v. to beg, request; көрдөһүүк a. constantly begging, needy

туохт. Кимиэхэ эмэ туох эмэ санаата биэр, санаатын оҥор (сүнньүнэн үрдүкү айыылартан көрдөһүүгэ этиллэр). ☉ Настроить кого-л. на что-л. (обычно употр. в обращении к верховным божествам). [Сирдьит кэриэһин толорооччулар] Омук-омугу барытын Охсуспат-кыргыспат Сайаҕас саргы санаалаан — Саргы дьаалы тупсуо. П. Ойуунускай. Үрүҥ күн! Алдьархайы аҕалыма, куһаҕаны кучуйума. Бу дойдуга олорорбут тухары биир өйдөө, биир санаалаа. Эвен фольк.

сыһ. Кистэлэҥнээхтик, киһи үгүстүк толкуйдаан өйдүүрүн, таайарын курдук. ☉ Таинственно, загадочно
Кыыһы кытары маҥнайгы сыһыаны олохтуурга, төһө сатыыргынан болҕомтону тардардыы, таайтарыылаахтык, имэҥнээхтик көрөҕүн. Н. Лугинов
«Коля, эн көрдөһүүгүн толордум», — дии-дии кыыс миигин тонолуппакка көрдө. Тоҕо итинник таайтарыылаахтык көрдөҕөй? С. Никифоров
Бу тыллар таайтарыылаахтык иһиллэллэр. И. Данилов

сов. что кэпсээ, кэпсээн биэр, сааһылаан эт; изложить свою просьбу көрдөһүүгүн кэпсээн биэр; изложить письменно суругунан кэпсээ.

1. 1. даҕ. Ыраас халлааннаах, тыала суох сылаас (күн). ☉ Ясный, солнечный, тёплый (день)
      Харах саатар чаҕылхай сырдык ылааҥы күннэр буолбуттара. Далан
      Балыксыттар ылааҥы күннэр буолалларын тэһийбэккэ кэтэһэллэрэ. В. Яковлев
      Муус устар саҥатынааҕы сааскы ылааҥы күн этэ. Н. Лугинов
2. көсп. Сымнаҕас хааннаах, көрдөһүүгэ аккаастаммат көрүҥнээх. ☉ Мягкий, покорный, уступчивый (на вид, по внешности)
   Оҕонньортон ат көрдөөбүппэр, ылааҥы: биэрииһи. ДСЯЯ
3. аат суолт. Тымныыта, дьыбара суох, күн уота сылытар сааскы кэмэ. ☉ Солнечная, тёплая весенняя пора
   Тоҥмут тугуттарын табалар Күн ылааҥытыгар таһаардылар. С. Данилов
   Көппөх, илдьиркэй былыттар Күнү күлүктээн саппаттар: Сылаас ылааҥы налыйда. М. Тимофеев
   Хаар уулунна, Харалдьыт таҕыста. Таһырдьа ылааҥы бөҕө. И. Федосеев

I сов. 1. что (подвергнуть осаде) осадалаа, сэриинэн төгүрүй; осадить город куораты осадалаа; 2. кого-что чем, разг. төгүрүйэ түс, үүйэ тут; осадить просьбами көрдөһүүгүнэн үүйэ тут.

сов. разг. 1. что (принять во внимание) ааҕыс, ылын; я уважил вашу просьбу мин эн көрдөһүүгүн ылынным; 2. кого (оказать уважение) убаастаа, ытыктаа.

сов. 1. бэрин; крепость сдалась кириэппэс бэриннэ; сдаться в плен билиэн бэрин; 2. (уступить в чём-л.) сөбүлэн; сдаться на просьбы көрдөһүүгэ сөбүлэн; 3. (в игре) бэрин; сдаться на 25 ходу 25-с хаамыыга бэрин.

I
сыһыан т.
1. Бигэргэтэр эппиэти, көннөрү эбэтэр күүскэ бигэргэтиини, ардыгар, эмоциональнай биитэр түмүктүүр, толкуйдуур дэгэттээх көрдөрөр (оннук, чахчы оннук). ☉ Выражает подтверждение, утверждение, иногда с оттенком размышления, вывода или эмоционального отношения (да)
Даа, даа, киниттэн, суос-соҕотох киниттэн! Софр. Данилов
Даа, кыайан быһаарыллыбакка турар проблема элбэх! В. Яковлев
Даа! Чахчы талааннаах киһи этэ. Г. Угаров
Хаһан эрэ мин төрөөбүт Волгабынан эмиэ болуотунан эрэ усталлара, даа, оннук этэ. П. Филиппов
Даа, мин манна үлэлиибин. «ХС»
- Байбаас уола Сүөдэркэ диэн этэ дуо? - Даа, даа... Федор Стручков. «ХС»
Даа, чахчы кыһыл көмүс эбит. «ХС»
2. кэпс. Ыйытыыга, көрдөһүүгэ көҥүллээһини, сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает разрешение, согласие при ответе на вопрос или реакции на просьбу собеседника. Даа, ыл. Даа, киириҥ. - Киинэҕэ барабын дуо? - Даа. - Итини аахпытыҥ дуо? - Даа
3. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр (өстүбэһи, арба). ☉ Выражает неожиданное воспоминание о чем-л. (да, кстати)
Даа, өссө харчыта ыытар үһүгүн. Даа, кулуба, миэхэ билиэттэ аҕал эрэ. Барыах-кэлиэх санаа киирдэ. Н. Неустроев
Даа, Оленьканы кытта көрсүһэн баран барыахха баар эбит. Амма Аччыгыйа
4. Бигэргэтэр эппиэти көрдүүр дьаныһан ыйытыыны бэлиэтиир (ээ?). ☉ Выражает настойчивый вопрос
Эн эмиэ билбэтэҕиҥ, даа? Кырдьыккын эт, сымыйа биэдэмэс, даа? «ХС»
5. Саҥарааччы толкуйга түһүүтүн, эргитэ санаан баран түмүктүүр хабааннаахтык этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает раздумье говорящего с оттенком заключения
Даа... Хобдох түмүккэ кэлбит киһи эбиккин. Софр. Данилов
Даа, дьэ дьыала итинник. Г. Угаров
Даа, оҕо саас ырата уонна олох, ардыгар, бэйэбэйэлэригэр маарыннаспат да буолар эбиттэр. «ХС»
II
эб.
1. Истэн баран хос ыйытыыны үксүгэр дьиктиргээһин, соһуйуу, сөбүлээбэт, кыыһырар, үөрэр уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр (икки эбэтэр хас да киһи кэпсэтиитигэр тут-лар). ☉ Выражает вопрос при переспрашивании, часто с оттенком удивления, неодобрения, негодования, радости и т. п. (употр. в диалоге)
«Мундербекпын даа? Абдуркулла өллө даа?» - диэн оҕонньордоох эмээхсин сарылаһа хааллылар. Эрилик Эристиин
«Куораттыыбын даа?!»- Сүөдэр Хомуоһап кыламмытынан, төлөпүөн туруупкатын Хабырыыс илиититтэн мүччү тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Холбоһор буоллубут даа?! Дьиэбит хаппахчылаах буолар даа?! Т. Сметанин
2. Туохтуур соруйар киэбин кытта саҥарааччы көрдөһөн соруйуутун, көрдөһүүлээх бопсуутун, көрдөһүүтүн, ааттаһыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в форме повелительного наклонения, выражает повеление с просьбой, запрещение с просьбой, просьбу, мольбу говорящего
Саҥастарым, туруҥ даа, Саргыгытын тутаахтааҥ! Эллэй
Лука, кэлэ оҕус даа! Амма Аччыгыйа
Тыый! Аҕаа! Ыалдьыма даа! Өргөй! С. Данилов
Кинигэ тылынан саҥарыма даа! Т. Сметанин
3. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ, кэпсэтэр киһитигэр сөбүлээбэт сыһыанын, сэмэлиир, сирэр, сөбүлээбэт, сэниир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к предмету речи, собеседнику с оттенками укора, осуждения, неодобрения, пренебрежения и т. п. Аата эттэххин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. П. Ойуунускай
«Оо, киирбэккин даа!» - Охоноос саҥа аллайа түстэ. Амма Аччыгыйа
Бай, доҕор, эттэххин даа! Софр. Данилов
Оокком дьүһүнүн даа! «ХС»
4. Саҥарааччы араас ис туругун (аһыныытын-аһыйыытын, абаккатын-уордайыытын, муҥнаныытын-муҥатыйыытын, куттаныытын-куойуутун, баҕарыытын-ымсыырыытын, сөҕүүтүнүөрүүтүн уо. д. а.) иэйиилээхтик күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление внутреннего психологического состояния говорящего (жалость и сожаление, негодование и гнев, сетование и жалобу, желание и душевную тягу, восхищение и радость и т. п.)
Хаарыан баайбыт хааллаҕын даа! Төннүөҕүҥ! Саха фольк. Ии, оҕобун даа, оҕобун! Суорун Омоллоон
Оо, итэҕэс аналламмыт абатын даа, суорума соруктаммыт сорун даа! Софр. Данилов
Сүрүн даа, иччитэх сир үрдэ, Күөх мастар хоҥкуйа куурбуттар. И. Эртюков
Уой, уой, куттаннахпын даа! С. Ефремов

аат.
1. Киһи, кыыл, көтөр тарбаҕын төбөтүгэр үүнэр муос бүрүө. ☉ Ноготь, коготь
Эр — сүрэҕинэн, эһэ — тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан, өлө сытара. Л. Попов
Алҕас хайа тардан оҕону бааһырдыбат наадатыгар ийэ тыҥыраҕын өрүү кырыныахтаах. Дьиэ к. Тыҥырах көрүҥэ киһи уопсай доруобуйатын туругун кэпсиир. ФВН ТС
2. көсп. Остуолбаҕа, хайаҕа ыттарга көмөлөһөр, атахха кэтиллэр, сытыы уһуктардаах тимир тэрил. ☉ Железные шипы (или иные приспособления), надеваемые на обувь для лазания на деревянные столбы, хождения по ледникам, кошки, когти
Остуолбаҕа хатаастар тыҥырахтарын кэппитинэн, радиорепродукторы иилиммитинэн Сиэҥкэ ааһар. Амма Аччыгыйа
Мэндэ быаны биилин эрийэ баанар. Тимир тыҥыраҕын кэтэр. Туруук тааска хатаастар. И. Гоголев
3. көсп. Ким, туох эмэ кими, тугу эмэ күүһүнэн баһылааһына. ☉ Власть, влияние; подчинение
[Айаанап:] Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? И. Гоголев
Ол көрдөһүүгэ генерал бүтүн бар дьон истиитинэн: «Бары биһиги тыҥырахпытыгар бааллар, кинилэр аны кыһыл илиитигэр тыыннаах киириэхтэрэ суоҕа», — диэн тыл биэрбит. Эрилик Эристиин
Көрүдүөргэ тахсан Уйбаан сибис гынна: «Дьэ, хотуой, мантан быыс булан, дьаадьыйдаххына эрэ табыллар буолла. Уорбалаан эрэллэр. Улахан тойоҥҥо тиэртэхтэринэ кинилэр тыҥырахтарыттан мүччүрүйэриҥ биллибэт». П. Филиппов
♦ Тыҥыраҕын хастаа — тыынын иһиллээ диэн курдук (көр иһиллээ). Сэрэн, ити иһин тыҥыраххын да хастыам. Тыҥырах <да харатын> саҕа кэпс. — кыра даҕаны; олус кыра. ☉ Малая толика; всего ничего
Ыалга сырыттаҕына тыҥырах саҕа куһуок саахары сиэттэхтэринэ, биирдэ ытыран баран, миэхэ аҕалара. Суорун Омоллоон
[Батурин:] Дьэ, кыайан уйбат суолум буолаахтаатаҕа: тыҥырах да харатын саҕа көмөнү оҥорботтор, ол оннугар үөһэ дакылааттыырга даллаҥнастар! В. Яковлев
Били этэргэ дылы Дмитрий Николаевич тыҥырах да харатын саҕа буруйа суох. «ХС». Тыҥыраххын кистээ (кумут) — сөптөөх түгэн кэлиэҕэр диэри өстүйбүккүн көрдөрүмэ. ☉ Не выказывать свою вражду, затаиться (до поры до времени); затаить злобу на кого-л.; держать камень за пазухой (букв. когти свои прячет)
Онон биһиги туох-ханнык буолуор диэри тыҥырахпытын кистээн, хайдах эрэ албыннаһан, ньылбыйан сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр биһиги биир да киһини өһүргэппэккэ, уһаты-туора быһыыны таһаарбакка сылдьыах тустаахпыт, тыҥырахпытын кистээн. Л. Попов
Дулҕалаах кулаактара ханна да биллибэккэ-көстүбэккэ, им-дьим бүгэн, олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара уонна аны мэнээк өтөҥнөспөт буолбуттара, — тыҥырахтарын кумунуохтарынан кумунан, истэригэр киирбиттэрэ. А. Бэрияк
Тыытылба тыҥырах көр тыытылба. Тыс этэрбэстээх Тыытылба тыҥырах Тииттээх, бэтэр бэстээх Түҥ тыаҕа, арах, — Һуу! — диэн, сытар Куобаҕы соһутар. С. Тимофеев
◊ Саарба тыҥыраҕа — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис)
Аска уонна эмкэ туһанарга киис тиҥилэҕин (саарба тыҥыраҕын) уонна костяниканы хомуйуохха наада. МАА ССКОЭҮү. Тыҥырах ойуу — чороону, сэргэни, иистэнэр иһити киэргэтэргэ туттуллар, түүр омуктарга киэҥник тарҕаммыт оһуор. ☉ Широко распространённый у тюркских народов арочный узор, у якутов применяемый для украшения чорона (чороон), коновязи (сэргэ) и шкатулки для хранения швейных принадлежностей (маллаах иһит)
Сахаларга «биэ эмиийэ», «тыҥырах ойуу», «сарбынньах» диэн ааттарынан киэҥник биллэллэр. НБФМуу СОБ. Хоту дойду дьахталлара иистэнэр тэриллэрин, илдьэ сылдьар суумаларын, хааһахтарын айаҕын синньээлии сиигинэн тыҥырах уонна сарбынньах ойууну түһэрэллэрэ көрөргө үчүгэй буолар. АЕЕ ӨҮОБ. Тыҥырах саҕата — тыҥырах анна (уһаан тарбахтан быгар сиригэр). ☉ Краешек под ногтями на кончиках пальцев. Тыҥыраҕым саҕатыгар мас киирбит
ср. др.-тюрк. тыҥраа, кум. тырнакъ, тат. тырнак, тув. тырҕак, каракалп. тырнак ‘ноготь’