сущ
баһаатай, салайаачы

м. (руководитель пионеротряда) баһаатай.

частица
түбэлтэтигэр. Как раз пришел вожатый - түбэлтэтигэр баһаатай кэллэ

нареч.
сөрү-сөп

м. пионер баһаатайа.

старший; старшай баһаатай старшая вожатая; старшай лейтенант старший лейтенант; старшай научнай сотрудник старший научный сотрудник.

туохт. Оскуолаларга, оҕо тэрилтэлэригэр, пионерскай лааҕырдарга оҕолор уопсастыбаннай бөлөхтөрүн салай, баһаатай буол. ☉ Работать вожатым в детских учреждениях
Холкуоспар биригэдьиирдии-биригэдьиирдии, оскуолаҕа баһаатайдаабытым. Софр. Данилов
[Улууска] Пионер этэрээтэ тэрилиннэ, Биһиги Өлөксөйбүт онно Бэркэ кыһанан баһаатайдаата. С. Васильев

дьаһалымсый диэнтэн хай
аата. Күн бүгүн миниистиртэн эн көҥүл дьаһалымсыйыыгын бобор тэлэгирээмэ кэлиэҕэ, хата ону күүт! В. Яковлев
Учууталлар этэрээккэ болҕомтолорун туһаайбаттар, сорох баһаатайдар аҥаардас дьаһалымсыйыынан эрэ үлэлииллэрэ. ПНИ ОСОТ
Лесопуун үлэтигэр саҥа сүүрээн суох. Манна аҥаардас дьаһалымсыйыы баһыйар. «ХС»

дэхсилээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Умуһахтар бары дэхсилэммиттэрин кэннэ, пионер баһаатайа Ольга Керемясова күн уотугар күлүмнүүр күрдьэҕин кырыска батары аста. Л. Габышев
Оҕонньор оҕуһа батыччахтыыр Уолба адаар дулҕата Остуол ньуурунуу дэхсилэнэр. С. Васильев
Уу олохсуйбут намыһах сирдэрэ кумаҕынан толорулунна, уулуссалар дэхсилэннилэр, өрүс тааһынан кутулуннулар. «Кыым»

1. сыһ. Билиҥҥи үйэ, билиҥҥи кэм сиэринэн. ☉ По-современному, по-нынешнему
   Баһаатай Дарья Иннокентьевна итини эмиэ эппитэ: биһиги дьоммут биһигини аныгылыы иитэри өйдөөбөттөр эбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Уулусса устун куораттыы, аныгылыы халтаҥнык таҥныбыт, хойуу хара хаастаах, кулуһун курдук кыыс дьиэлээн иһэр. Н. Габышев
   Олор, таптаа аныгылыы Олорор муҥур үйэҕэ. Өйдүү-өйдүү, Саныы-саныы Үлэлиир быдан үчүгэй. С. Данилов
   Атын арааска аралдьыйбакка, Алгыс төрдүн атахтаан Аныгылыы алгыырга Аан дойду анаата. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Бэйэтин үйэтин таһымыгар турар, хаалыыта суох. ☉ Современный
   Икки ааннаах, биир сурук остуоллаах, бары дьиэ сэбэ-сэбиргэлэ аныгылыы, нууччалыы. А. Софронов
   Сэптэриттэн-сэбиргэллэриттэн да көрдөххө, аныгылыы ыалга сөптөөх тэриллээх эбиттэр. Эрилик Эристиин
   Амма өрүс үрдүгэр, бэртээхэй бэс чагдаҕа баар аныгылыы оҥоһуулаах ампаар дьиэтигэр тиийдим. Ф. Софронов. Утар. урукку

1. дьүһ. туохт. Төбөҕүн өрө көтөх; хантаччы туттан үөһэ диэки көр. ☉ Задрать, запрокинуть голову вверх
   Дьөгүөрсэ уулусса ортотугар тохтообута, …… өрө чолойбута. Н. Якутскай
   Мохсоҕол чолойон туран үрэр, бука, кырдьаҕас тугу эрэ булла быһыылаах. В. Чиряев
   Киһибит табыллыбыт таллан куоҕас курдук, миискэтин өрө туппутунан, чочумча өрө чолойон олорбохтоото. «ХС»
   △ Үөһэ диэки хантайан тахсыбыт курдук буол (туох эмэ тумса эбэтэр төбөтө). ☉ Быть вздёрнутым кверху (о передней части, носе чего-л.)
   Тыы үрдүк халлааҥҥа өрө көтөн эрэрдии, чолойбутунан өрө ыстанан иһэн аллара супту түһэн эрэрдии, таҥнары хойуостар. Эрилик Эристиин
   Холобура, нуучча хотуура өнчөҕө токур, төбөтө үөһэ чолойор. ПАЕ ОСС. Харыйа …… хаппыт аллараа мутуктарын уһуктара …… сииктээх, ардахтаах күҥҥэ үөһэ чолойон тахсаллар эбит. ИИП ТМОХ
2. сөбүлээб. Тугу да гынара, туох да кыһалҕата суох киһи курдук сырыт, оннук тутун. ☉ Выглядеть глупо, несуразно, нелепо, вести себя неразумно
   Кинилэр бу киэһэни быһа кэтэһэн чолойон олорторо. Эрилик Эристиин
   Саатар кэргэнэ кэлээт, итиилии түспэккэ эрэ, хонтуораҕа чолойдоҕо үһү. И. Егоров
   Туох тахсыаҕын онно [мунньахха] түүн буолуор диэри чолойон олордуҥ? Д. Токоосоп
3. сөбүлээб. Кими, тугу да кытта аахсыбакка, бэйэҥ эрэ билэргинэн, талбыккынан, бас-баттах сырыт. ☉ Вести себя своенравно, как вздумается, ни с кем и ни с чем не считаясь
   [Мэхээлэ:] Туоҕа да суох эрээри, икки илиини хармааҥҥа уктан баран, үөрэхтээҕимсийэн өрө чолойо сылдьарыттан туһа тахсыа суох ээ. А. Софронов
   [Балааҕыйа:] Нохоо, эмиэ Балбаах уолун кытта оонньуу чолойдуҥ дуо? Амма Аччыгыйа
   Баһаатай буолан кытарбыккын, чолойбуккун сотору кэмсиниэҥ. Л. Габышев
   ср. кирг. чолой ‘укорачиваться’