(БАҔАЙЫБЫТЫЙ, БАҔАЙЫНЫЙ) аат эб. Саарбахтааһыны, мунаарыыны көрдөрөр (ыйыт. солб. ааттардаах этиилэргэ кэлэр кэмнээх аат туохт. кытта тутлар). ☉ Выражает сомнение, колебание, недоумение (употр. в предложениях с вопросительными мест., сочетающимися с прич. на -ыах)
Оо, сор эбит, кимиэхэ этиэх баҕайыбыный? А. Сыромятникова
Барыахха дуу, суох дуу? Туох диэн барыах баҕайыбыный? С. Ефремов
△ Инфинитиви кытта туттуллар. ☉ Употребляется с инфинитивом
Хайа, Байбаал, хайыахха баҕайыный? Амма Аччыгыйа
△ Атынтан туһаайыыга турар туохтуур ааттары кытта туттуллар. ☉ Употребляется с причастиями в форме страдательного залога
Бу хайдах аһылБАҔАЙЫБЫНЫЙ (БАҔАЙЫБЫТЫЙ, БАҔАЙЫНЫЙ) лар баҕайыный? Ол үлэтэ тугунан хайҕаммыт баҕайыный?—Бу үүтэ суох хайдах буолуох баҕайыный, бу тугу аһаан олоруох муҥмутуй?! Күндэ
△ Ыйытар солбуйар ааттардыын туттуллар. ☉ Употребляется с вопросительными местоимениями
Хайдах-хайдах баҕайыный, доҕоор. П. Ойуунускай
Хайа-хайа баҕайыный? Амма Аччыгыйа
«Хайдаххайдах баҕайыный...» – диэн кини икки чэчэгэйин тутта-тутта ботугуруура. В. Гаврильева
△ Үөдэн диэн эбиискэлээх сорох ыйытар солбуйар ааттары кытта туттуллар. ☉ Употребляется при некоторых местоимениях с частицей үөдэн
«Хайа үөдэн баҕайыный», – Николай Филиппович мунаахсыйа саныыр. И. Бочкарев. Хайа-хайа үөдэн сылдьар баҕайыный. Суорун Омоллоон
△ Ардыгар абааһы көрөр, сөбүлээбэт дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет оттенок неодобрения и отвращения
«Айаҕа тугун киэҥэй, туох этин тулутуох баҕайыный?»– дии санаатым. Н. Заболоцкай

I
аат эб.
1. Сөбүлээбэт, абааһы көрөр, кэлэйэр, сэниир сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн аат тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает неодобрение, осуждение, сильное разочарование, пренебрежение, отвращение (употр. в основном с сущ.)
Манна Мохсойор баҕайы көһүннэ дуо? Суорун Омоллоон
Бэл, дьабара баҕайы тахсыбыт эбит: хороонун тула хаары илдьи кэспит. Н. Габышев
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай
Уолаттар баҕайылар акаарылара бөҕө! И. Гоголев
2. Ыйытар солбуйар ааттары кытта мунаарыы дэгэттэнэр. ☉ С вопросительными местоимениями приобретает оттенок сомнения и колебания
Дьиҥнээх аата ким баҕайы эбитэ буолла? Н. Якутскай
Туох баҕайы диэн суруйуохха сөбүй. «ХС»
II
сыһыан т. Саҥарааччы сэниир, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительноосуждающее отношение говорящего. Баҕайы, итини да билбэт. Били баҕайы, баар дуо?
III
эб.
1. Түмүктээх ааспыт кэмнээх туохтуур буолар форматын кытта хайааһын мэлдьи, эбэтэр элбэхтик буолбутун, оттон буолбат форматын кытта хайааһын мэлдьи эбэтэр биирдэ да буолбатаҕын көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего результативного времени в положительной форме выражает, что действие совершалось постоянно и многократно, а с теми же глаголами в отрицательной форме – то, что действие совершалось постоянно или не совершалось ни разу
Бу суолунан күһүн-саас сылдьыбыт баҕайыта. «ХС»
Билбит баҕайым – иһээччи Биир да тылыгар турбатаҕын, Арыгынан эмсэхтэнээччи Атас-доҕор буолбатаҕын. «ХС»
Ньыкаандыр киэһээҥҥи оскуола диэни истиитин истэрэ да, онно кимнээх үөрэнэллэрин туһунан үөйбэтэх-ахтыбатах баҕайыта. С. Федотов
Мин бэйэм чааһым үйэм тухары биирдэ да үҥсэн көрбөтөх баҕайым. Софр. Данилов
2. Хайааһын үгэс курдук буоларын көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает обычность совершения действия (употр. с гл. наст
вр.). Онон мин биир ньирэй оҕо оттон өлөр да баҕайы, төрүүр да баҕайы дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Киһи куруук оҕо сылдьыбат баҕайыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сааскы күн уота күүһүрүүтүгэр бэрт кыра кыымтан тыа умайар баҕайыта. П. Ойуунускай
3. Хайааһын буолуохтааҕын туһунан кэпсэтээччини үөрэтэн-такайан этэри көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбыт этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает долженствование в конструкциях поучения и наставления собеседника (употр. с гл. наст
вр. в составе предложения, непосредственно адресованного собеседнику). Куталаах күөлгэ букатын да сөтүөлээбэт баҕайы. Т. Сметанин
Ынах эмиийин наһаа күүскэ тардыалаабат баҕайы. В. Яковлев
Өйдөөх оҕо сүрэҕэлдьээбэт баҕайыта. П. Ойуунускай
△ Дуо эбиискэни кытта сэмэлиир, сирэйхарах анньар дэгэттэнэр. ☉ С частицей дуо приобретает оттенок упрека и замечания
Учууталы кытта бу курдук кэпсэтэр баҕайы үһү дуо? Софр. Данилов
Үлэһиттэри кытта, ити курдук, санаа түһүүлээхтик, кэпсэтэр баҕайы дуо? В. Яковлев
Өлөн-алдьанан эрэри Өргөскө өтөрү түһэн, Өрүһүйэр баҕайыта дуо?!! П. Ойуунускай
4. Бэлиэни күүһүрдэр суолтаны көрдөрөр (үксүн даҕ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление признака (чаще всего употр. с прил.)
Арыт дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн ууну кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
Тыаллаах баҕайы күн этэ. П. Тобуруокап
Көр эрэ, иһэ ыраас баҕайы. С. Ефремов
△ Да, диэн эбиискэлэри кытта иэйиилээх күүһүрдүү дэгэттэнэр. ☉ С частицами да, диэн приобретает оттенок эмоционального усиления
Ычча! Тымныы да баҕайы! Күндэ
Сытар эбит ээ кини күтүр: улахан диэн баҕайы кыһыл эһэ! Суорун Омоллоон
«Маайыс, эн тахсыбытыҥ үчүгэй да баҕайы. Тууй-сиэ, көр, эмиэ сатаан кэпсэппэтим ээ. Өй кылгаһа диэн баҕайы»,– диэн курутуйа санаата Туллай. Н. Павлов
△ Сүнньүнэн буолуу сыһыаттарын кытта туттуллар. ☉ В основном употребляется с наречиями образа действия
Ол ыраах баҕайы иһэр киһиттэн хайдах ыйытабын. С. Ефремов
Эмискэ баҕайы ааттаах систиэмэ ырылыйан тахсыбыта. В. Яковлев
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта туттуллар. ☉ Употребляется с причастиями, выступающими в роли определений
Арай бу тиийбиппит, барбыт баҕайы мииннээх сыалаах эт үүтээммитигэр тардыллан турар буоллун. Далан
Бэрт нарын, ис киирбэх баҕайы кыаһаан дьүһүннээх кыыс. Л. Попов
△ Хайаан сыһыат туохтууру кытта диэн эбиискэлиин эрэ туттуллар. ☉ С деепричастием на -ан употребляется только с частицей диэн
Ол түүн төбөм ыалдьан диэн баҕайы. Т. Сметанин
5. Ини эбиискэни кытта эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ С частицей ини выражает уверенное утверждение
Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Кини күрээбэтэх баҕайыта ини, таах тыл буолуо. «ХС»
Оттон кини тоҕо сырбатарый? Иэс күүппэтэх баҕайым ини. М. Доҕордуурап
6. Буолла эбиискэни кытта хайааһыны оҥоруон иннинэ саҥарааччы мунаахсыйыытын, муҥутахсыйыытын, билэ сатааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей буолла выражает сомнение, затруднение, желание разобраться, прежде чем совершить действие
Хайдах гыныах баҕайы буолла. Н. Неустроев
Син биир итиччэ сорунан баран, эргэ биэрси, хайдах-хайдах гыныах баҕайым буолла? Эрилик Эристиин
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
7. Дуу эбиискэни кытта саҥарааччы саарбахтааһынын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей дуу выражает сомнение, колебание говорящего
Үөһэ туох эрэ барыгылдьыйарга дылы этэ ээ. Былыт устарын көрбүт баҕайым дуу. Софр. Данилов
Хайыах баҕайыный? Баран ыйытан көрүөх баҕайы дуу. Н. Неустроев
Бээ, этиэх баҕайым дуу, этимиэх баҕайым дуу? Н. Лугинов

I 1) бран. дурак; урод; ити баҕайыны оннооҕор ыт абааһы көрөр этого урода даже собака не выносит; маннык баҕайыны кытта аахсан да диэн с таким дураком считаться не стоит; 2) ирон., шутл. этот-то; хата бу баҕайыҥ киһиттэн хаалсыбат үлэһит этот-то не хуже любого другого работает.
II частица 1) усил. очень, весьма; кытаанах баҕайы очень твёрдый; ыраах баҕайы а) очень далёкий; б) очень далеко; үчүгэй баҕайы очень хороший; сотору баҕайы очень скоро; тут же; эмискэ баҕайы неожиданно, вдруг, внезапно; 2) модальная, в безл. конструкциях выражает поучение с оттенком долженствования: табааҕы тардыбат баҕайы курить не следует; үлэ кэнниттэн сынньанар баҕайы после работы следует отдыхать.