даҕ. Тэҥ соҕус. ☉ Почти равный
Ол атыыр үрдүгүнэн бу балары кытта тэҥниҥи буолан баран, куҥунан-тааһынан ордук баһырхай. Эрилик Эристиин. Венера уонна Сир тэҥниҥи кэриэтэ шардар. ДьДьДь

көр баһырхай
Оччолорго маннык баһархай үүнүү таҕыстаҕына, кини түөрт уон буут сиэмэни ылара. В. Протодьяконов
Саха сирин соҕуруу эҥэригэр хайдахтаах курдук киһи хараҕа халтарыйар баһархай тутуута барарый? «ХС»
Баара суоҕа биэс киһилээх звено үлэтэ диэтэххэ – баһархай! Үлэ үө.

даҕ.
1. Киэҥ, ыраас уонна сырдык (харах туһунан). ☉ Большие, ясные и светлые (о глазах)
Кини хараҕар Александр сырдык ыраас мөссүөнэ, мичээрдээбит арылхай хараҕа көстөн кэлэ турар. М. Доҕордуурап
Саар тэгил уҥуохтаах, хатыҥыр соҕус курбуу курдук быһыылаах, арылхай харахтаах эдэр уол эбит. Н. Якутскай
Людмила Ивановна ол арылхай харахтаах кыысчааны олох умнубат, кини иннигэр төлөммөт иэстээҕинэн ааҕынар. С. Никифоров
Кыысчаан ийэтин истиҥ арылхай харахтарын көрөөт, сонно тута уоскуйбута уонна түүлүн сиһилии кэпсээн биэрбитэ. «Кыым»
2. көсп. Киһи хараҕар быраҕыллар, чаҕылхай. ☉ Бросающийся в глаза, яркий
Омос көрдөххө, дьиҥнээх хомуньуустан, сэмэй киһиттэн — Түмэппий Тиитэптэн кини [Дьэргиэйэп] быдан арылхай, быдан инники эдэр киһи курдук көстүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Айан буоллун — баһырхай Хардыылара ымсыырдар, Айыы буоллун — арылхай Хартыыната долгутар. Р. Баҕатаайыскай
Ойо хаһыы таҥалай Ойуулара арылхай. Уран тарбах оҥоһуута Улаханнык умсугутта. П. Дмитриев

туохт.
1. Туох эмэ иһин толорон үөһээ бүүрүгүн үрдүнэн оҕус, таһынан бар (хол., ууну этэргэ). ☉ Переполняться, переливаться через край (напр., о воде)
Ойбон уута таһымнаан халыс гынна, оҕонньор ойон турда. Амма Аччыгыйа
Таммахтар холбостохторуна киэҥ өрүс уутун батарбакка таһымныыр. Эрилик Эристиин
Силбик буолан уонна онно эбии өрүс уута таһымнаан, кумахтары сабан, аҕыйах хонуктан бэттэх балык булда тохтоото. Н. Габышев
2. көсп. Киһи сөптөөх дии саныырыттан ордук элбэх, ордук таһыччы буол. ☉ Превосходить всякую меру, быть чрезмерным
Баһырхай тутуу барҕарыаҕа, Балысхан быйаҥ таһымныаҕа. С. Зверев
Улуу Сайылык улахан көхсө күөл эбитэ үһү, ол күөлгэ анды саарара, кус-хаас бөҕө мустара, балык бөҕө таһымныыра диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ
Кыһыйабын — Кырдьык кырыымчыгыттан, «Кыргыс» салҕанарыттан, Сырайа-хараҕа суох Сымыйа таһымныырыттан. «Чолбон»
3. көсп., кэпс. Төһө эрэ таһымнаах буолар гын, ханнык эрэ таһымҥа таһаар. ☉ Вывести что-л. на какой-л. уровень
Дакылаатчыт …… партийнай салалта истиилин, дьоҕурун үрдүк таһымныырга, олох сайдыытын билиҥҥи үрдүк көрдөбүллэригэр дьүөрэлээхтик эппиэттиир буолалларын ситиһэри модьуйда. В. Протодьяконов

туохт.
1. Туох эмэ ыараханыттан, ыйааһыныттан күүһүҥ тиийиминэ киэптэт, кыаххын ыллар. ☉ Испытывать затруднение в чём-л. (физически)
Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
Кистии уурбут тыытын, ыарырҕаппакка өрө көтөҕөн ылаат, бэҕэһээ үппүт илимнэрин көрө күөлгэ киирдэ. Ойуур Уйбаан. Толору астаах суумкатын ыарырҕатан иһэр. «ХС»
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, иккиэ буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуурбут. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ гынаргар ыарахаттары көрүс, ыараханнык ылын, тугу эмэ сыралаһан туран оҥор. ☉ Испытывать затруднения, иметь проблемы в чём-л. (напр., в постижении чего-л.)
Нина алын кылаастан математиканы ыарырҕатар. Т. Находкина
Кини сэрии туһунан кэпсиирин ыарырҕатара. «Чолбон»
[Аҕам] үлэтигэр ыарырҕатарын аҕынна: «Бэйэҥ билэҕин, суруксута суох эрэйдэнэбин». «ХС»
Нуучча тылыттан киирбит в, ф, ш, ж, з дорҕооннору этэргэ саха оҕото ыарырҕатар. СГФ СТМО
3
көсп. ыарырҕаа 2 диэн курдук. Кууһума суруксут көрдүүрүн нэһилиэк дьоно ыарырҕаппыттара. Н. Якутскай
Үрэкиин оҕонньор, бэйэтэ билинэринэн, сэттэ сүүс табалааҕын быһыытынан сүүрбэ сыарҕаны тэрийэр буолбутун ыарырҕата олордо. Болот Боотур
Бэл, атыы-эргиэн дьарыктаах дьон нолуок баһырхайыттан ыарырҕаталлар. «Кыым»

туохт.
1. Кимниин эмэ бииргэ сыт, сытан утуй. ☉ Лечь с кем-л. в постель, спать с кем-л. вместе
Микиитэлээх Буута хоонньоһон баран сибигинэһэн сэһэргэһэ сыттылар. Амма Аччыгыйа
Оҕолор бэйэ-бэйэлэригэр хонсоллоругар хоонньоһон утуйаллара, киэһэ хойукка диэри кэпсэтэ, күлсэ сытар буолаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Халлаан сырдыыта Владимир Михайлович биһикки күүлэҕэ, кыараҕас баҕайы сыарҕа ороҥҥо хоонньоһон утуйбуппут. «Чолбон»
2. кэпс. Кимниин эмэ кэргэннии сыһыанынан утуйан тур. ☉ Вступить в интимные отношения с кем-л., переспать с кем-л.
Мин кэргэн ылаары сылдьар кыыспын куттаан хоонньоһорго күһэйбит этэ. И. Гоголев
Эльвиратын кытта арахсан баран манаах курдук сылдьыбатаҕа, хоонньоспут дьахтара элбэх этэ. Б ИУоК
Бүгүн көрдүҥ дии, туора киһи баар диэбэккэ, күрүлүүр күнүс ойохпун кытта хоонньоспута сүрэ бэрт дии. «ХС»
3. көсп. Чугас, ыкса баар буол; туох эмэ аттыгар чугас сыт. ☉ Находиться вблизи, рядом с чем-л.
Дьокуускай куораты кытта хоонньоһон сытар Горнай оройуонугар иҥэн-хаһан таба баар буолуо диэн биһигиттэн ким да түһээн да баттаппатах эбит! С. Руфов
Баһырхай элбэх таас чох, тимир уруудата, апатит, сүлүүдэ ол-бу барыта хоонньоһо, чугас-чугас сыталлар. «ХС»
♦ Хоонньоһор кэһии көр кэһии I
Онуоха эбии хоонньоһор кэһии диэн үс сүөһүнү өлөрөн буһаран хааһахха симэн аҕалбыттара. Далан. Хоонньоһорго холоонноох (доҕор, ойох) фольк. — кэргэннии буоларга тэҥнээх. ☉ Равный по возрасту, взглядам, возможностям, достойный быть женой или мужем
Хоонньоһорго холоонноох доҕор көрдүүр дииллэрэ. Н. Павлов
[Аҕыйа бухатыыр саҥам диэн саҥара турбут] Эн киниэхэ [Үрүҥ Уолаҥҥа] хоонньоһоругар холоонноох ойоҕу ыйан биэрэр кыахтаах үһүгүн диэбиттэрэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. хойҕаш ‘лежать в обнимку’

1. даҕ., поэт.
2. Олус элбэх, аһара дэлэй (хол., баай). ☉ Обильный, неистощимый (напр., о богатстве)
   Дойдубут дуолан күүһэ туругура турарыгар, Олохпут барҕа кыаҕа Ордук хаҥыырыгар – Санаа далааһына хабарын Саха барытын сатыырын! Күннүк Уурастыырап
   Баҕарабын холкуостаах дьоннорум Барҕа быйаҥы оруохтарын, Оттон бэйэм айар хоһооннорум Оннук оргуйа туруохтарын. И. Эртюков
   Эн курдук көҥүл күүстээх, Эн курдук барҕа былаастаах Туох кэлиэй Бу орто туруу бараан дойдуга Аламай маҥан күммүт барахсан! С. Данилов
3. көсп. Толору көрүҥнээх, баһырхай, үөскүлэҥ. ☉ Крупный, большой, богатырского сложения
   Барҕа быччыҥ өрө тыыллар. Эллэй
   Бааһын уҥунуохтаата, Барҕа куҥнарын имэрийдэ, Аҕыйах таммаҕы Айаҕар кутан биэрдэ. П. Ойуунускай
   Бэйэтэ [Тойон Ньургун бухатыыр]– барҕа бэйэлээх, баараҕай быһыылаах, бухатыырга сөптөөх бөдөҥ туруу киһи. ПЭК ОНЛЯ II
4. көсп. Уостан хаалбат күүстээх (хол., санаа); уолан бүппэт толору (хол., дьол). ☉ Непреклонный, стойкий (о духе); переполненный, полный (о счастье)
   Баҕарабын сэгэрбэр Барҕа дьолу тосхойуохпун, Тапталлаах кэрэ сирбэр Туһалаах киһи буолуохпун. С. Спиридонова
5. аат суолт., поэт. Туох эмэ баайаталыма, уйгута, быйаҥа. ☉ Благо, обилие, изобилие
   Марсель куорат күлүмчаҕыл, Барытыгар баар баай, барҕа... С. Данилов
   Баарбын барытын Баттаабакка, бараппакка Бар дьон барҕатыгар Быраҕар майгылаахпын, Барыгыт барҕалаан Бастааҥ-атахтааҥ. А. Софронов
   ◊ Барҕа <баһаам> баай – хаһан да сүппэт, быстар диэни билбэт дэлэй баай. ☉ Неиссякаемое, неистощимое богатство
   Кинигэ – барҕа баай (өс хоһ.). Сир ийэ – биһиэнэ! Сирэм күөх – биһиэнэ! Баараҕай күүспүтүн Барҕа баай үппүтүн Ким кыайыай! Ким хотуой! П. Ойуунускай
   «Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕа», – диэн Уоһун иһигэр Ботур-ботур ботугураата. А. Софронов. Барҕа малааһын – элбэх киһилээх улахан малааһын. ☉ Богатый, роскошный пир
   Ол дойдуга [Тааттаҕа] Улахан урууларга, Ытык ыһыахтарга, барҕа малааһыннарга Алҕатар дьаһаллаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Икки нэһилиэк бар дьонун үөрдэ-көтүтэ, үҥсүүтүн түмүгүн барҕа малааһынынан бэлиэтээн, аатынсуолун ыытыах буолбута. Күннүк Уурастыырап. Барҕа баһыыба (махтал) – истиҥ махталы биллэрэр саҥа аллайыы. ☉ Выражение искренней благодарности (огромное спасибо)
   Серго Орджоникидзены көрсөн, Бар дьонум аатыттан Барҕа баһыыба туттаран, Ис сүрэхпиттэн уруйдаатым, Иэдэһиттэн убураатым. С. Васильев
   Бу дойду дьоннорун барҕа махталларын поэт «Булчут эбээн бэлэҕэ» диэн поэматыгар суруйар. Софр. Данилов