сущ
балтаһыт

м. балтаһыт.

аат. Күөрдү саталлаахтык туттарга үөрүйэх киһи. ☉ Человек, раздувающий кузнечные меха
[Уустарга] кинилэргэ көмөлөспүт күүстээх-уохтаах, модьу-таҕа балтаһыттар, күөрчүттэр, атын көмө үлэҕэ сылдьыбыт дьон ааҕыллыбатылар. МАП ЧУу

күөртээ диэнтэн х-ччы аата
Көстөкүүн ууска Күөртээччи буолтум, Баралаан ууска Балтаһыт буолтум. Эллэй
Эр бэрдинии барбытым Ууска күөрт күөртээччинэн, Көмө буолуон баҕарбытым Мин да күүһүм ийэ сирбэр. Н. Босиков
[Чаачас] харсахабыра суох киһи этэ. Этиһиини күөртээччи кини буолара. «ХС»

аат., кэпс. Туох эмэ кыра туһа, күттүөн. ☉ Хоть малейшая польза
Татыйаас тойонун Балтаһыт Сүөдэри, аас-аччык олоҕу кыайан тулуйумуна өлбүтүн уҥуох тутан иһэр. «Аны кэлэн үтүөлүк тахсыбат буолбут киһитэ өлөн сынньаннаҕа», — дии саныыра Татыйаас. М. Доҕордуурап

1. даҕ. Мэлдьи аччык, хоргуйа сылдьар (олох, кэм). ☉ Скудный в смысле продуктов питания, голодный (жизнь, время)
   Т.Г. Шевченко айымньыларыгар Украина норуотун сордоох-муҥнаах, эрэйдээх-кыһалҕалаах, аас-аччык олоҕо ойууланар. Софр. Данилов
   Татыйаас тойонун, Балтаһыт Сүөдэри, аас-аччык олоҕу кыайан тулуйумуна өлбүтүн уҥуох тутан иһэр. М. Доҕордуурап
2. аат суолт. Уһуннук, быстара аччыктааһын. ☉ Длительный, изнуряющий голод
   Хотугу сир! Эн дьонуҥ тэҥҥэ быстара: Батталтан, дьаҥтан, аастан-аччыктан. Эллэй

I
аат., эргэр. Былыргы саха уустара уруудаттан уһааран ылар тимирдэрин сомоҕото (кэлбит нууччалары хаачыстыбата ураты үрдүгүнэн сөхтөрбүтэ). ☉ Железные болванки, получаемые путем сплава руды древними якутскими кузнецами (удивившие первых русских своим высочайшим качеством)
Ол сымара таастан ыстаал болгуо тахсан кэлэр. Амма Аччыгыйа
Балтаһыттар ыһыынан болгуону бысталыыллар. «ХС»
II
даҕ. Халыҥ, томороон быһыылаах, көһөҥө. ☉ Массивный, внушительного размера. Болгуо таас
□ Болгуо мууһу кумалаары саас иһэр. И. Гоголев
△ Кыайан хамсаппат, тутуннарбат олус халыҥ (таҥас туһунан). ☉ Тесный, неудобный (об одежде). Болгуо үтүлүк. Болгуо сон
□ Таҥаһым хос-хос буолан болгуота бэрт, кыайан хамсаппат. СГФ СКТ. Тэҥн. бороҕой

1. аат. Туох эмэ улахан, бүтүн быстаҕа, быстаҕаһа. ☉ Незначительная часть чего-л. цельного, большого, лоскут, клочок, обрывок (напр., материи, бумаги, земли)
   Тирии лоскуйа. Ылтаһын лоскуйа. Бааһына лоскуйа.  Сарсыныгар, туспа кыһаҕа эмиэ хат уһааран, күүстээх балтаһыттар үөгүлүү-үөгүлүү, тыын быстарынан сүгэ ыһыынан болгуо тимирдэри лоскуйдарга бысталыыллар. «ХС»
   Ууллубатах хаар лоскуйдара …… онон-манан күлүккэ тулаайахсыйа маҥхаһаллар. Н. Габышев
   △ Туох эмэ быстах түгэнэ, сороҕо. ☉ Отдельный момент, фрагмент, эпизод, кусок (напр., жизни)
   Өссө «Медный всадник» диэн Пушкин суруйбутун кыра лоскуйу Ньургун биэчэргэ нойосуус аахпыта. Болот Боотур
   Горняктар олохторуттан аҕыйах лоскуйу к эп сии рг э с о р уннум. «ХС»
2. даҕ. суолт. Этиигэ сыстыы ситиминэн быһаарыы буоллаҕына: туох эмэ лоскуйа, быстаҕа буолар; кыра. ☉ В позиции примыкающего определения: представляющий собой лоскут, клочок чего-л.; крохотный, маленький
   Лоскуй кумааҕы. Лоскуй былыт. Лоскуй сир.  Д ь а д а ҥ ы л а р лоскуй ходуһаларын дуомугар сүөһүлэрин да кыайан ииппэттэрэ. СССБТ

төһө ахс. аат.
1. 7 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 7. Биэһи сэттэҕэ төгүллээ
□ Бу Атамай сэттэ уоллаах кырдьаҕас. Суорун Омоллоон
Туох да үлэҕэхамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы-кырбас кыра оҕолоох этилэр. Күндэ
Өрө көрө түспүппүт, сэттэ үөрдээх хоҥор хаас өрүс сүнньүн туһаайан ааһан эрэллэр эбит. В. Титов
△ 7 ахсаан кэриҥэ. ☉ Семь (количество кого-чего-л.). Сэттэ мөһөөх. Сэттэ көс устатыгар тайыыр
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «сэттэлээх, сэттэ саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «семь лет кому-л., семилетний»
Миитэ быйыл сэттэтэ, сэмэй, өйдөөх эр бэрдэ. С. Тимофеев
Сэттэбин туолуубар бэйэм тииҥниибин. Н. Тарабукин (тылб.)
Сэттэтигэр оскуолаҕа Киирэн начаас үөрэммитэ Суруйа, суоттуу, ааҕа. «ХС»
♦ Сэттэ бэрэкэй буолар түөлбэ. — биирдэ эппитин хаста да уларытар, уларыта сылдьар. ☉ Часто менять своё решение и намерение
Эн бүгүн миигин кытта барсыах буолтуҥ буолбат дуо уонна эмиэ тоҕо сэттэ бэрэкэй буоллуҥ? ГНС СТСДТ
Сэттэ көлөһүнүн ык кэпс. көр көлөһүн. Ыарыы, сэгээр, сэттэ көлөһүммүн ыкта, күнүм хараарарга дылы гынна да, күөгэйэ устан, күөгэс гынан таҕыста. В. Миронов. Сэттэ көлөһүнэ тоҕунна — 1) күүһэ-сэниэтэ эстиэр диэри үлэлээтэ. ☉ Работать до изнеможения (букв. пролить семь потов)
[Оҕонньор:] Былыр биһиги хамса табаах иннигэр сэттэ көлөһүммүтүн тоҕорбут. А. Кондратьев; 2) аһара тириттэ, көлөһүн алынна. ☉ соотв. семь потов сошло с кого-л.
Мин, урут соҕуруу дойду куйаас сайынын билбэтэх киһи, дьэ сэттэ көлөһүнүм тоҕунна эбээт. С. Никифоров. Сэттэ сирэй — дьоҥҥо бэрт буола сатыыр; ньылаҥнас киһи. ☉ Подхалим, льстец, угодник. Биһиги да ортобутугар сэттэ сирэйдэр бааллар. Тэҥн. хамыйах салааччы. Сэттэ сирэй буол — дьоҥҥо бэрт буола сатаа, албыннас. ☉ Подхалимничать, угодничать
«Бачча элбэх тойон-хотун кэлбитигэр боппуруоһу туруорсубаккыт, наадаҕытын эппэккит, сэттэ сирэй буолаҕыт!» — биригэдьиир Мэхээлэ үлэһиттэрин мөҕөр. «ХС». Сэттэтин ыл — улаханнык кэмсинэр гына кэһэт, кэһэтэн биэр. ☉ соотв. намылить голову кому-л.; преподать горький урок кому-л. [Тойон] соччо айдааны тарпакка баран хаалта, хата, ол оннугар антах тиийэн кинээһи сэттэтин ылбыт этэ. Н. Заболоцкай
«Кини мэлдьи итинник ээ, иллэрээ күн мин кинини сэттэтин ыла сыспыппын, эн көмүскэспитиҥ дии!» — диэн балтаһыт Кууска Солуомабы саҥата суох ыытар. Д. Таас. Сэттэ үүккүнэн ситэри иһит (тоҕус үүккүнэн толору болҕой, үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит) — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно. Доҕоор, болҕойон сэттэ үүккүнэн ситэри иһит эрэ
□ — Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Сэттэ чох үрдүгэр үктэн (олор) — олус ыксаа; ыгылый. ☉ Доходить до крайней степени какого-л. состояния; опешить, растеряться
Оччолорго даҕаны биһиги сэттэ чох үрдүгэр олорботохпут, киэҥ-холку этибит. ВМП УСС
Киниэхэ холоонноох доҕор, тэҥнээх кэргэн буолуохтаах уолан киһи кинилэргэ кэлэ сылдьыаҕыттан ыла, сэттэ чох үрдүгэр үктэнэ сылдьар. «Чолбон». Сэттэ чох үрдүгэр (үөһэ) <уур, түһэр> — ыксалынан, түргэн үлүгэрдик (буһара уур, буһара оҕус). ☉ В большой спешке, очень быстро (варить что-л. — букв. поставить, опустить на семь угольков)
Икки чөркөйдөрүн үргээн, тырыта-хайыта тыытан солуурчахха уган, сэттэ чох үрдүгэр уура оҕустулар. Айталын
Чэй даҕаны сэттэ чох үрдүгэр түргэнник оргуйбута. П. Аввакумов
Кэргэнэ ыалдьытын итиилээри, иирдэ олорор сүөгэйдээх ыаҕаһын уолугар туттарбыт, оһоҕун күөдьүтэн, чаанньыгын сэттэ чох үрдүгэр уурбут. Ф. Постников
Кини бэҕэһээ киэһэ ириэрэ киллэрбит куобаҕын сүлэн солуурчаҕар ыга аспыта, сэттэ чох үөһэ түһэрбитэ. «Чолбон». Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (ки- һи) — угаайылаах өйдөөх, киитэрэй (киһи). ☉ Хитрый (человек), пройдоха, ловкач
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэттэр диэтэҕиҥ. И. Никифоров
Ол тирэх кэнниттэн Манна кэлбит эбит, Саргытын була, саха оҕото — Эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргийбит Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох. Эллэй
«Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — дии-дии Аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
тюрк. йети, йэтти