Якутские буквы:

Якутский → Русский

байанайдаах

уст. имеющий своего баяная; байанайдаах киһи удачливый человек (об охотнике, рыбаке; букв. человек, у которого есть свой баянай).

Якутский → Якутский

байанайдаахтык

сыһ. Соргулаахтык, табыллан (хол., бултаа). ☉ Счастливо, удачно (напр., охотиться)
Булчут быйыл аар тайҕатыгар байанайдаахтык сырытта. —Дьокутаат булчут ударнай сылга өссө байанайдаахтык бултаан, сопхуоһун бары булчуттарыгар ыҥырыы таһааран, аар тайҕатыгар иккиһин таҕыста. «Кыым»

байанайдаах

даҕ. Байанайа көмөлөһөр, ордук табыллар, баартаах. ☉ Имеющий своего Баяная, покровительствующего охоте, удачливый в охоте
Байанайдаах тыа. Байанайдаах сааһыт. Байанайдаах эбэ. —Николай Николаевич булка улахан дьоҕурдаах, байанайдаах киһи. «Кыым»
Билигин мин үөлээннээхтэрим буспут-хаппыт, баараҕадыйбыт баай байанайдаах сонордьуттар. «Кыым»
♦ Байанайдаах булчут – табыллымтыа, соргулаах булчут, балыксыт. ☉ Удачливый охотник или рыболов
Баһылаас эдэригэр байанайдаах булчут эбитэ үһү. НАГ ЯРФС I
[Ичээнэп оҕонньор – Миичээҥҥэ:] Эн эһэҥ, аҕаҥ байанайдаах барахсаттар этилэр. Эн даҕаны кинилэр курдук байанайдаах булчут буолсуккун. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Байанайдаах баай хара тыа поэт. – дэлэй булду-алды тэбэн биэрэр аһатынньаҥ тыа. ☉ Богатый промыслами благодатный лес, щедро одаривающий людей
Наарынан холбуу бааллыбыт саһыллар уонна саарбалар, кырсалар уонна тииҥнэр – байанайдаах баай хара тыа үрүҥ-хара кылааннааҕын эгэлгэтэ биир сиргэ кырыытынан кыстаммыт. Л. Попов
Байанайдаах баай хара тыам Бастыҥ булда дьэ бултанна. С. Зверев

Еще переводы:

сиҥкэннээх

сиҥкэннээх (Якутский → Якутский)

даҕ., эргэр. Булдугар табыллымтыа, байанайдаах. ☉ Удачливый в промысле
«Сиҥкэннээх булчут буол, арчылыыбыт», — дии-дии, миэхэ үрүҥ кыыл көхсүн хаанын иһэртилэр. И. Федосеев
Булчуттар тылларынан эттэххэ, ол «байанайдаах» булчут эбэтэр өбүгэлэрдии «сиҥкэннээх» булчут диэн бэрт судургу өйдөбүллээх. «Кыым»

салҕамдьы

салҕамдьы (Якутский → Якутский)

көр салҕамньы
2
Аля …… уоппускаҕа барбыт иитээччи оннугар салҕамдьы үлэҕэ киирбитэ. Г. Колесов
Е.И. Тарабукин — отчут бастыҥа, кырпай хаар түстэҕинэ, кылааннаах түүлээҕи сонордоһор салҕамдьы булчуттартан саамай байанайдаахтара. «Кыым»

тосхоллоохтук

тосхоллоохтук (Якутский → Якутский)

сыһ. Анаанминээн сыал оҥостон. ☉ Нацеленно, целенаправленно
Дьыл хайа баҕарар кэмигэр булт үөскээһинин, кини аһылыга, сырыыта хайдаҕын эрдэттэн эндэппэккэ билэн, тосхоллоохтук бултуур киһи өбүгэ саҕаттан байанайдаах булчутунан ааҕыллар. «ХС»

ньэкээр

ньэкээр (Якутский → Якутский)

туохт., түөлбэ. Элбэхтик сырыт, дуурдан, орохто тэп (кыыл туһунан). ☉ Протоптать тропинку (о зверях)
Табалар, тайахтар таптаан ньэкээрэллэр эбит: суоллара-иистэрэ баһаам. И. Данилов
[Пахом] сааһын тухары аар тайҕа холоругун түөһүнэн тэлэн, ардаҕын-хаарын санныгар сүгэн, …… байанайдаах хара тыа тымырын-сыдьаанын, кыыл сигилитин, ньэкээрэр сирин эндэппэккэ тосхойор буолан, …… кэбэҕэстик бултуйар. Н. Борисов

байдам

байдам (Якутский → Якутский)

даҕ., фольк. Баай, дэлэй, өлгөм. ☉ Щедрый, обильный, богатый
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах тойон эһэм. Саха фольк. Аҕаҥ барахсан Амарах муҥутаан Алаас ыалын барытын аһатара, Байдам туттуулаах, Баай байанайдаах Булчут чулуута буолан аатырара. И. Егоров
Байдам мааны остуолу Субуруччу тарпыттар. Ону тула ыалдьыттар Оргууй, сэмэй олоортор. А. Бэрияк
[Айыыһыты атаара] Ньиччир бараан дьиэбин Ньирэй оҕонон ньиккирэтээр! Байдам уорук балаҕаммын Баччыр оҕонон баккыратаар. П. Ойуунускай. Тэҥн. байым

күөйтэр

күөйтэр (Якутский → Якутский)

  1. күөй диэнтэн дьаһ. туһ. Онтон Хомпоруун Хотой туран, көтөр кынаттаах тоҕус бииһин-ууһун сытыы кырбый суорумньуһутунан күөйтэрэн аҕалтарбыт. Амма Аччыгыйа
    Хара Тыа Ийэм байанайдаах ыллыгын Таба хаамтар! Күөх Далай Эбэм күндү көтөрүттэн Көбүччү күөйтэр! Далан
  2. Кимиэхэ эмэ иннигин, суолгун быһа түһэригэр, хаайарыгар кыахта биэр. ☉ Позволить кому-л. преградить тебе путь
    Көтөх хара ынах суолу туораан тахсатахса күөйтэрэн, хорутуута суохтук сүүрэн хаадьараҥнаабыт. Амма Аччыгыйа
    Кынаттан күөйтэрдэҕинэ эрэ, муҥха ийэтигэр балык киириэхтээх. ПН ТОК
чулуу

чулуу (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Бастыҥтан бастыҥ. ☉ Лучший, отборный, первосортный
    Субу таастан аһаан таҥнан, Чурумчуку абыранна. Ньургуйаана хотуна Чулуу саһыл тириититтэн Чулкуларга дугунна. Эллэй
    [Дьөгүөр] Аатырар чулуу сонордьут Байанайдаах удьуор булчут. П. Дмитриев
  2. аат суолт. Ордуктан ордук (хол., үлэһити этэргэ). ☉ Лучший из лучших (напр., о работнике). Мин аҕам — үлэһит чулуута
    □ Дорообо, Өрүүчэ, туйгун кыыс чулуута! Дорообо, Өрүүчэ, чиэстээх кыыс толуута! П. Ойуунускай
    ср. кирг. чулу ‘крепкий, прочный; монолитный’, алт. чулум ‘цельный; неподдельный’
көҥөс

көҥөс (Якутский → Якутский)

I
көҥөө диэнтэн холб. туһ. Тоҕус дуолан атыыр сылгылара, Үөрдэриттэн көҥөһөннөр …… Дьохсооттоһон туралларын курдук, Тоҕус хоҥорой улуу дуопсун Тумуллардаах эбит. П. Ойуунускай
Уолаттар үөрдэриттэн көҥөспүт сайылык оҕустарыныы кынчыатаһан бэйэ-бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
II
даҕ. Тугун эмэ атын киһи туһанарын абааһы көрөр, сөбүлээбэт идэлээх. ☉ Чуждающийся других из боязни потерять свое, ревниво оберегающий свое имущество
Көс ыта көҥөс (өс ном.). Көҥөс дьахтар күөһэ буспат (өс ном.). Дьаакып саламаат сиэтэ. Ол эрэйдээх көҥөһө диэн дэлэтэ дуо, көхсүнэн күлүктүү олорбут. П. Ойуунускай
Бэл көҥөс ынах диэн баар. Кини кистээн, саһан эрэ төрүүр. С. Федотов
♦ Көҥөс байанайдаах (бултаах) — соҕотоҕун сылдьан өлгөмнүк бултуур, дьону кытта сырыттаҕына бултуйбат идэлээх. ☉ Человек, Баянай (дух тайги, покровительствующий охотнику) которого не желает делиться добычей с другими
Удачливый на щедрую добычу в одиночестве, невезучий с другими, в компании. — Хата, манна хол-буут арааран айахпытынан үллэстибиппит ыраах ордук, — диэн көҥөс бултааҕынан аатырбыт Кутуков эгэ-дьаҕа буола түстэ. «ХС»

суһал

суһал (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Түргэн тэтимнээх, сыыдам. ☉ Быстрый, стремительный, скорый
Суһал киһи суола биллибэт үһү (тааб.: тыы). Эн байанайдаах тыаларгар мин киирэбин, Соргубар эрэнэ, суһал хаамыынан. С. Данилов
Киһи туттара-хаптара суһал, тугу эрэ кытта эккирэтиһэр курдук. Н. Абыйчанин
2. Тута оҥоһуллуохтаах, ыксаллаах (уталытыллара, көһөрүллэрэ табыллыбат). ☉ Подлежащий быстрому исполнению, срочный
Онтон салгыы «кыстык бэлэмэ» диэн суһал соруктар туруохтара. Амма Аччыгыйа
Үһүс күнэ үүнүүтүгэр Үҥсүү киирдэ — кэллин диэннэр, Сугулаантан Налбыһахха Суһал илдьит ыыппыттар. Күннүк Уурастыырап
Ыраах суртан оройуон киинигэр суһал биллэрии кэллэ: табалар ыалдьыбыттар. И. Данилов
◊ Суһал көмө — ыарахан ыарыһахха эбэтэр оһолго түбэспит киһиэхэ эмчиттэр тута оҥорор көмөлөрө. ☉ Скорая помощь
Эргиэн үлэһитэ Сааба Сатыырап иһинэн ыарыйда. Суһал көмө массыынатынан тиэйэн тирилэтэн балыыһаҕа аҕаллылар. Софр. Данилов
Муокас ыарыы булан бу Моһуоктаата быһыылаах. «Суһал көмө» бырааһын Субу булар наадалаах! М. Ефимов
Ан-2 суһал көмөнү оҥорууга, итини тэҥэ ойуур баһаардарын умулларыыга туһаныллар. «Кыым». Суһал ыҥырыылаах истор. — туох эмэ түбэлтэттэн сылтаан эбэтэр анаан биирдэ эрэ ыҥырыллар (мунньах). ☉ Чрезвычайный, чрезвычайного созыва (о собрании)
Брестээҕи эйэ дуогабарын Сэбиэттэр бүтүн Арассыыйатааҕы суһал ыҥырыылаах төрдүс сийиэстэригэр ратификациялыы охсор наада үөскээбитэ. ФММ ДьКС
Сити күн сарсыарда РК(б)П обкомун суһал ыҥырыылаах пленума буолбута. «Кыым»

чалбараҥ

чалбараҥ (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. эргэр. Баай астаах-үөллээх остуол, дэлэй арыылаахсыалаах ас-үөл. ☉ Обильное угощение, большой пир
    Саамай кэнники сүмэтин биһирэм аһылыкка аймахтар уонна бастаахтар аһыыллар үһү. Дьэ, үчүгэй чалбараҥ буолсу. Далан
    Туустаах оҕурсу, эрэдиискэ туһунан этэ да барыллыбат, быһата, ыраахтааҕы чалбараҥа. Айталын
  3. Улахан булт (хол., эһэ) бултаммыт аһылыга, малааһына, курум. ☉ Пиршество по поводу добычи крупного зверя (напр., медведя)
    [Өлгөмнүк бултуйдахтарына] ыал барыта аһыыр гына уопсай чалбараҥы тардаллара. Болот Боотур
    Махтал тыллаах малааһыҥҥа, Байанайдаах чалбараҥҥа Алгыс буолан Алаарыйа сырдыырым. И. Федосеев
    [Пларгун] хаа-дьаа чугуун хочуолга буспут эһэ этин амсайара, ону да биир эмэ булчут эһэни бултаабыт чалбараҥар. В. Санги (тылб.)
  4. даҕ. суолт. Дэлэй (аһылык, күндүлээһин); арыылаах-сыалаах (ас). ☉ Обильный (об угощении); жирный (о пище). Чалбараҥ ас
    □ Көбүө күөһү күөстүөхпүт, Чалбараҥ малааһыны тардыахпыт. Саха нар. ыр. III
    ◊ Аан чалбараҥ көр аан II
    Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгы-буйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй. Талыы чалбараҥ эргэр. — дэлэй үрүҥ ас. ☉ Изобилие молочных продуктов
    Чаллах хатыҥ саҕа Талыы чалбараҥ Тардыллыбытынан барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Үс үрүҥ толох чорооҥҥо кэлэн түспүт. Ити курдук Айыы таҥара сахалары алҕаабыт, сүөһү ас дэлэгэйдик эбиллэрин, талыы чалбараҥы тосхойбут. КДьА