хаал 1 диэнтэн х-ччы аата
«Пуойас биэс мүнүүтэнэн барар, хаалааччылар тахсыҥ!» — диэн буолла. Амма Аччыгыйа
Хаалааччылар саҥалара: «Дьоммут бары дьоллоохтук сылдьыҥ!» — диэн хаһыытастылар. С. Васильев
Онтон хаалааччылары кытта бакаалаһыы буолла. «Чолбон»

I
бакаалаа диэнтэн холб. туһ. Ити ыллыктарынан саҥа саха дьоно [саҥа төрөөбүт оҕолор] саҥа хааман бакаалаһыахтара, ийэ сирдэрэ кэрэтин мантан саҕалаан өйдүөхтэрэ. Н. Лугинов
II
туохт., кэпс. Кылгас кэмҥэ быраһаайдас. ☉ Попрощаться на короткое время
Кини дьиэлииригэр үлэһиттэрин кытта бакааласта. — Аргыс кыыс бакаалаһаат, хааман нусхалдьыйа турда. «ЭК»
Урукку күннэргэ Дьулустаан манна кэлээт, бакаалаһаат, бэйэтин суолунан туоруура. Э. Соколов

сыһ. Чарапчы курдук, чарапчыга майгынныырдык. ☉ Подобно козырьку, козырьком (напр., приложить руку ко лбу)
Эмээхсин, уу-хаар баспыт ньылбараҥ хараҕын ытыһынан чарапчылыы тута-тута, сэрэммиттии оргууй аҕай били киһи диэки бакаалаата. Д. Таас
Чарапчылыы түспүт сүүнэ баҕайы муос куондардаах хортуустаах уол ыллаан көбдьүөрдэ. И. Никифоров
Бобуонньуктуу бааммыт маҥан сиидэс былаатын хааһыгар чарапчылыы тардыммахтаата. «ХС»

туохт.
1. Иҥнэри бар. ☉ Наклоняться, накреняться, давать крен в сторону
Оҕонньор биир күрүөлээх, сири кытары тэҥнэһэн эрэр киһи уҥуоҕар тиийэн, иэҕэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото, тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
Иэҕэйбит эркиннээх өтөххө, Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыыллара. С. Васильев
Хамначчыт уолаттар от тиэйэн, Күөх оту сыннаран кэлэллэр. Сыарҕалаах отторо иэҕэйэн, Бу дьиэҕэ, «буруйдаах» киирэллэр. Эрилик Эристиин. Иэҕэйэри билбэт сандалы остуолуҥ уйарынан ас талбытын тардыбыккын астына [аһаатыбыт]. Эвен фольк.
2. Токуруй, куоҕай. ☉ Принимать дугообразную, изогнутую форму, гнуться, сгибаться
Тибии типпитигэр, Тыал тыалырбытыгар, Тымныы чысхаан ыкпытыгар Түөрт үтүө мастарым Үмүрүһэ түстүлэр, Хоту-соҕуруу нусхайдылар, Илин-арҕаа иэҕэйдилэр. С. Зверев
Ийэм кырыйда. Сааһа да быданнаата. Иэҕэйэ, таҥхайа хааман бакаалаата. Улуро Адо (тылб.)
♦ Иэҕэйэр (иэҕэлдьийэр) икки атахтаах фольк. - киһини, киһи аймаҕы ойуулаан көрдөрөр кубулуйбат эпиитэт. ☉ Человек; человечество (букв. стоящий на двух гнущихся ногах)
Инчэҕэй эттэээххэ Иэйэр имэҥи иҥэрбит, Иэҕэйэр икки атахтаахха Эҕэрдэлээх санааны биэрбит - Ийэлээтэр ийэбит, аҕалаатар аҕабыт Аан дархан айылҕабыт барахсан! С. Данилов
Алмаас! Былыр иэҕэйэр икки атахтааҕы элбэх эрэйгэ умса тэппит күндү таас. ДФС КК
Хонуулар, толооннор элэҥнэһэн ааһаллар. Ол тухары иэҕэйэр икки атахтаах көстүбэт. «ХС»

даҕ.
1. Сиһин батыһа үрүҥнээх, үрүҥ систээх (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, с белой спиной (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц). Саадьаҕай ынах. Саадьаҕай тоҥсоҕой
□ Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Сүрдээх чуордук «курук-курук» дэһэн атыыр моонньоҕоттор, уһун саадьаҕай моонньуларын араастаан күөкэҥнэтэн, устан ньолбоҥноһоллор. Уустаах Избеков
2. түөлбэ. Дьарҕаа ойуулаах, дьарҕаалаах. ☉ В полоску, полосатый
Чынаара хайатын ханатар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… моҕотой курдук таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап
Синньигэс бииллэринэн быһа ылбыттаах, уһун саадьаҕай ойуулаах соннорун кэппит, …… узбектар ньэндэһэллэр. Эрилик Эристиин
◊ Оноолоох саадьаҕай — сиһин кэлин эрэ өттүнэн кэтит саадьаҕайдаах уонна арҕаһын иннинэн үрүҥнээх, оттон арҕаатынан саадьаҕайа суох (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С широкой белой полосой на задней части хребта и на передней стороне лопаток (о масти крупного рогатого скота)
Оноолоох саадьаҕай Оҕус тахсан, Улахан алааска Улуутуйан киирэн, …… Уйгулаах сайыны Уруйдаатаҕым диэн Уһуутуу турда. Эрилик Эристиин. Салбырҕас саадьаҕай — буутугар, санныгар кытта түһэр саадьаҕайдаах (ынах сүөһү уонна көтөр дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота или окрасе птиц)
Тэтэркэй түөстээх ымыылар, кыһыл төбөлөөх чооруостар, салбырҕас саадьаҕай чыып-чааптар, кугас кукаакылар. Амма Аччыгыйа. Саппыйа саадьаҕай — буутугар, ону кытта, сороҕор, холугар эмиэ улахан үрүҥнээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С белой полосой вдоль хребта и с белым пятном на бёдрах, а иногда и на лопатках (о масти крупного рогатого скота)
Үчүгэйиэн, саппыйа саадьаҕай Ньирэй тигиилээн ойоро Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов. Сарбынньах саадьаҕай — ойоҕоһун ортотугар диэри быдьына (быдьыгырас) үрүҥнэрдээх саадьаҕай (ынах сүөһү дьүһүнүгэр). ☉ С мелкими белыми пятнами вдоль хребта и по бокам (о масти крупного рогатого скота)
Сарбынньах саадьаҕай ынахтарыгар Аан дойду уола айаатаан, Ала оҕус аҕалаах буолуом этэ. Саха нар. ыр. II. Таллан саадьа- ҕай — өттүгэр, санныгар кытары түһэр ордук кэтит саадьаҕайдаах (ынаҕы дьүһүннүүргэ). ☉ С широкой белой полосой вдоль хребта, переходящей на бёдра и лопатки (о масти крупного рогатого скота)
[Хотуна ыҥырбытыгар] уол этэ дыр гынна, Оройо бүрүтэ тарта. «Таллан саадьаҕайы кыайан этэрбэккэ, Таһыллыах сорум кэллэҕэ дуу?» — диэтэ. С. Васильев
ср. монг. шаазгай, орд. шаадьагэ, халх. шаадзге ‘сорока’

1. даҕ. Төрүүр-ууһуур дьоҕурдаах, буоһаан төрүөх төрөтөр айылҕалаах харамай. ☉ Особь женского пола, самка
   Үчүгэйкээн бэйэлээх хара саадьаҕай тыһы ньирэй, киинин санньылыппытынан, хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо бөрөлөр …… иннилэригэр иһэр кырдьаҕас тыһы бөрө диэки көрөн, хороһон олортоон кэбистилэр. Р. Кулаковскай
   Тыһы мохсоҕол атыырынааҕар улахан, бөдөҥ, көрдөххө харахха тута быраҕыллар. «Чолбон»
2. Синньигэс, намчы (хол., кыл). ☉ Тонкий (напр., о конском волосе)
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). [Ньургун Боотур] кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ; сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылаан истэ. Ньургун Боотур
   Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна, аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   Киһи барахсан олоҕо, арыт, тыһы кыл саҕаттан тутулла сылдьара эмиэ баар буолар. М. Тимофеев-Терёшкин
   ♦ <Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар>, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар фольк. — баай сахаларга илии-атах буолар эдэр хамначчыттар (эдэр, кырасыабай дьүһүннээх уолаттар, кыргыттар диэн суолтаҕа этиллэр). ☉ Эпическая формула, описывающая молодых парней и девушек, участвующих в традиционных обрядах (эпитет <тоҕус субан туруйа курдук ‘словно девять вольных журавлей’>, аҕыс тыһы кыталык кыыл курдук ‘словно восемь самок стерха’ употребляется в значении ‘красивые, пригожие (молодые люди)’)
   Аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар, аҕыс сиэллээх кэриэн ымыйаны арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан адаарытчы-будаарытчы арыылааҥҥыт, айахта тутуҥ. Ньургун Боотур. Чэйиҥ! Тоҕус субан туруйа курдук уолаттаар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттаар! Бу оҕолору ой курдук оҥоруҥ, тах курдук таҥыннарыҥ! Саха фольк. Тыһы кыталык курдук <дьахтар> фольк. — кырасыабай, кэрэ дьүһүннээх (дьахтар). ☉ Очень красивая, прекрасная (о женщине) (букв. словно самка стерха)
   Балта тиийэн, тыһы кыталык курдук дьахтар тиийэн эмээхсин оҕо өттүгэр «дьорос» гына түстэ. Ньургун Боотур. Тыһы кылы тыыра этэр — киһини ылыннарар уус тыллаах, саҥалаах. ☉ Речистый, красноречивый (букв. словом расщепляет тонкий конский волос)
   Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах киһи (өс хоһ.). Эн курдук тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор көрдөһүүтүн хайа дьахтар аккаастыай? Болот Боотур
   ◊ Тыһы сибэкки бот. — бытыга (тычинката) суох сибэкки. ☉ Женский, пестичный цветок
   Оҕурсу икки гибридтэрэ олус элбэх тыһы, аҕыйах атыыр сибэккилээхтэринэн уратылаһаллар, ардыгар атыыр сибэккилэрэ олох суох буолаллар. КЮС ОАҮүА
   Оттон аҥаардас соҕооччуктаах эрэ сибэккилэр тыһы сибэккинэн ааттаналлар. ҮСАКИ-5
   Тыһы уонна атыыр сибэккилэр үксүн биир үүнээйигэ [кабачокка] сэбирдэх хонноҕор үөскүүллэр. ЕАМ ББКП
   др.-тюрк., кум., уйг. диал. тиши, тур. диши

I
аат.
1. анат. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ: үөскэҕи ийэтин этин-сиинин кытта ситимнээн, кини аһыырын, сайдарын хааччыйар быа курдук субурхай уорган (оҕо төрөөтөҕүнэ хам баайан баран быһыллар, баайыыта хатан түһэр). ☉ Пуповина
Ньирэй, киинин санньылыппытынан, хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Үөскэх кэнэҕэскини кытта киининэн холбоһор, киин иһинэн хаан тымырдара бараллар. ББЕ З
Киинэ түһүөҕүттэн алта ыйыгар диэри оҕону күн аайы сууйуллар. Дьиэ к.
2. Өрөҕө ортотугар чөҥөрүйэ сылдьар, ийэни кытта ситимнии сылдьыбыт быатыҥы уорган онно. ☉ Пупок
Оҕонньор убаһа суорҕанын киинигэр диэри арынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Халыҥ хаһам харбыытаан, Кииним анна киистэлэнэн, килбиэним кэхтэн Ким да аны киһи диэбэт буолла. С. Зверев. Һулыркан тугу да гыммат, чоҕунан киинин тулатын дьабайдыырын эрэ билэрэ. Эвен фольк.
тюрк. кин, киндик
II
1. аат.
1. Салайар, дьаһайар тэрилтэ (хол., судаарыстыба, улуус, оройуон дьаһалтата) түмүллэн үлэлиир сирэ. ☉ Административный центр
Улуус киинэ Чөркөөх — Платон Алексеевич Ойуунускай төрөөбүт сирэ. Амма Аччыгыйа
Оройуон киинин Чокуурдааҕы мин көрүөх бокуой да булбакка хааллым. Н. Заболоцкай
Каракорум куорат 750 сыллаахха төрүттэммитэ үһү. Маҥнай уйгуур ыраахтааҕытын киин куората эбит. Онтон Монгольскай импиэрийэ киинэ буолбут. И. Федосеев
△ Ханнык эмэ дьарыгы эбэтэр дьону тэрийэр, түмэр, салайар тэрилтэ, сир. ☉ Руководящий, координирующий центр
Бу кэмҥэ нэһилиэккэ дьон тоҕуоруйар икки суол киин олохсуйда — таҥара дьиэтэ уонна оскуола. Амма Аччыгыйа
Биһиги сүүрбэһис үйэбит саҥатыгар аан дойду үлэһиттэрин революционнай хамсааһыннарын киинэ Россияҕа көспүтэ. Эрчимэн
2. Ханнык эрэ дьарык, сатабыл, билии түмүллүбүт, ордук сайдыбыт сирэ; туох эмэ тутаах өттө. ☉ Средоточие, очаг развития какой-л. области знаний, профессии, каких-л. занятий; центр чего-л.
Бу квартира Саха Республикатын музыкальнай киинэ этэ. Суорун Омоллоон
Оччолорго бу университет Россия естественнэй-научнай өйүн-санаатын киинэ буолбута. П. Филиппов
Византия импиэрийэтигэр култуура Арҕаа Европа курдук кэхтибэтэҕэ. Манна ордубут бэртээхэй куораттар ремесло, эргиэн кииннэрэ буолалларын ааһан, култуура кииннэрэ буолаллара. АЕВ ОҮИ
Аристотель Сир — шар формалаах итиэннэ айылҕа бүтүннүүтүн киинэ, оттон Күн уонна сулустар Сири тула эргийэллэр диэн ааҕара. КФП БАаДИ
3. Туох эмэ саамай ортото. ☉ Середина чего-л.
Уһун дураар хочо ортотугар, Киэҥ-дьалхаан сыһыы киинигэр киирэммит күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрүөхпүт! Ньургун Боотур
Кыладыкы Сырдык аҕай киинигэр, Сылам далбар быарыгар — Баалтааны уустара баар сурахтаахтара. П. Ойуунускай
Туристическай оптуобуска олорон куорат киинин диэки куугунатан истибит. Г. Колесов
4. Туох эмэ (үксүгэр төгүрүк быһыылаах эттик) эргийэр сүнньэ; ханнык эмэ тэрили эргитэр үөс. ☉ Ось вращения; стержень какого-л. вращающегося механизма
Сир бэйэтин киинин тула сүүрбэ түөрт чаас устатыгар толору биирдэ эргийэр. МЛФ АҮө
Сир бэйэтин киинин тула сууккатааҕы хамсааһынын оҥорор буолан, күн «тахсан», халлаан устун хамсаан баран «киирэргэ» дылы гынар. ЭМ КТК
Бары планеталар, син эмиэ Сир курдук, бэйэлэрин кииннэрин тула эргийэллэр. СМН АҮө
Мас олоххо хамсаабат гына тааһы уураллар. Ол үрдүгэр биир тааһы тимир кииҥҥэ уонна туорай тимиргэ көҥүл эргийэр гына уураллар. В. Короленко (тылб.)
5. саахымат. Саахымат дуоскатын саамай ортотугар баар ордук суолталаах, оонньуурга табыгастаах түөрт харах. ☉ Центр поля в шахматах
Дуоска ортотугар баар түөрт хонуу киин диэн ааттанар. ПВН СБК
а1 − в2 харда идиэйэтин туһунан этэр буоллахха маннык: уҥа балаһаҕа холуонна оҥорон, онно тирэнэн киини хонтуруоллааһын. НСС ОоО. Харалар пешкалара кииҥҥэ түмүллүүлэрэ олус бэрт, ол үрүҥнэр күүстэрин өссө ордук бохсор. КА СОоО
6. көсп. Туох эмэ төрдө, сүрүн өттө. ☉ Ядро, суть чего-л.
Бастаан олоҕу кыайдахха үөрэххэ тиийиэхпит, үөрэҕи кыайдахха олох үтүөтүгэр тиийиэхпит. Онтон олох икки үөрэх икки биир кииннээхтэр. Эрилик Эристиин
«Бөдөҥсүйдэххэ, холбостоххо сөп» диэн тыллар кэпсэтии киинэ буоллулар. М. Доҕордуурап
Ханна баҕарар быыстапкаҕа бырагыраама киинэ, сүрэҕэ диэн баар буолар. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Салалта, дьаһалта түмүллүбүт сиригэр баар. ☉ Расположенный в административном центре, центральный
Улуус киин дэриэбинэтигэр «Тайҕаҕа» бартыһааннар …… этэрээттэрэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Сопхуос] киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
2. Туох эмэ ортотугар баар. ☉ Расположенный в середине, центре, центральный
[Симоннаах] киин болуоссакка …… олорон сынньаннылар. Л. Попов
Киин оройуоннар сахалара Мастаах эҥин диэн араарбаттар, Бүлүүнү барытын суулуу тутан сымаһыттар дойдулара дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
3. Салайар, дьаһайар кыахтаах, бырааптаах; тутаах, быһаарар суолталаах. ☉ Руководящий, организующий; важный, определяющий, центральный
Урут быраактыкаҕа кини киин телеграфка сылдьыбыта. Софр. Данилов
Бириэмэни сатаан туһаныы — уруогу биэрии биир киин боппуруоһа. Н. Лугинов
Дириэктэр Трофимова олус элбэхтик киин базаҕа тиэстэрэ. М. Попов
Дыраама кэлин киин бэчээккэ эмиэ хайҕаммыта. КНЗ ТС
♦ Болҕомто киинигэр сылдьар (турар) калька. — ордук кыһанан, кичэйэн көрүллэр-истиллэр; ордук харахха быраҕыллар. ☉ Находиться, быть в центре внимания
Болҕомто киинигэр, уруккутун курдук, сир баайдарын табыгастаахтык туһаныы боппуруостара тураллар. ТХЭ
Аана хайабытыттан да үтүө майгылаах, уус тыллаах буолан болҕомто киинигэр сылдьара. «ХС». Килбиэннээх киин үрд. — туох эмэ уһулуччу сырдаан, үрдээн көстөр ортото; тутаах сир. ☉ Лучезарное, возвышенное средоточие чего-л.; особо важное место
Аан дойду арҕаһын килбиэннээх киинигэр, Айар күүс түмүллэр Кириэмил иһигэр. П. Ойуунускай
Киэҥ аҕа дойдубут Килбиэннээх киинин Кэрэ Москубаны Улуу сүрэхпит диэн, Уруйдуу, ыллыы сылдьабыт. С. Васильев. Килбэйэр киин үрд. — туох эмэ саамай тутаах, сырдык өттө. ☉ Центральная, главная часть чего-л., сердцевина
Сир киэнэ килбэйэр киинэ …… Дьоллоох-соргулаах Дьобуруопа диэн баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туймаада сыһыытын килбэйэр кииниттэн Титирик ойуурдуу тэнийэн үөскээбит сахалар …… үрэллэн хааллыбыт. И. Гоголев
Аан Тараҕана сайылыгын Килбэйэр киинигэр, Томтойор ортотугар Хайҕарыадап кулуба Хаайан, тууйан олоорто. Саха нар. ыр. III
Көй киин көр көй II. Дорообо, тайҕам саҥа куората, Эйэ куората — Мииринэй, Дьол тааһын — алмаас көй киинэ. Эллэй
[Маарыйа эмээхсин:] Бассабыыктар көй кииннэрэ, көмүс уйалара көтүлүннэҕинэ, киһиттэн ордор үһүлээр. Эрилик Эристиин. Эргийэр киинэ — туох эмэ саамай тутаах өттө. ☉ Кто-что-л., вокруг которого вращается все остальное, центр вращения
Мин сороҕор сир эргийэр киининии, сир томтойор саалыныы сананабын. С. Тарасов
Кээтиис, холкуос бэрэссэдээтэлэ киһи быһыытынан, бырааһынньык эргийэр киинэ кини этэ. Айталын
Тэрилтэ эргийэр киинэбит — диэччи Дэлэгэй соҕус салайааччылар Дэҥнэтэн баар буолааччылар. В. Алданскай
◊ Ааҕар-суоттуур киин — анал массыыналарынан уонна анал ньыманан араас өрүттээх сибидиэнньэни түмэн бэрээдэктиир тэрилтэ. ☉ Вычислительный центр
Ааҕар-суоттуур киин куорат бары институттарыттан, научнай тэрилтэлэриттэн киирэр ахсааннары суоттуур. Н. Лугинов. Киин куорат — судаарыстыба салалтата, дьаһалтата түмүллүбүт сүрүн куората. ☉ Столица
Ханнык да норуот киин куората ол норуот сирэйин курдук буоларын …… Айдар онно өйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Румыния киин куоратыгар Бухареска аан дойдутааҕы дьаарбаҥка буолуохтаах. «Кыым»
Киин муннук көр муннук. Эргимтэ икки радиуһа үөдүтэр муннуга …… киин муннук диэн ааттанар. КАП Г. Күнү-дьылы билгэлиир киин — айылҕа туругун кэтээн көрөр уонна ити туһунан сибидиэнньэни хомуйан, түмэн чинчийэр тэрилтэ. ☉ Метеорологический центр
Күнү-дьылы билгэлиир киин биллэрэринэн, быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. «Кыым». От киинэ — ардахтаах кэмҥэ кэбиһиллибит окко, сытыйбатын диэн, уһун маһынан оҥоһуллубут көҥдөй. ☉ Специальное отверстие в стоге сена, устроенное при помощи жердей, для предупреждения гниения
«Дьон кэллигит дуу? Абырааҥ», — диэн саҥа иһилиннэ. «Арба даҕаны, [Настаа] от киинигэр түстэҕэ», — диэн Сүөдэр сүрэҕэр ыттарда. М. Доҕордуурап
Эргийии киинэ көр эргийии. Эргийии киинэ диэн эттик эргийэр сүнньүн ааттанар. СМН АҮө
Эргимтэ киинэ көр эргимтэ. О туочука — эргимтэ киинэ. ШИН А