даҕ.
1. Алгыс этиллэр, анаан-минээн алгыс туһаайыылаах. ☉ Достойный благопожелания; обращенный со словами благопожелания. Былыргы дьон тугу барытын алгыыллар, туох барыта алгыстаах дииллэрэ. Саха фольк.
2. Алгыһы этэринэн биллэр, алгыһа тиийимтиэтинэн аатырар. ☉ Известный своим мастерством говорить слова благопожеланий; славящийся действенностью своих благопожеланий. Эллэй Боотур тимир, мас ууһа, алгыстаах, бары үрүҥ айыылары алҕааччы. Саха фольк.
3. көсп. Дьоллоох, уйгулаах; бары өттүнэн санаабыт курдук үчүгэй. ☉ Благословенный, благодатный
Эрэйдээх-буруйдаах Икки атахтаах Эрэли-итэҕэли эргитиэҕэ, Алгыстаах олоҕу аҕалыаҕа, Аан дойдуну абырыаҕа. П. Ойуунускай
Ыалдьыбыты чэбдигирдэр сыралҕаннаах күннээх, аан дойдуга аатырбыт, алгыстаах дойду Крым кытыла буолар эбит. Амма Аччыгыйа
Баай-тойот былааһын сууһаран, Батталы-албыны суулларан, Аан дойду алгыстаах үйэтин Аан бастаан биһиги аспыппыт. Күннүк Уурастыырап

ытаа диэнтэн дьаһ
туһ. Аан бастаан ыллаппыт, ытаппыт Умнубат бастакы тапталбыт. С. Данилов
Ити биир ыал оҕолорун ытатан да биэрдилэр. Г. Нельбисова
Ол иһин көп эттээх окумалын биитэр харытын быһа кымыстаан ытатарым. ТТК
♦ Муҥҥун туон (ытат) көр муҥ I
Оччолорго баай-тойот хабалатыгар хам ылан, кыра-хара норуоту муҥун ытатара. «Чолбон»
Хаанынан ытат көр хаан I. Халты харбатан, Хаанынан ытатан Туйаарыма Куо барахсаны Былдьаан-талаан бардахтарын көр эрэ. П. Ойуунускай
Биһигини кэбилээбиттэрин курдук кинилэри эмиэ хаанынан ытатар дьон көстүөхтэрэ. П. Тобуруокап
◊ Маһын ииктэтэр (ытатар) көр ииктэт. Быйыл күһүммүт маһын ытаппат буолла быһыылаах, тоҕо эрэ тыйыс, тымныы

аат.
1. Ханна, туохха эмэ ыҥырары биллэрэр официальнай сурук. ☉ Повестка. Суут бэбиэскэтэ. Байаҥкамаат бэбиэскэтэ
□ Ыксал ыҥырыы ыраатта, Тиэтэл бэбиэскэ кэллэ: Омуннаахтык оҥоһун, Түргэнник бүт, Тиэтэллик тэрин. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мейер Едлин] хас да киһи аатыгар тиэтэллээх бэбиэскэ суруйа охсубута, итиэннэ хос уҥуор олорор младшай милиционеры ыҥыран хаһыытаата. Эрилик Эристиин
Сэрии буолбута иккис сылыгар улахан убайым Петр аармыйаҕа ыҥырыллар бэбиэскэ туппута. В. Тарабукин
2. Мунньахха көрүллэр, дьүүллэһиллэр боппуруостар. ☉ Повестка (вопросы для обсуждения на собрании, заседании)
Сир боппуруоһун, аҕыс чаастаах үлэ боппуруоһун, табаарга тааксалаах сыана тахсарын, баай-тойот диэки охтуулаах дьокутааттар сабатаастаан бэбиэскэттэн устарга эппиттэрэ. П. Ойуунускай
Киристиэп икки хонук иннинэ үс уокурук дьокутааттарын мунньаҕа бэбиэскэҕэ киирбит икки боппуруоһу: үлэһит боппуруоһун, сир боппуруоһун — суол алдьанаары гынна, хаайтарыы буолла, көрбөккө тарҕаһыахха диэн ууруу уурдулар. «Чолбон»

1. сиҥин диэнтэн дьаһ. туһ. [Нүһэр Дархан:] Тыал сиҥнэрбит баай тиитин тулатыгар Ыччат титирик ыга үүнэр. И. Гоголев
   [Захар:] Тыраахтар охторбут маһа «Кутуйахтаах» бааһынатын бүтэйин сиҥнэрбит эбит. С. Ефремов
2. көсп. Түҥнэр, эс, суох гын. ☉ Свергать, уничтожать, прекращать существование чего-л.
   Сэриинэн түспүтү сиҥнэрэ тур! П. Тобуруокап
   Кырыыстаах сэрии сиҥнэрэн ааспытын оһорон-оҥорон элбэх да сыра, үгүс да күүс барбыта. П. Аввакумов. Баай-тойот дьиикэй батталын сиҥнэр! ТЛ-8
   △ Кыайа-хото өлөр-өһөр, кыдый. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.
   Максим эһэ-бөрө бөҕөнү, тайах бөҕөнү сиҥнэрэн, ийэтигэр аҕалара. Л. Попов
   Элбэҕи даҕаны сиҥнэрдэ Соҕотох буойун. Баал Хабырыыс
   Сарсыарда истибитэ Сааһыттар кини уутуттан Отучча куһу сиҥнэрбиттэр. В. Гольдеров
3. Кыайа-хото оҕус (оту), оту охсон өлгөмнөө. ☉ Накосить, навалить много травы
   [Петров:] Кэпсэтии быһаччы, Сүөкүлэ. Сарсыҥҥыттан от үлэтигэр таҕыс. [Сүөкүлэ:] Оттон тахсан көрөө инибин, төһөлөөх үлүгэр оту сиҥнэрэр үһүбүн. А. Фёдоров
   Хотуурдаах уолаттар от бөҕөтүн дьэ тэлэкэлээн, сиҥнэрэн ахан эрэллэр. «ХС»
   Бу оройуон сопхуостара сүүс отут үс гектар сир отун охсон сиҥнэрдилэр. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ бэйэҕэр анаан оҥор. ☉ Делать, готовить, изготавливать, сооружать что-л. (для себя). Хамса оҥоһун. Сүгэ уга оҥоһун
□ Синньигэс талахтар үүнэн туралларыгар сүүрэн тиийэн, быһыта баттаан ылан, бөрөөн-сараан корзина курдугу оҥоһуннум. Суорун Омоллоон
Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут. С. Зверев
2. Тугу эмэ оҥорорго, ханна эмэ барарга бэлэмнэн, тэрин, хомун. ☉ Готовиться, снаряжаться, собираться. Оҥоһун, сотору барыахпыт
□ Охсуһарга оҥостон кэлбит киһи буоллаххына, бу мин аал уоппун, алаһа дьиэбин алдьатыма, тохтоо, болҕой! Саха фольк. [Уйбаан:] Киирэн оҥоһун, барыахпыт. А. Софронов
Сарсыныгар, барар буолан, Сааһыланна, оҥоһунна. Күннүк Уурастыырап
3. Бэйэҕин бэрээдэктэн, көннөрүн. ☉ Приводить в порядок (себя), поправлять что-л. (на себе)
Уулуссанан …… иһэн: «Ваня, эн дьэ үчүгэйдик этэн хабырыттыҥ, Мэхээлэни улаханнык ыксаттыҥ», — диэн баран Маня тохтоон чулкутун оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Кини күөмэйин оҥоһунна, ачыкытын көннөрүннэ уонна саҥаран кээҕинээн барда. М. Попов
4. Кими эмэ киминэн-тугунан эмэ аах; кими эмэ ким-туох эмэ дии санаа. ☉ Считать кого-л. кем-чем-л.; принимать кого-л. за кого-что-л. [Михаил:] Мин үрүҥ бандьыыты убай оҥостубаппын. С. Ефремов
Таҥара оҥостубут тойотторбут тыыммытын салҕаан эрдэхтэрэ. М. Доҕордуурап
Айылҕа сөҕүмэр күүһүн Ат оҥостон көлүнэбит. Баал Хабырыыс
5. Кими эмэ кимиэхэ-туохха уларыт, кубулут. ☉ Обращать, превращать кого-л. в кого-что-л. в своих интересах
Үгүс дьону үүрэ сылдьан Үлэһит оҥостубут Идэмэрдээх баайы кытта Иирсэбин диэн Ийэ сир илгэтиттэн тэлэһийэргэ, Орто дойду дьолуттан мунарга уураахтанным ээ, доҕоччугуом. С. Зверев
Кинилэр бары баай-тойот аймах кыра дьону кулут оҥостоллорун, баттыылларын утаран, мөккүһэн сыылкаҕа барбыттара. М. Доҕордуурап

I
уһугун диэнтэн хай
аата. Уһуктуу... Бөтүүгүм ыллаата, Саҥа ыал таһыгар, аллара, Ол саха холкуостаах дьахтара Сарсыарда ынаҕын сайдаата. Дьуон Дьаҥылы
Мин оҕо, эдэр сааһым, үлэлээбит-хамсаабыт күөгэйэр күнүм барыта итинник кэрэ кэм, кэрэ хартыына, уһуктуу, үөрүү аргыстаах курдук. С. Васильев
Чыычаахтар айылҕа улук уутуттан уһуктуутун уруйдуур, сайын кэлэр үрдүк үөрүүтүн хоһуйар ырыалара үчүгэйкээнин. С. Никифоров
♦ Өй-санаа уһуктуута — урут өйдөөбөккүн чопчу өйдөөһүн, өй-санаа өттүнэн лаппа сайдыы. ☉ Пробуждение (о сознании), прозрение
Ити түмүгэр кини иннигэр үөрэх алыптаах күүһэ арыллыбыта, ол, биллэн турар, кини өйө-санаата уһуктуутугар улахан суолталаммыта. Эрилик Эристиин
Сорох ырыаларга баттаммыт-үктэммит үлэһит норуот кылаассабай өйө-санаата уһуктуута, баайы-батталы утары туруута быһаччы этиллэрэ. ССЛИО
Баай-тойот батталын утары үлэһит дьон өйө-санаата уһуктуута норуот тылынан айымньытыгар өтөн киирбитэ мунааҕа суох. «Чолбон»
II
сыһ. Уһуктаах буолар гына (хол., суор, кыс). ☉ Так, чтобы образовался острый угол (напр., тесать, строгать что-л.)
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым. Т. Сметанин
Остуолбалар төбөлөрүн дуобат курдук уһуктуу суораллара. СНЕ ӨОДь
Талах суох түбэлтэтигэр сымнаҕас бэс маһы буруустуу тыырдаран баран харандаастыы, уһуктуу кыстара үөрэтиллиэхтээх. АЭ ТЫС

I
туохт.
1. Туох эмэ араҥаланан сааһынан арахсары хоҥнору хастаа, хастаан ыл, хастыы тарт. ☉ Сдирать что-л. с кого-чего-л.. Хатыҥ туоһун саралаа. Ас суутун саралаа
□ Куобахтарын, тириитин эрэ саралаан баран, туох баар истэри-үөстэри бүтэйдии күөстэригэр укпуттар. Суорун Омоллоон
Хамбаайын хортуоппуй хаҕын саралыыр. ГСҮЦХ
2. кэпс. Ким-туох эмэ таҥаһын, сабыытын устан, хастаан ыл. ☉ Срывать одежду с кого-л. или покрытие с чего-л. (напр., скатерть со стола)
[Абааһы кыыһа] таҥаспын саралаан ылан таҥнан баран бэйэтэ ханна эрэ барда быһыылаах. Саха ост. I
Остуол ыскаатарын саралаабыта, кыраан анныгар ыаҕаһы укпута. А. Гайдар (тылб.)
3. көсп. Ким эмэ түктэри быһыытын дьиҥнээҕинэн арыйан көрдөр. ☉ Разоблачать кого-что-л., выводить на чистую воду кого-л. [Л
Толстой] уус-уран айымньыта баай-тойот, аҕабыыт аймах сидьиҥ сигилилэрин, албыны, сымыйаны харса суох саралаабыта. Амма Аччыгыйа
[М.К. Аммосов] Эмиэрикэ, Дьоппуон империалистарын суудайыыларын саралыыр элбэх ыстатыйалары, информациялары бэчээттэппитэ. П. Филиппов
4. көр соролоо
1.
Түүтэ саралаан хаалбыт таба тириитэ арбаҕаспыттан уонна ыстааммыттан ураты санныбар иилинэр таҥаһа суох хас эмэ сылы сыллаан сылдьарым. Тэки Одулок (тылб.)
5. көр соролоо
2
[Манчаары:] Суочсоҕотох Чоочо оҕонньор Суохтан соролуурун, Дьадаҥыттан саралыырын Мэһэйдэһэр мэккиэннээх этим. А. Софронов
♦ Иэнин саралаа кэпс. — таһыырынан дьүүллээ, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. драть как сидорову козу; спустить шкуру с кого-л.; дать чёсу кому-л. «Ол-бу диэбэккэ иэҥҥин саралыы иликпинэ күн сарсын илдьэн кинээскэр төлөө!» — кулуба утары саҥардыбакка симитиннэрээри күргүйдүүр. С. Никифоров
Сирэйин саралаа — саралаа I 3 диэн курдук. Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
ср. каракалп. тырнап жаралау ‘оцарапать’
II
туохт. Сара куһу, хааһы бултаа. ☉ Охотиться на водоплавающую дичь во время линьки. Былыр баччаҕа саралыыр этибит

I
көр сууйулун
Атаҕым аннын көрбүтүм, саамай аччыгыйа биир ый бэтэрээ өттүгэр сууллубатах муоста быһыылаах. Софр. Данилов
Марбаала …… таҥас суулуннаҕына кирэ-хоҕо, бөҕө-сыыһа ордук харахха көстүмтүө диэн куолулаах эбит. Л. Попов. Эн көстүүмүҥ эмиэ сууллан, быаҕа ыйанан турарын көрбүтүм. Н. Семёнов
II
туохт.
1. Турар эбэтэр олорор сиргиттэн, тирэххин сүтэрэн охтон түс. ☉ Падать сверху; валиться с ног. Ээ, утуйа сыттахпына үрдүбэр мас сууллубута. А. Сыромятникова
Болот «өллүм» диэн хаһыытаабытынан сонно турбут сиригэр суулунна. Н. Заболоцкай
△ Аллара түс (сулус туһунан). ☉ Сорвавшись, падать вниз (о звезде)
Сулус сууллара, Хаар ыһыллара, Сайылыкка чыычаах ыллыыра …… Оҕом саҥата буолан, иһилиннэ. Л. Попов
Кини …… элбэхтик сулустар сууллалларын көрбүтэ. Г. Угаров
Сурулуу сууллаллар сулустар, Оҥойо уолаллар далайдар. Айталын
2. Сиҥнэн, көөрөттөн түс. ☉ Обрушиваться, обваливаться
Мин улаханнык куттанным: аны ампаар сууллан киһини баттыа дии санаатым. Н. Неустроев
Уолака эрэ …… суулла турар дьааҥы тааһыгар баттатан өлбүтэ. Суорун Омоллоон
Оһоҕун чанчыктара били өр туран сууллубутун кытта абырахтыы охсубут. Н. Заболоцкай
3. көсп. Дьаһайар кыаххын, күүскүнуоххун сүтэр, хоттор. ☉ Быть свергнутым, низложенным
Ыраахтааҕы хараҥа олоҕо хайаан да сууллуо. Амма Аччыгыйа
Көрдөһүөм кэриэтин көмүллүүм. Хоҥкуйуом кэриэтин сууллуум. Софр. Данилов
Ыраахтааҕы былааһа, баай-тойот былааһа сууллара чугаһаан турар. М. Доҕордуурап
4. көсп. Күргүөмүнэн, халҕаһанан ханна эмэ бар. ☉ Гурьбой, всем миром идти куда-л. [Тустуу буоларын] истибит дьон эдэрдиин-кырдьаҕастыын бары онно сууллубуттар. Саха сэһ
1977
Нэһилиэк аҥаара сууллан кэллэ. Болот Боотур
Сураҕа, бары бүрүстүүпүнньүктэр куоракка сууллубуттар. Р. Кулаковскай
♦ Сирэйэ-хараҕа сууллубут (суулла өспүт) көр сирэй-харах
«Тугу?» — Максим сирэйэ-хараҕа суулла өһөн нэһиилэ ыйытта. Н. Лугинов
Эмээхсин уолаттар сирэйдэрэ-харахтара сууллубутун көрөн, бэйэтэ да соһуйда. В. Яковлев
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла өһөн, киһи эрэ буоллар …… сирибуору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай. Тоҕо сууллан — күргүөмүнэн, халҕаһанан. ☉ Гурьбой, толпой
Сарай таһыгар олорор тойоттор бары аллара биэрэккэ тоҕо сууллан киирдилэр. Эрилик Эристиин
Биирдэ Күндүл бөһүөлэгэр бөртөлүөт тараадыйан кэлбитэ. Бөһүөлэк дьоно бары онно тоҕо сууллан тиийбиттэрэ. И. Федосеев
Бөһүөлэк дьоно биэрэккэ тоҕо сууллан киирбиттэрэ. С. Тумат
ср. туба. дьугул ‘валиться, повалиться’, кирг. жыҕыл ‘сваливаться; упасть; быть повергнутым; быть побеждённым’

туохт.
1. Тугунан эрэ бис, оҕунуохтаа, кыратык сот (хол., арыынан). ☉ Смачивать, смазывать, увлажнять (слегка)
Аҕата тоҥон хаалбыт кэрэмэс саһылы иннин диэки анньан, дьиэҕэ киллэрбитэ. Ийэтэ хап-сабар саһыл муннун арыынан аҕаабыта. И. Федосеев
Бөкчөйбүт сиспитин Баай-тойот кымньыынан тарыыра, Сарыҥҥа быа быһа киирбитин Баастара хаанынан аҕыыра. Эллэй
[Киис Бэргэн:] Мин аҕам аҥааттан иһэрин анаараат, Тоҕо эн толбонноох ньууруҥ, Сылаас субайынан аҕаабыт эмэгэт курдук, Баланыйан хаалла? И. Гоголев
2. Тугу эрэ тугунан (туохха) эмэ аал (хол., ыраастаары, ыарыыны уҕарыта); сотон аалан иҥэр. ☉ Тереть чем-л. (напр., для очистки); втирать
«Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ!» — диэн баран, сирэйин үс төгүл буорга аҕаата. Ньургун Боотур
Тоҥоммун-хатаммын, Ардыгар, ыксыыбын, — Иэдэспин тарбахпын Хаарынан аҕыыбын... Күннүк Уурастыырап
Үтүмэн үйэлэргэ үрүҥ күн итиитин Аарыма бу хайаларга аҕаан иҥэрбит. М. Ефимов
3. көсп. Ханнык эрэ сабыдыалы оҥор. ☉ Оказывать какое-л. воздействие, влиять каким-л. образом
[Быһый Былатыан — Аргыстайга:] Хайа, киһи эрэйин, киһи көлөһүнүн сиргэ-буорга тэпсэр буоллаххына, атынынан аҕаарай, сүөһүҥ-аһыҥ төлкөтө төннөөрөй. И. Никифоров
♦ Кураанах маска хаан аҕыыр — буруйа суох киһини сымыйанан була сатаан буруйдуур. ☉ Возводить поклеп, напраслину на кого-л. [Баһылай:] Чэ, ол курдук кураанах маска хаан аҕыы сылдьааччылар, холобур, эн биһикки билигин үчүгэйдиибит, ону эйиэхэ баран мин туспунан араастаан холуннарыах тустаахтар, ол оннугар эйигин миэхэ кэпсиэхтэрэ
Ол курдук төттөрү-таары хобулаан, дьиэ-дьиэҕэ киирбэт гына оҥороллор. А. Софронов. Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар), уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан — улаханнык, уһуннук илистиэр диэри эрэйдэнэн (тугу эмэ ситис). ☉ После долгих, мучительных, изнурительных трудов (добиваться чего-л. — букв. потом со лба обмазывая ступню, потом со ступни обмазывая лоб)
Үс ини-бии бэйэлэрин бэйэлэрэ кыанан, сүүстэрин көлөһүнүн уллуҥахтарыгар, уллуҥахтарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕаан ыал буолан, буруо таһааран, сэниэ дьон аатыран олорбуттар. А. Бэрияк
Сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ, оо, үлүгэр эбит... А. Софронов. Сыанан (сыананарыынан) аҕаабат — көннөрү судургу буолбатах, киһи илистэр, эрэйдэнэр суола. ☉ Дело это нелегкое, помучаешься (букв. это жиром не смажет)
Бадарааннаах суолга матасыыкылы кытта эрийсэр сыанан аҕаабат. П. Егоров
Түөрт уон биирис сылтан ыла кыһын аайы окуопаҕа тоҥуу-хатыы сыанан аҕаабат. «ХС»
Кыһалҕа киһини сыанан-арыынан аҕаабыта биллибэт. Н. Заболоцкай
Кыһын тимир иҥэһэҕэ, тымныы ыҥыырга сиксиллии да эр бэрдин сыанан аҕаабат. С. Федотов

I
аат.
1. Биир төрүттээх, өбүгэлээх дьоннор; оннук дьон уруулуу сыһыаннара. ☉ Кровная родня, родня по крови; родственные (по крови) отношения. Халыҥ аймах. Ырааҕынан аймаҕым. Чугас аймах. Аймах дьоннорум
□ Ол кэмҥэ кинилэр [Манчаарылаах] чугас аймахтара, бүтүн нэһилиэги ааһан, бүтүн улуус баайа, кырдьаҕаһа Василий Слободчиков (Чоочо) күннээн олороро. МНН
Ама аҕыйах этэ дуо, Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, убай, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс
Өкүлүүнэм ыраах аймахтарыгар хас да хоно, Ыалдьыттыы барбыта. Софр. Данилов
Былыр Бэһиэлэйэптэр сүүнэ халыҥ аймах дьон эбиттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Эр-ойох буолбут уол-кыыс дьонноро уруулуу сыһыаннара. ☉ Родня по свойству
Ийээ, оттон бары тутуспутунан соҕуруу баран күүлэйдээн кэлбэппит дуо? Аймахтарбытыгар сылдьыахпыт, билсиэхпит этэ [кэргэнин, нуучча дьахтарын дьонугар барары этэр]. Далан
3. эргэр. Чугас дьоннор бөлөхтөрө; биир сир (хол., алаас) олохтоохторо, билсэр, чугас ыаллыы дьон; биир омук дьоно. ☉ Собрание родных, близких людей; близкие земляки, односельчане
Ээ, ол иһин сэрэйбитим. Сахалар төрүт-удьуор булчут аймахтар. Т. Сметанин
4. көсп. Биир көрүҥҥэ киирсэр харамайдар биистэрэ. ☉ Род, семейство, виды животных
Бу [кырса оҕотун] тулаайах эрэйдээҕи аймахтара кырсалар иитэ ылыахтара дуо? И. Федосеев
5. эргэр., итэҕ. Ойуун абааһылара. ☉ Шаманские духи
[Ойуун:] Кырдьаҕас! Мин бастаан дьиэ иччитин алҕаан, бэйэм аймахтарбын ыҥыран, ханна туох бэлэҕинэн-туһаҕынан кыырары билэн баран эрэйдэнэр үгэстээхпин. А. Софронов
♦ Айыҥат хаан аймаҕа фольк. — Орто дойду дьоно, күн сирин дьоно. ☉ Люди подсолнечной страны, люди Земли (собир. эпический образ людей, землян)
Айыҥат хаан аймахтара Алыс үөскээн хаалан Аһыыллара аҕыйаатаҕына, Абыранныннар диэн, Аата-ахса суох элбэх Аҥаат-муҥаат Арыы оҥортолоон Айыталаан аастым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үйэ-хайа аймах — ханан эрэ ырааҕынан аймах (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Очень далекая родня (обычно употр. в притяж. ф., соотв. седьмая вода на киселе)
Кини [Афанасий Сидоров] кэргэнэ Лаглардыыр Аана Яков Гурьев үйэ-хайа аймаҕа. М. Доҕордуурап
◊ Аймаҕынан ууһаан — былыр-былыргыттан удьуордаан, дьиэ дьиэнэн (тугунан эрэ дьарыктан). ☉ Всей семьей, потомственно (заниматься чем-л.)
Константиновтар аймаҕынан ууһаан төрүт табаһыт эбэҥкилэр. «ХС». Аймах дьон — чугас дьоннор бөлөхтөрө; истиҥник, чугастык санаһар дьон (үксүгэр биир алаас, түбэ дойдулаахтар сыһыаннара). ☉ Родные, близкие люди; круг людей, поддерживающих теплые дружеские отношения (обычно близкие земляки, односельчане)
Манна [Нил кытылыгар] алаастарбар олорор Мин аймах дьоммун санатар туох да суох. С. Данилов
ср. тюрк. аймак ‘родня’
II
аат эб. Предметтэри түмэр-мунньар суолталаах аат тыллары үөскэтэр. ☉ Образует имена с собирательным значением (дьадаҥы аймах ‘беднота’, студент аймах ‘студенчество’, оҕо аймах ‘детвора’)
Киһи аймах дьоло туругурда, киэр кыйданна хараҥа! Д. Таас
Хаан сытын ыллаҕына, торҕон бииһэ мустарын кэриэтэ, Пепеляевы тула үрүҥ-хара, баай-тойот, атыыһыт-эргиэмсик аймаҕа түмсүбүтэ. Софр. Данилов