частица модальная, выражает недоумение с оттенком желания узнать что-л.: тугу гыныах баҕайыбыный ? что же мне делать?; маны оҥоруох баҕайыҥ дуу ? тебе это делать, что ли? # туох баҕайытай ? что это такое?
Якутский → Русский
баҕайытай
баҕайы
I 1) бран. дурак; урод; ити баҕайыны оннооҕор ыт абааһы көрөр этого урода даже собака не выносит; маннык баҕайыны кытта аахсан да диэн с таким дураком считаться не стоит; 2) ирон., шутл. этот-то; хата бу баҕайыҥ киһиттэн хаалсыбат үлэһит этот-то не хуже любого другого работает.
II частица 1) усил. очень, весьма; кытаанах баҕайы очень твёрдый; ыраах баҕайы а) очень далёкий; б) очень далеко; үчүгэй баҕайы очень хороший; сотору баҕайы очень скоро; тут же; эмискэ баҕайы неожиданно, вдруг, внезапно; 2) модальная, в безл. конструкциях выражает поучение с оттенком долженствования: табааҕы тардыбат баҕайы курить не следует; үлэ кэнниттэн сынньанар баҕайы после работы следует отдыхать.
Якутский → Якутский
баҕайытай
э б
1. Саҥарааччы сатаан өйдөөбөккө мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, недопонимание говорящего
Ити хайдах баҕайытай? Н. Габышев
Хайдах соҕотох ыраахтааҕы кыайтарбат баҕайытай? Амма Аччыгыйа. Хатыҥырыҥ, уҥуохтирии дии, хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай?Софр. Данилов
△ Саҥарааччы тугу эмэ билэ сатаан мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение говорящего с желанием знать что-л. Ити кыһыл көмүстэрэ тоҕо итиччэ күндү буолар баҕайытай? Амма Аччыгыйа
Кыыһын тоҕо үҥсэр баҕайытай? А. Сыромятникова
Мантыкатын тоҕо көрдөрөр баҕайытай? Софр. Данилов
△ Саҥарааччы тугу оҥоруоҕун билбэккэ мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, недопонимание говорящего изза незнания, что и как делать
«Эдьиэй, хайдах тиэрэ түһэр баҕайытай?» – диэн ыйытар Мэник Мэнигийээн. Саха фольк. Дьэ аны ханна барыах баҕайытай? Софр. Данилов
Бэйэ, хайыах баҕайытай? «ХС»
2. Саҥарааччы сэмэлээн кыыһыран, куһаҕаннык сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает укор, нервозность, отрицательное отношение говорящего
Хайа сүөһү туран эрэ атаҕа суох буолар баҕайытай? Амма Аччыгыйа
Пахай даҕаны, ити күтүрдэри тоҕо муспут баҕайыларай? «ХС»
«Хайдах сатаммат баҕайытай?» – диэн кыыһыра саныы-саныы, үс төгүл уларытан уһулла. Дьүөгэ Ааныстыырап
туох баҕайытай
саҥа алл., сыһыан холб. Сөбүлээбэт сыһыаны, дьиксиниини көрдөрөр. ☉ Выражает страх, сомнение (что это такое)
«Хааным бэркэ хамнаата, сүрэҕим бэркэ мөҥүһүннэ! Туох баҕадьытай?» — дии санаан баран, иккиэннэрин ойоҕолуу хааман иһэн саҥара истэ. Ньургун Боотур
туох баҕайытай доҕо{о}р
саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас
хайдах-хайдах баҕайытай
сыһыан холб. Билэ сатаан мунаарыыны, саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, смятение говорящего в попытке разобраться (что бы это могло значить)
Миитэрэй, Сима бэйэлэрэ сэрии кэмигэр аччыктыыр диэн тугун билбит буолуохтаахтар этэ ээ, хайдах-хайдах баҕайытай? В. Иванов
Бай, хайдах-хайдах баҕайыный, туох буруйдаах буоллахпыный? В. Ойуурускай
Хайдах-хайдах баҕайыный, Дьөгүөр куолаһыгар дылы буолан. Г. Колесов
баҕайы
I
аат эб.
1. Сөбүлээбэт, абааһы көрөр, кэлэйэр, сэниир сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн аат тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает неодобрение, осуждение, сильное разочарование, пренебрежение, отвращение (употр. в основном с сущ.)
Манна Мохсойор баҕайы көһүннэ дуо? Суорун Омоллоон
Бэл, дьабара баҕайы тахсыбыт эбит: хороонун тула хаары илдьи кэспит. Н. Габышев
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай
Уолаттар баҕайылар акаарылара бөҕө! И. Гоголев
2. Ыйытар солбуйар ааттары кытта мунаарыы дэгэттэнэр. ☉ С вопросительными местоимениями приобретает оттенок сомнения и колебания
Дьиҥнээх аата ким баҕайы эбитэ буолла? Н. Якутскай
Туох баҕайы диэн суруйуохха сөбүй. «ХС»
II
сыһыан т. Саҥарааччы сэниир, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительноосуждающее отношение говорящего. Баҕайы, итини да билбэт. Били баҕайы, баар дуо?
III
эб.
1. Түмүктээх ааспыт кэмнээх туохтуур буолар форматын кытта хайааһын мэлдьи, эбэтэр элбэхтик буолбутун, оттон буолбат форматын кытта хайааһын мэлдьи эбэтэр биирдэ да буолбатаҕын көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего результативного времени в положительной форме выражает, что действие совершалось постоянно и многократно, а с теми же глаголами в отрицательной форме – то, что действие совершалось постоянно или не совершалось ни разу
Бу суолунан күһүн-саас сылдьыбыт баҕайыта. «ХС»
Билбит баҕайым – иһээччи Биир да тылыгар турбатаҕын, Арыгынан эмсэхтэнээччи Атас-доҕор буолбатаҕын. «ХС»
Ньыкаандыр киэһээҥҥи оскуола диэни истиитин истэрэ да, онно кимнээх үөрэнэллэрин туһунан үөйбэтэх-ахтыбатах баҕайыта. С. Федотов
Мин бэйэм чааһым үйэм тухары биирдэ да үҥсэн көрбөтөх баҕайым. Софр. Данилов
2. Хайааһын үгэс курдук буоларын көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает обычность совершения действия (употр. с гл. наст
вр.). Онон мин биир ньирэй оҕо оттон өлөр да баҕайы, төрүүр да баҕайы дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Киһи куруук оҕо сылдьыбат баҕайыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сааскы күн уота күүһүрүүтүгэр бэрт кыра кыымтан тыа умайар баҕайыта. П. Ойуунускай
3. Хайааһын буолуохтааҕын туһунан кэпсэтээччини үөрэтэн-такайан этэри көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбыт этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает долженствование в конструкциях поучения и наставления собеседника (употр. с гл. наст
вр. в составе предложения, непосредственно адресованного собеседнику). Куталаах күөлгэ букатын да сөтүөлээбэт баҕайы. Т. Сметанин
Ынах эмиийин наһаа күүскэ тардыалаабат баҕайы. В. Яковлев
Өйдөөх оҕо сүрэҕэлдьээбэт баҕайыта. П. Ойуунускай
△ Дуо эбиискэни кытта сэмэлиир, сирэйхарах анньар дэгэттэнэр. ☉ С частицей дуо приобретает оттенок упрека и замечания
Учууталы кытта бу курдук кэпсэтэр баҕайы үһү дуо? Софр. Данилов
Үлэһиттэри кытта, ити курдук, санаа түһүүлээхтик, кэпсэтэр баҕайы дуо? В. Яковлев
Өлөн-алдьанан эрэри Өргөскө өтөрү түһэн, Өрүһүйэр баҕайыта дуо?!! П. Ойуунускай
4. Бэлиэни күүһүрдэр суолтаны көрдөрөр (үксүн даҕ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление признака (чаще всего употр. с прил.)
Арыт дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн ууну кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
Тыаллаах баҕайы күн этэ. П. Тобуруокап
Көр эрэ, иһэ ыраас баҕайы. С. Ефремов
△ Да, диэн эбиискэлэри кытта иэйиилээх күүһүрдүү дэгэттэнэр. ☉ С частицами да, диэн приобретает оттенок эмоционального усиления
Ычча! Тымныы да баҕайы! Күндэ
Сытар эбит ээ кини күтүр: улахан диэн баҕайы кыһыл эһэ! Суорун Омоллоон
«Маайыс, эн тахсыбытыҥ үчүгэй да баҕайы. Тууй-сиэ, көр, эмиэ сатаан кэпсэппэтим ээ. Өй кылгаһа диэн баҕайы»,– диэн курутуйа санаата Туллай. Н. Павлов
△ Сүнньүнэн буолуу сыһыаттарын кытта туттуллар. ☉ В основном употребляется с наречиями образа действия
Ол ыраах баҕайы иһэр киһиттэн хайдах ыйытабын. С. Ефремов
Эмискэ баҕайы ааттаах систиэмэ ырылыйан тахсыбыта. В. Яковлев
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта туттуллар. ☉ Употребляется с причастиями, выступающими в роли определений
Арай бу тиийбиппит, барбыт баҕайы мииннээх сыалаах эт үүтээммитигэр тардыллан турар буоллун. Далан
Бэрт нарын, ис киирбэх баҕайы кыаһаан дьүһүннээх кыыс. Л. Попов
△ Хайаан сыһыат туохтууру кытта диэн эбиискэлиин эрэ туттуллар. ☉ С деепричастием на -ан употребляется только с частицей диэн
Ол түүн төбөм ыалдьан диэн баҕайы. Т. Сметанин
5. Ини эбиискэни кытта эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ С частицей ини выражает уверенное утверждение
Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Кини күрээбэтэх баҕайыта ини, таах тыл буолуо. «ХС»
Оттон кини тоҕо сырбатарый? Иэс күүппэтэх баҕайым ини. М. Доҕордуурап
6. Буолла эбиискэни кытта хайааһыны оҥоруон иннинэ саҥарааччы мунаахсыйыытын, муҥутахсыйыытын, билэ сатааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей буолла выражает сомнение, затруднение, желание разобраться, прежде чем совершить действие
Хайдах гыныах баҕайы буолла. Н. Неустроев
Син биир итиччэ сорунан баран, эргэ биэрси, хайдах-хайдах гыныах баҕайым буолла? Эрилик Эристиин
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
7. Дуу эбиискэни кытта саҥарааччы саарбахтааһынын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей дуу выражает сомнение, колебание говорящего
Үөһэ туох эрэ барыгылдьыйарга дылы этэ ээ. Былыт устарын көрбүт баҕайым дуу. Софр. Данилов
Хайыах баҕайыный? Баран ыйытан көрүөх баҕайы дуу. Н. Неустроев
Бээ, этиэх баҕайым дуу, этимиэх баҕайым дуу? Н. Лугинов
Еще переводы: