үөрэҕир диэнтэн дьаһ
туһ. [Никиитэ:] Аан бастаан бүтүн саханы төрөөбүт тылынан үөрэҕирдэн, кыттыгас, холбоһук көдьүүһүн биллэрэн баран, баайы, дьадаҥыны тэҥниир сөп буолуо этэ. Күндэ

көр араарыс
«Бука бары, бары бииргэ, баайынан-дьадаҥынан араарсыбакка, өстөһүүтэ суох, бырааттыы тапталынан холбоһон тураммыт, таҥараҕа үҥүөҕүҥ!» — дии саныыр Наташа. Л. Толстой (тылб.)
Аахса барбаппыт атын омук диэн, — Атастарга үөрэбит. Араарсыбаппыт хара-үрүҥ диэн, — Илиибитин биэрэбит. С. Тимофеев

аат. Улаханнык өһүргэтии; үүрүү-түрүйүү, кырбааһын; баттааһын-үктээһин, көлөһүннээһин. ☉ Нанесение большой обиды, оскорбление; притеснение, нанесение побоев кому-л.
Аан дойдуга баттабыл, атаҕастабыл диэн суох буолуохтаах, Иэҕэйэр икки атахтаах баай-дьадаҥы, нуучча-саха бары тэҥ буолуохтаах. Күндэ
Оттон оҕо эрдэхпинэ сынньыллыыны, атаҕастабылы атаҕастанным ини. Көр, биирдэ хараҕым уута тахсыбытын өйдөөбөппүн эбээт. Амма Аччыгыйа
Эн даҕаны киһиттэн атаҕастанан атаҕастабыл амтанын бил ээ. Эрилик Эристиин

туохт. Кимниин эмэ доҕордуу буол. ☉ Сдружиться, вступать в дружеские отношения с кем-л.
Баай, дьадаҥы доҕордоспот (өс хоһ.). [Валя] бэрт үгүс оҕолору, кыргыттары кытта доҕордоспута. Суорун Омоллоон
Икки эдэр киһи ыраас сүрэх тапталынан доҕордоспуттара. М. Доҕордуурап
Майгылара-сигилилэрэ, өйдөрө-санаалара биир буолан аан маҥнайгыттан бэркэ доҕордоспуттара. И. Данилов

тал диэнтэн атын
туһ. Сокуоннай саастарын туолбут эр дьон, дьахтар, баай-дьадаҥы диэбэккэ, сууту таларга, суукка талылларга бары биир тэҥ бырааптаахтар. П. Ойуунускай
Сааһын тухары киниэхэ хамначчыт сылдьыбыт Сабыдах Бүөтүр үчүгэйдик үлэлиир буолан …… оройуон сийиэһигэр дэлэгээтинэн талыллар. Амма Аччыгыйа
[Типографияҕа] хаһыат илиинэн талыллар, кыргыттар ити идэни түргэнник баһылыыллар. ПА

проявлять родственные чувства; проявлять заботу о родственниках; баай дьадаҥыны уруурҕаабат посл. богатый бедного за родственника не считает.

туохт. сыһыан т. Инники буолбуту, этиллибити кытта оннук да буоллун диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает возможное согласие говорящего со сказанным
Буоллун, мин биир тылы этиһиэм суоҕа, буоллун, барыта оннук буолан истин! А. Сыромятникова
Чэ, буоллун... Мин кырдьан түөс буолан хаалбыт оҕонньор мөккүспэппин. Н. Якутскай
Кини өһүргэнэн баран хаалыаҕа, аны кини диэки көрүөн да баҕарыа суоҕа, буоллун. М. Попов
△ Арыт эмоциональнай күүһүрдэр дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет эмоционально-усилительный оттенок
Буоллун! Ыраас сырдык аата Ыччакка ахтыллыа. Эллэй
Бары ону итэҕэйбэттэр: баайдыын, дьадаҥылыын. Буоллун! Үөрэхтээх бэрэссэдээтэлтэн баайдар ордук толлоллор. Софр. Данилов
Буоллун! Ким да кинини кыһарыйан кустата үүрбэтэҕэ. «ХС»
△ Баҕар, оннук буоллун, ол эрээри диэн суолталаах дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок допущения и уступки с противопоставлением
«Чэ, баҕар, буоллун, — диэтэ тиһэҕэр Айаан. — Ол эрээри биһиги ити дьыаланы хайаан да тиһэҕэр тиэрдиэхпит». Н. Лугинов
Буоллун. Эн ийэҕэр мин инньэ диэтэхпинэ, кини сөбүлүө дии саныыгын дуо? Далан
Буоллун! Булгу өйөбүллээх, кириэппэстээх эрэ кыргыһыы баар үһү дуо? «ХС»

I
дьүһ. туохт. Олус улахан буол, иннин диэки үтэ, анньа сырыт (киһи иһин туһунан); олус улахан истээх буол. ☉ Сильно выдаваться вперёд (о животе, брюхе); выставлять большой живот, быть чрезмерно пузатым
Чоочо …… ыга тотон саалаҕа таҕыста, кини кэнниттэн тойон иһэ ырҕайан таҕыста. И. Гоголев
Аҕабыыт тураары ырҕайар. Эрилик Эристиин
Баай-бандьыыт тойоно эйигин ыххайа, Иннигэр турбута ырҕайан. С. Васильев
II
1. аат., аб. Олус эмис, топпут-туолбут киһи. ☉ Толстяк, жиртрест
Уу, эмиэрикэ, дьоппуон ырҕайдара! Кинилэр буулдьалара бүгүн нуучча, саха, эбэҥки хараҥа саллааттарын илиилэриттэн биһигини тэһэ сүүрүө! Абам эбит! Н. Габышев
2. даҕ. суолт., аб. Аһара топпут, сиэбит-аһаабыт (хол., баай киһи). ☉ Толстопузый, толстобрюхий (напр., о богаче)
Ырҕай баай дьадаҥы ыалым биир ынаҕын …… былдьаан ылара. Эллэй
Ыардьаныар батталга кыайтаран сытабын, Ырҕай баай эйиэхэ кыр өһү ыытабын! Таллан Бүрэ
◊ Буос ырҕай көр буос
Халлаан да хабырыта ыстаннын, Сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай?! Эрчимэн
Ол буос ырҕай баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов

1. даҕ.
2. Баайа суох, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох. ☉ Не имеющий средств к существованию, бедный, неимущий
   [Дьаакып:] Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов
   Онуоха тойон ыаллыы олорор дьадаҥы киһини ыҥыртаран ылар. Суорун Омоллоон
   Борокуоппай Хобороос диэн икки ынахтаах дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыта. А. Бэрияк
3. Тугунан эмэ итэҕэс, аҕыйах, татым. ☉ Имеющий недостаток в чем-л., скудный
   Ледниктэн соҕуруу диэки дьадаҥы үүнээйилээх туундаралар нэлэһийэн сыталлара. КФП БАаДИ
   Персонажтар тыллара сымсахтар, дьадаҥылар. «ХС»
4. аат суолт. Баайа суох, мөлтөх хаһаайыстыбалаах, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох киһи. ☉ Неимущий, бедняк
   Баай дьадаҥыны аһыммат, дьадаҥы баайы аһыммат (өс хоһ.). Биһиги, дьадаҥылар, тулаайахтар, эмиэ дьоммут! Амма Аччыгыйа
   Ол эн сүөһү курдук үүрүллэ сылдьар дьадаҥыларыҥ тугу кыайан оҥоруох дьонноруй? С. Ефремов
   ♦ Буор дьадаҥы көр буор
   Уйбаан аҕата, буор дьадаҥы киһи, эдэр сааһыгар дьаҥҥа өлбүтүн кэннэ ийэтэ уонуттан тахсыбыт уолу аҕатын аймахтарыгар биир ынахтаан быраҕан баран, атын нэһилиэккэ эргэ баран хаалта. А. Софронов
   Сааһым тухары буор дьадаҥы мин баарбын. Эрилик Эристиин
   Уодьаан диэн буор дьадаҥы киһи олорор балаҕаныгар көтөн түһэллэр. «ХС». Быстар дьадаҥы - олус дьадаҥы, көммөт дьадаҥы олохтоох. ☉ Крайне бедный, нищий
   Бу дойдуга бэл быстар дьадаҥылар, хамначчыттар күүстээх санаалаахтар, хайа да баайтан куттамматтар. П. Ойуунускай
   Ити мааҕын эн Борокуоппайга «куһаҕыын баҕайы» диэбит өтөххөр быстар дьадаҥы уоллаах кыыс холбоһоммут, түөрт уон икки сыл син буруо таһааран буккуруһан бараммыт арахсыбыппыт. Амма Аччыгыйа
   Бэл урукку батталлаах-үктэллээх үйэлэргэ быстар дьадаҥы саха киһитэ муҥнаах «үчүгэйтэн» атыны билбэт буолара. И. Аргунов

аат.
1. Биирдии киһиэхэ эбэтэр ыалга, хаһаайыстыбаҕа тиксэр өлүү (сири түҥэтии саҕанааҕы), өлүү сир. ☉ Доля земли, выделяемая подушно, земельный надел (при переделе земли), пай. Паай сир
□ Сир бастакы үллэһигэр, Борокуоппай көрдөһөн туран паай сирин уонна уһаайбатын оннун манна анатан, кыстык угун саҕа туруорбах балаҕан оҥостон, бэйэтэ туспа буруо таһааран, ыал буолбута. А. Бэрияк
Бу бөлөх дьүүлүнэн силиэттэр Уопсай дьон мунньаҕын тартылар. Сири паай өлүүнэн түҥэттэр Боппуруос сүҥкэнин туттулар. Эрилик Эристиин
Аны баай, дьадаҥы диэн суох буолуохтаах, киһи барыта тэҥ буолуохтаах, сири дууһанан паай өлүүнэн түҥэтиллиэхтээх. Ф. Захаров
2. Дохуоту дууһанан түҥэттии (маҥнайгы холкуостар саҕана). ☉ Подушное распределение доходов (во времена первых колхозов)
Холкуостан ылар дохуот бастаан утаа паай быһыытынан түҥэтиллэрэ. И. Аргунов
3. Кэпэрэтиип чилиэннэрэ киллэрэр үптэрэ, усунуостара. ☉ Доля, вносимая пайщиками кооператива
Бахсы эргиэнин тэрилтэтэ табаар эргиирин икки сыллаах былаанын, соҕотуопка, килиэп астааһынын, нэһилиэнньэни паайга киллэрии уонна паай үбүн хомуурун былааннарын болдьоҕун быдан иннинэ …… толорбута. «ХС»
Кинигэ атыытын, килиэби астааһын, паай үбүн хомуурун, кэпэрээссийэҕэ чилиэни тардыы, …… барыһы ылыы былааннара бары аһары түстүлэр. «Кыым»
Кэпэрээссийэҕэ тардыыга, паай усунуоһун хомуйууга былаанын эмиэ лаппа аһарда. «Кыым»