-бу буолума. Хата бэйэҕин даҕаны босхо сырытыннарарбытыгар үөрбэккин. Хаайтаран кэбиһиэм. С. Ефремов
   Муннукка турдахтарына …… босхо сылдьааччылара килиэп аҕалан биэрэр. Амма Аччыгыйа
6. Атыы эбэтэр хамнас, төлөбүр төлөөбөккө (ылбакка) эбэтэр наһаа кыраны төлөөн (ылан). ☉ Бесплатно, даром или за бесценок. Киһи наадыйара босхо көстүбэт
   □ [Дьаакып кинээс:] Эн дьадаҥыҥ, тугуҥ да суоҕа мин буруйум буолбатах
   Акаарыны, миигин, тохто сытар үптээҕи-астааҕы булаҥҥын, босхо ылаҥҥын сиэри гыммыккын дии. А. Софронов
   Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
   Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри буор босхо хомуйар. Н. Якутскай
   △ кэпс. Туох эмэ атаҕастабылга хардатын биэрэн ситиспэккэ эбэтэр оннук атаҕастаан баран ол иэстэбилигэр түбэспэккэ; хардата суох, көҥүл. ☉ Без ответа, без наказания, без отмщения (оставлять обиду с чьей-л. стороны); безнаказанно (наносить кому-л. обиду)
   Дьадаҥы сирэйэ аны босхо быстыбат буолбута. Амма Аччыгыйа
   Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
   [Маайа:] Аҕам хаана босхо тохтуо суоҕа. С. Ефремов
   Хайдах?! Оччоҕо балтыбытын босхо атаҕастатабыт дуо? Н. Лугинов
7. даҕ. суолт.
8. Туох да туттарыыта (тутуллара), баайыыта суох эбэтэр ситэтэ суох туттарыылаах. ☉ Ничем не закрепленный, не связанный или недостаточно закрепленный
   Бука диэн, аллара киирэн баран быаҕын ыһыктаайаҕын, онно таастарыҥ босхо буолуохтара. С. Ефремов
   Босхо болуот мас курдук Уста сылдьар урсуна биллибэт, Нуучча киһи аалын курдук Айаннаан сылдьара биллибэт, Абыраллаах, аһыныылаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Сарсыарда туран Дьячковскай оҕонньор …… аттарын ыҥыырдаспыта буола-буола, холуннарын босхо гына тардан биэрэн атаартаабыт уонна бэйэтэ, сыбыдах ат үрдүгэр түһэн, тыанан быһа Едлин этэрээтигэр тиийэн тыллаабыт. Эрилик Эристиин
9. Көҥүл хамсыыр курдук күүһэ-сэниэтэ суох буолбут (киһи-сүөһү илиитин-атаҕын, төбөтүн этиллэр). ☉ Ставший свободным в результате утраты силы или расслабления (о конечностях и голове человека, животных)
   Кыыс төрүт утарыласпата, илиитэатаҕа утуйбут киһи илиитинии босхолор. И. Гоголев
10. көсп., кэпс. Ордук түргэнник, имигэстик, холкутук хамсыыр (киһи хайа эмэ миэстэтин этэргэ). ☉ Способный с легкостью и быстро поворачиваться, двигаться (о голове, глазах и суставах человека). Төбөтө мэкчиргэ төбөтүн курдук босхо
    □ Тос курдук дуоһунастаах киһи Чугаһыырын кытта: һиһи-һи! — Утары сүүрэн тиийэн тута Уҥа илиитин ыга тутта
    Эргичиҥнэс босхо моойдонно, Иэмэх имигэс тоноҕостонно. Ф. Софронов
11. Ханыыта, кэлимэ суох, быстах, ойдом. ☉ Отделенный или отделившийся от основной массы, стоящий особняком; отдельный, обособленный. Босхо тумул. Босхо былыт
12. Туох да таһаҕаһа, үлэтэ суох, иллэҥ. ☉ Ничем не нагруженный, не занятый, свободный
    Үксүгэр аҥаар илиитигэр улахан бартыбыаллаах, босхо илиитинэн сайгылдьыччы дайбаталаан …… уулуссанан баран эрэрин эбэтэр мунньахтарга сылдьарын мин да түбэһэн көрүтэлиибин. Амма Аччыгыйа
    Модьу атах модьугу Айан күүһүн харгыстыы Аҥаар босхо атаҕынан Ааһар тииттэн тардыспыт. Т. Сметанин
    △ Үлэҕэ эбэтэр туох эмэ улахан наадаҕа тутуллубат, бокуойдаах, иллэҥ. ☉ Не занятый трудом или каким-л. делом, свободный (о времени)
    Олох-дьаһах диэн дьоннор олохторун саамай күннээҕи салаата. Онно киһи производственнай уонна общественнай үлэттэн босхо бириэмэтин барытын атаарар. ДИМ
13. Атыыта, төлөбүрэ суох. ☉ Производимый или используемый без оплаты затрат, даровой, бесплатный. Босхо аһылык. Босхо кэнсиэр
    □ [Хобороос:] Амсай, кытаат
    Хата босхо үүтү иһиэҥ. С. Ефремов
    1978 сыллаахха ГДР-га баран күүлэйдээн кэлэргэ босхо путевка анаммыта. ПДИ КК
    Биллэн турар, кинээс тойон «иитиэх» уол оҥостубут буоллаҕына, ол тулаайах уол сордоох аны өлүөр диэри босхо хамначчыт буолар. Н. Якутскай
14. аат суолт. Атыыта, төлөбүрэ суох көстөр туох эмэ. ☉ Даровая, бесплатная вещь
    [Уйбаан:] Киһи босхото дьоло суох дииллэрэ кырдьык эбит. А. Софронов
    Тоҕо биһиги, айылҕаҕа тугу да эппэккэ, киниэхэ көмөлөспөккө, наар босхону хомуйабыт? Далан
    Икки атахтаах бииһин ууһа …… үпкэ, барыска, босхоҕо умса түһэр. Н. Павлов
    ♦ Босхо бастаах фольк. — ырыаҕахоһооҥҥо үксүн бороҥ урааҥхай диэн ситимҥэ уларыйбат быһаарыы курдук туттуллар, киһини төбөтүнэн хамсанарын хоһуйан этэр ис хоһоонноох. ☉ Постоянный фольклорный эпитет, используемый в основном с выражением бороҥ урааҥхай и описывающий человека по движению головы: «со свободно вращающейся головой»
    Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Босхо бастааҕынан, Бокуйар сүһүөхтээҕинэн, Сиик-туман тыыннааҕынан, Симэһиннээх эттээҕинэн Орто туруу дойдуну Олоҕун булларыахха диэннэр, Улуу күтүрдэр, Уот буурайдар Ууруу уурбуттар. П. Ойуунускай. Босхо тыллаах (бэлэстээх) — тылын кыаммат мээнэ саҥалаах киһини тыла мээнэ хамсыыр диэн хоһуйан этии. ☉ О болтливом человеке
    Санаабытын саҥара сылдьар босхо соҕус тыллаах эдэр киһи репликаттан өһүргэммитэ буолла. Г. Нынныров. Кулун босхо сырыт кэпс. — дьиэ-уот көрүнүүтүн кыһалҕатыгар киирэ илик эдэр киһини, кыыһы этэргэ: туох да кыһалҕата түбүгэ суох олох көҥүл сырыт. ☉ Гулять совершенно свободно, беззаботно (о несемейных молодых людях)
    [Ыстапаан:] Мантан чугас Кумах Хаппытыан кинээс Куччугуй кыыһа Кулун босхо сылдьар. А. Софронов
    Уҥуохтара <халыр> босхо бардылар көр уҥуох. «Төһө эрэ итиинэн-тымныынан, уотунан-мууһунан хаарыйбахтыыр», — диэн уҥуох уҥуохтара босхо бардылар, сатаатахха, сыҥаахтара бабыгырас буоллулар. П. Ойуунускай
    Үөрүүбүттэн уҥуоҕум халыр босхо барда. Т. Сметанин
    ◊ Босхону эрэ үрдүнэн — олус кыра сыанаҕа, олус чэпчэкитик. ☉ За очень низкую плату, за бесценок
    Аара биир ат атаҕа суох буолбутун, хайдах да гынар кыаҕа суох буолан, босхону эрэ үрдүнэн атыылаабыта. А. Сыромятникова

I
аат. Тулалыыр сириттэн уһулучу чорбойон үрдээн тахсар эниэлээх, тэллэхтээх уонна чыпчааллаах буор эбэтэр таас үрдэл. ☉ Значительная возвышенность, поднимающаяся над окружающей местностью, гора
Маҥнай хайа аннынааҕы хахыйахтар көстүбэт буоллулар. Амма Аччыгыйа
Дылбаахы хайатын кылбаархай үрдүттэн Мин ийэ кыраайбын эргиччи көрдүм. Эллэй
Хайа үрэхтэрэ, үрүйэлэрэ буордаах, будулхай уунан сүүрүгүрдүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кыһыл көмүс хайаны эрэннэр калька. — улахан манньаны, баайы-дуолу биэриэх буолан эрэннэр. ☉ Золотые горы сулить (обещать)
[Христолюбов:] Кини кыһыл көмүс хайаны эрэннэрээччи. В. Протодьяконов
Хаар хайа буол көр хаар. Отчуоттара хаар хайа буолан, тиийэн кэлбитэ. «ХС»
◊ Арҕас хайа көр арҕас
Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Буор хайа — буор модьоҕолоох хайа. ☉ Земляная гора, не скалистая
Ким эрэ Кинини [куобаҕы] сонордоһон, Буор хайаны өрө дабайбыт. С. Данилов
Тэйгэспит буор хайалар сирэйдэринэн уу сыккыстаан сүүрэр тыаһа иһиллэр. М. Доҕордуурап. Муус хайа геогр. — ууга дьаалатынан уста сылдьар хайа мууһуттан ойдубут улахан көһөҥө муус. ☉ Отколовшийся от ледника дрейфующий ледяной массив с глубоко погруженной подводной частью, айсберг
Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
Айманар муус хайалар Аалсыһа анньыһаллар. Күннүк Уурастыырап
Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
Сис хайа көр сис. Үөһэ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан, Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
Сис хайа саамай үрдүк сирэ соҕуруулуу-илин уһугар баар. КВА МГ. Сыгынньах хайа — туох да үүнээйитэ суох хайа. ☉ Голые скалы
Сыгынньах хайа таастарын Муора эҥсэр биэрэгэр. Күннүк Уурастыырап
Таас хайа көр таас I. Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семёнов атаман бүлүмүөтэ, кини буутун тоҕу хадьырыйбыта. Амма Аччыгыйа
Сааппас таас хайа туруору сирэйин үрэн сирилэтэр. ПН ТОК
Сындыыс хайа (сыыр) көр сындыыс II. Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай. Хайа боруодалара геол. — сир хаҕын дьапталҕата буолар чиҥ эбэтэр көпсөркөй маассалар: туой, кумах, испиэскэ тааһа, кыраньыыт, мыраамар о. д. а. ☉ Горные породы
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК. Хайа дойду — хайанан тулаламмыт, хайалаах сир. ☉ Горная местность
Кавказ — хайа дойду. Хайа иччитэ — 1) көр иччи. Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус туруук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Горилла — харыылла, хайа иччитэ. П. Ойуунускай
Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо араастаан ааттыыллара, холобур: сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин. Саха сэһ. 1977; 2) түөлбэ. чыс кутуйах. ☉ Северная пищуха. Чыс кутуйаҕы Дьэһиэйгэ хайа иччитэ диэн ааттыыллар. Хайа мууһа геогр. — үрдүк хайаларга үөскээбит уонна онно сытар эбэтэр хочоҕо тэнийбит көһөҥө муус дьапталҕата. ☉ Шельфовый ледник. Хайа сыата түөлбэ. — таас хайаҕа диэн курдук (көр таас I). Хайа сыата доруобуйаҕа туһалаах. Хайа сыдьаана көр сыдьаан I. Хайа сыдьаанынан бараар. Хайа турааҕа — таас турааҕа диэн курдук (көр таас I). Таас турааҕын атыннык хайа турааҕа дииллэр. Хайа тэллэҕэ — хайа сыырын аллараа өттө. ☉ Подножие горы
Хайа тэллэҕэр аммонал эстэн, Тайҕа тыабыт дьигиһийдэ. Эллэй
Табаларын соһон аллара хайа тэллэҕэр тордох таһыгар биирдэ баар буолбуттара. Болот Боотур
Үрдүк хайа тэллэҕэр, Үҥкүр үрэх биттэҕэр — Кыстык угун саҕа Кыра буор балаҕаҥҥа оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҥообуттара. С. Васильев. Хайа үлэтэ — сиртэн хостонор туһалаах баайы хостооһуну кытта сибээстээх үлэ эйгэтэ. ☉ Горное дело. Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка хайа үлэтин инженерин идэтигэр үөрэтэллэр. Хайа хараҥаччыта — тас көрүҥүнэн, олохторун майгытынан хараҥаччыларга олус майгынныыр эрээри, бөдөҥ, ордук эрчимнээхтик, сылыбыраччы дайбанаат, үксүн элиэтээн, тэлээрэн көтөр, сиэрпэлии быһыылаах уһун кынаттаах, олус кылгас атахтаах көтөр. ☉ Стриж
Хайа хараҥаччыта Саха сирин соҕуруу кэриитигэр бэрт дэҥҥэ түбэһэр. ИВС ЭТТ
Хайа хаспаҕа көр хаспах. Субу кириэппэс Невскэй боруотата хайа хаспаҕын курдук аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Биһиги ротабыт хайа хаспаҕын үрдүгэр олорор дэриэбинэни ылыахтаах этибит. М. Доҕордуурап
Хаптал хайа көр хаптал. Бразильскай хаптал хайа Амазонскай намтал саҕа иэннээх сири ылар. КВА МГ. Арҕаа Сибиир дэхси сирэ Орто Сибиир хаптал хайатыттан улаханнык кээһэммит. ФГ-7. Хайа чыпчаала — хайа куупаллыҥы быһыылаах саамай муҥутуур үрдүгэ. ☉ Горная вершина, пик
Биир киһи үөһэни былдьаспыта, Хайа чыпчаалын булаары. Күннүк Уурастыырап
[Константинов] хайа чыпчаалын диэки Киириги батыһыннаран бара турар. С. Ефремов. Хайа эниэтэ — хайа көстөр аһаҕас өттө, хайа сирэйэ сыыйа намтыыр сирэ. ☉ Видимый склон горы. Хайа эниэтинэн таҕыс
др.-тюрк., тюрк. хайа ‘скала’
II
сыһ. Туох эмэ хайдарын, алдьанарын курдук; хайдыар диэри. ☉ Рассекая, раскалывая на две части; так, чтобы раскололось, распалось. Хайа тоҥ. Хайа үктээ. Хайа хат
□ Хайа астахха хаан тахсыбат, сиирэ астахха симэһин тахсыбат (өс хоһ.)
[Бэдэрим] өрөҕөтүн хайа ытардыы кыҥаан баран чыыбыспын тардан кэбиспитим. БББ. Мас умнаһа ортотунан хайа ыстаммыт. Эвен фольк.
♦ Ааны хайа быраҕар көр аан I
[Семёнов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан. Төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан хайа охсубут аҥаарым, быһа охсубут быһаҕаһым буолла… «ХС»
Искин дэлби (хайа) үктүөм көр ис IV. Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин
Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) көр тут I. Көмөрү хайа туппут курдук хап-харанан көрбүт кыыс. Хайа быспыт аҥаара көр быс. Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
Хайа охсубут аҥаара хаалбыт көр аҥаар. Киһи билбэт гына уларыйбыт: хайа охсубут аҥаара хаалбыт. В. Яковлев
«Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
Хайа тартарар көр тартар. [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
Хараҕын хайа тардаат көр тарт. Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан
◊ Быһа (быһыта, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын көр тыылын
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев. Хайа (хайыта) суруй көр суруй. Кумааҕыны хайа суруйдум
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать; разорвать’
III
1. ыйыт. солб. аат. Предмети ыйытар тыл (этиигэ быһаарыы буолар). ☉ Вопросительное слово, выступающее в позиции определения (который, какой)
Хайа киһи ол курдук буолуой? П. Ойуунускай
Оттон эн хайа хотуҥҥунуй бу? Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Хас да баартан чопчу биирэ. ☉ Один из нескольких
Ити дьон хайалара хайаларыттан ордон тахсара билигин оччо биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Хайата кэрэний: сир ийэ эбэтэр бу халлаан килэҥэ? П. Тобуруокап
Дьуона бу оҕолортон хайаларыттан да улаханнара, күүстээхтэрэ. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хайу ‘какой’
IV
1. сыһыан т.
1. Утары эппиэти күүтэр ыйытыыны күүһүрдэр уонна көрдөрөр (соруйар, дьиктиргиир, чуолкайдыыр уо. д. а.) дэгэттээх буолуон сөп. ☉ Выражает прямой вопрос (может иметь оттенки значения побуждения, удивления, выделения и т. п.: ну, что, а)
Микиитэ, хайа, Маайыһы билбэтиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, төннөн киирдиҥ дуу? Суорун Омоллоон
Хайа, тукаам, чэйбит хайаста? «ХС»
2. Туһулууну кытта туттуллан, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с обращением, употребляется для привлечения внимания собеседника
Хайа, бу өйдөөх оҕо, эйигин ийэҥ көрдөөн эрэрэ дии. Амма Аччыгыйа
Хайа, доҕоччуок! Мин эйигин билиэҥҥэ түбэһэн өлбүт диэн истибитим дии. Эрилик Эристиин
Булду хойобууннаатахтарына Ньургуһун: «Хайа, Лоокуут, кытаатыый!» — диирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Соруйар киэби уонна туохтуур төрүт пуорматын кытта туттуллан дьаһайыыны, хайааһыны оҥорорго этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ В сочетании с глаголами повелительного наклонения и формами инфинитива усиливает и выражает побуждение, призыв к действию
Хайа, кэлэн чэйдии түс. Амма Аччыгыйа
Хайа, аны тииҥҥэ тута барыаҕыҥ. Суорун Омоллоон
Оо дьэ, хайа, Утуйуохха, утуйуохха. Күннүк Уурастыырап
4. Этиллэр санаа сөбүлэспэт харда, утары этии буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего тем или иным мыслям собеседника (а ведь, да ведь)
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии. Күндэ
Хайа, мин эйигиннээҕэр олох эрэйинбуруйун үгүһү биллим ини. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас дьоҥҥо мэнээк киирэр-тахсар, хайа, куһаҕан ини. Софр. Данилов
5. Тугу эмэ эмискэ көрөн соһуйууну, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг говорящего при внезапном обнаружении чего-л.
Хайа, аны уоллаахтар эбит дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, аны бу сээбэспит букатын босхо барбыт эбит дии! Суорун Омоллоон
Һук, хайа, аны хаптаһыммыт босхо тиийэн кэллэ. «Чолбон»
2. саҥа алл. суолт. Соһуйууну, соруйарга ыҥырыыны көрдөрөр (бүтэһик аһаҕас дорҕооно уһатыллыан сөп). ☉ Выражает удивление или призыв к действию
«Хайа, нохоо!» — диэтэ тойон соһуйбут куолаһынан. Амма Аччыгыйа
Хайа, наһыылканы диибин дии! Н. Заболоцкай
Хайа-а, бу оҕобут тиийэн кэллэ дии. «ХС»
♦ Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) көр сирэй
Кыыс дьон сырдык харахтарын хайа сирэйинэн уунутары аһаҕастык көрүөн сөбүй? Суорун Омоллоон
Хайа сирэйбинэн ити дьону көрүөх бэйэккэбиний диэх курдук кыбыстан, саҥата суох сөҥөн олордо. Бэс Дьарааһын. Хайабыт буолар — иккиттэн биирбит биирбитин хотуохтаах, баһыйыахтаах — эбэтэр мин, эбэтэр кини диэн этии. ☉ Кому из нас повезёт, или я, или он. Дьэ көрүөхпүт, хайабыт буолар. Хайата да буоллар — туохтан да тутулуга, мэһэйэ суох, булгу. ☉ В том и другом случае, в любом случае
Хайата да буоллар биһиги бүгүн барабыт: ардах да буолан тохтотуо суоҕа. ГНС СТСДТ. Хайа үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (ханна түһэн хааллыҥ)? — ханна баран хааллыҥ, туох ааттаах өр буоллуҥ? ☉ соотв. куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ? Амма Аччыгыйа
«Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Хайа үһү диэн — аккаастыах эрээри аккаастыырын кэрэйэн, сүрэ бэрт буолуо диэн. ☉ Считая неприличным, неудобным
Бу сырыыга хоннорумаары гынан баран, таһырдьа тымныыта бэрдиттэн хайа үһү диэн хоннордо. ГНС СТСДТ. Хайа хайалара — иккиэн, хас биирдиилэрэ. ☉ И тот и другой; каждый из них; оба
Хайа хайалара да буруйдаахтар быһыылаах. НАГ ЯРФС II
◊ Хайа дойду көр дойду
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур
Туох саҕын, хайа дойду өр хаһыстыҥ! М. Горькай (тылб.)
Хайа икки ардыгар көр арыт. «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
V
хайа сах (сахха) көр сах III
Хаарыан алар, хайа сахха, Халыҥ хаара бысталаммыт. Күннүк Уурастыырап
Аҕатынаан туппут пааматынныктара хайа сах айгыраабыт. Н. Якутскай
Куһаҕан таҥастаах өттүлэрэ хайа сахха бабыгырас буола дьагдьайбыттар. И. Гоголев