ж. I. ист. тирания (кырыктаах, батталлаах былаас, баһылыктааһын); 2. перен. муҥнааһын-сордооһун.

бахтай диэнтэн дьаһ
туһ. Баанданы бахтатан, Баайдары самнаран Батталлаах биистэрин үүрбүппүт. Күннүк Уурастыырап

батталлаах диэн курдук
Баттыгастаах үйэ самнан, Баайдар, тойоттор бахтайдылар. Күннүк Уурастыырап
Додор кулуба дьон кэпсээнинэн буоллаҕына, хайа да былыргы саха тойотторуттан, баайдарыттан ордук суостаах, ордук баттыгастаах киһи эбитэ үһү. Саха фольк. [Кутанаҕа олохтоох Түмэппиэйэптэр] аһара баттыгастаах баайдар. Н. Якутскай

сэлээннээ диэнтэн хай
аата. Чахчыта даҕаны, дьахтарга дьиэ үлэтин үксүн сэлээннээһин — эргэ, батталлаах олох хаалынньыҥа буолбат дуо? Н. Габышев
Оҕо иитиитин боппуруоһунааҕар бэйэлэрин үлэлэрин, хаһаайыстыбаларын боппуруоһун үрдүктүк тутан, наар оскуолаҕа сэлээннээһиҥҥэ тиийэн хаалаллар. «Кыым»

аат., хом. суолт. Үптээх-маллаах уонна кыаммат дьон. ☉ Имущие и неимущие
[Бүөтүр:] Иккиһин этэбин, таптал баай-дьадаҥы диэн араарбат, баайы-дьадаҥыны киһи бэйэтэ булар. А. Софронов. [Кыһыл Ойуун:] Андаҕайабын айыы аймаҕын ааспат-арахпат айыытынан, Батталлаах олох уларыйыаҕа, баайа-дьадаҥыта бараныаҕа. П. Ойуунускай
Кини [Күн Дьирибинэ] кыра сааһыттан баай-дьадаҥы атааннаһыытын, эрэйи-муҥу, олох кыһалҕатын билэн улааппыта. «Кыым»

аат., хом. суолт. Дьадаҥылары көлөһүннээн байан, баһылаан олорор дьон. ☉ Правящий клан богатых
Ол да иһин үтүө санаалаах эдэр ыччаттар баайы-тойоту утаран, көскө баран муҥу-сору көрөллөр. Эрилик Эристиин
Ол иһин Баатара үрэҕэр, Баай-тойот батталын билбэккэ, Эн [Федор Попов] ымыы чыычаахтыы көччүйэн, Ырыанан, көрүнэн үүммүтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Батталлаах баайтойот уоругун умата – Батастанан турбута Манчаары. Эллэй

сыһ.
1. Кытаанахтык, ыксары (тут). ☉ Крепко, сильно, изо всех сил
Баайдар урукку батталлаах олохторун эргитээри охсуһа сатыахтара, оччоҕо биһиги кинилэри чолоҥноппокко, быччары харбаталаан иһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн Быһа харбааммын, Быччары тутаммын, Тыыннаах ыты Тыыҥҥын иһиллээтэҕим. П. Ойуунускай
2. Тобус-толору. ☉ Полным-полно
Хабыллар хабараан тымныыга Харгы күүһэ ханаабаны хаспыта, Ыал бөҕүнэн онтукайбыт баара Ыы-быччары саас туолбута. В. Алданскай

аат., эргэр. Кимиэхэ эмэ төһө эрэ сууманы хаһан эрэ төлүөхтээҕин туһунан эбэһээтэлистибэ; сыаналаах сурук. ☉ Вексель (письменное обязательство об уплате взятой в долг суммы)
Дьиэксэл бөҕөнөн эргийбит Хабала бөҕөнөн хаайбыт Киһини хара хаанынан ыстаппыт Дьэкиим Ньалбарыанаптан ордук Хараҥа батталлааҕы көрбөтөҕүм. Саха фольк. Иэскэ киирэрин кэрэйбэтэ Көстөрүгэр үөрдэ, Биэрэртэн ылла, Хабалаҕа хаайтарда, Дьиэксилгэ тэптэрдэ. А. Софронов

[ити +курдук] сыһ. Этиллэрин, кэпсэнэрин курдук (саҥар, гын, оҥор). ☉ Так, вот так, таким образом (говорить, сделать и т. п.)
Итигирдик саныы-мунчаара иһэн, соһуйан дьик гына түстэ. П. Ойуунускай
Хайдах итигирдик тыллаһаҕын, ийэбит буоллаҕа дии. Далан
Арай былыр батталлаах үйэҕэ баайдар, тойоттор итигирдик атаҕастыыллара. С. Ефремов
Аны киһи истэригэр итигирдик этэҥҥин өлүү буолаарай. МНН

эс I диэнтэн хай
аата. Бары эдэр уохтары Батталлааҕы эһиигэ! Туруҥ, баайы самнарыҥ, Киириҥ тиһэх сэриигэ! Эллэй
[Өлөксөй] бэрт кыра сааһыттан саҥа олоҕу тутууга, баттабылы-атаҕастабылы эһиигэ олус актыыбынайдык, дьорҕооттук киирсибитэ. Багдарыын Сүлбэ
Маҥнайгы эһиилэригэр күрдьэхтээх буорун кыайан үөһэ бырахпакка, иһирдьэ саккыратта. Д. Таас