хасхай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Оҕонньор истээх киэҥ ыстаанын өрүтэ баһыталаата, уҥа дьиэ диэки хасхаҥнаата. Болот Боотур

сыһ., кэпс. Көнтөрүктүк, күдэхтээхтик, түргэнник (хамсан — улахан, модьу-таҕа киһи туһунан). ☉ Неуклюже, энергично, торопливо (двигаться — о крупном, грузном человеке)
Хаарчаан ыстаанын тарпыта, өрүтэ баһыталаабыта буолан, аадахыс-аадахыс ойуолаан, аан диэки ыстанна. Болот Боотур

быччалдьый диэнтэн дьаһ
туһ. Ааныка эмээхсин мас удьаанан баһыталаан дьон иннигэр ууруллубут кытыйаларга кутан быччалдьытта. Болот Боотур
Араас үс куоракка мин үс квартиралаахпын: биирдэригэр аймахтарбынан чиҥ пропискалаахпын, иккитин ыйга иккилии мөһөөх куортамныыбын, биллибэтинэн атыылаары быччалдьытабын. Р. Баҕатаайыскай

илк диэнтэн тиэт
көрүҥ. (тут-бат ф-ттан). Эбэтэр ол билии халдьаайыны сүдү улахан тимир күрдьэҕинэн лөглү баһыталаан, ырыых-ыраах илгимэхтээн кэбиспит киһи дии саныырым. Амма Аччыгыйа
Саккырыы түһэр Саһаҕалаах көлөһүнүн Илиитин көхсүнэн Илгимэхтээн кэбистэ. С. Васильев
Уолчаан хараҕын уутун туора-маары илгимэхтээбитэ. Кини ытыа суохтаах. В. Гаврильева

иҥнэри диэнтэн хат.- күүһүр
Онно уолаттар сүрдээхтик кыыһыраллар, ат аҥаар өттүттэн тураннар ындыыларын ыҥыырдары иҥнэритэ кэйэн кэбистилэр. Саха фольк. Даайа, хаҥас диэки ол-бу иһити иннэритэ тардыалаан баран, хас да кураанах чабычаҕы эҥини аҕалан, холумтан таһыгар уурталаата. А. Софронов
Турахин тойон сутуругун туппутунан Бурхалейга бараары тииһэн, тыыны иҥнэритэ үктээн, тыылара ууну баһыталаата. Эрилик Эристиин

дьүһ. туохт. Туохха эмэ уйдаран аргыый күөгэҥнии хамсаа (кэтирээн көстөр ньаппаҕар туох эмэ туһунан). ☉ Плавно колыхаться на волнах, на какой-л. зыбкой поверхности (о чём-л. широком, плоском)
Тыылара, туос тордуйаны ыыппыт курдук, ньалбыҥныы-ньалбыҥныы икки өттүнэн хардары-таары ууну баһыталаата. Эрилик Эристиин

туохт. Сыбыргыыр тыастаахтык тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. с лёгким отрывистым свистящим звуком (напр., косить траву)
Бургунас кэбинэрин тохтотор, кулгаахтарын чөрөҥнөтөр, хап-хара инчэҕэй муннунан салгыны эҕирийэн сыбырҕатар. Н. Якутскай
Аҕата от охсо сылдьарын эккирэтэн, дириҥ-дириҥник көҥү баһыталаан, түргэн-түргэнник дайбаан сыбырҕатара. М. Ефимов
Кавалерист аты кымньыынан таһыйан сыбырҕатта. И. Никифоров

сыһ.
1. Улаханнык, дириҥник түөрэн (хол., бас). ☉ Глубоко, с самого основания, большим куском (отрывать, брать, напр., землю)
Лөглү баһан ыл. Лөглү тардан ыл.  Ол билии халдьаа йыны сүдү улахан тимир күрдьэҕинэн лөглү баһыталаан, ырыых-ыраах илгимэхтээн кэбиспит киһи дии саныырым. Амма Аччыгыйа
Баараҕай тиит төҥүргэһин Тимир быанан баайаллар, Түгэҕиттэн лөглү түөрэр Тыраахтарга хол бууллар. Баал Хабырыыс
2. Туох баарын бүтүннүү. ☉ Всё без остатка, целиком, полностью
Быйылгы дьылым үүнүүтүн тыыппакка лөглү сиэмэҕэ уурар санааламмытым. Д. Дефо (тылб.)

аат., кэпс. Төһүү буолар суон, бөҕө, аҥаар өттө уһуктаах сиэрдийэ мас. ☉ Толстая заострённая с одного конца жердь, служащая рычагом для поднятия тяжестей, слега
Төҥүргэстэрин эргийэ хаһан, силистэрин бысталаан, суон силээгэнэн түөрэн, тиэритэ баһыталаан адаарыта сытыарар. Күннүк Уурастыырап
Охтубут тииккэ тиийэн силээгэтин мас аннынан батары аста, икки илиитинэн эмискэ өрө тардан өндөттө. Г. Васильев
[Оҕолор] силээгэлэрин кэлин буферга сиринэн соһуллан иһэр гына баайдылар. В. Осеева (тылб.)

аат., эргэр. Кымыс баһар уһун уктаах дириҥ, улахан мас хамыйах (хомуостан кыра, хамыйахтан улахан). ☉ Большой деревянный ковш с длинной рукояткой для разливания кумыса, средний по величине между хомуос и хамыйах
Ааныка эмээхсин мас удьаанан баһыталаан дьон иннигэр ууруллубут кытыйаларга кутан быччалдьытта. Болот Боотур
Уохтаах кымыһы Ойуулаах удьаанан Уһаа айах (кымыс иһитэ) аайы куттулар. ГНА ТС
◊ Сиэллээх удьаа — ыһыахха эбэтэр атын да бырааһынньыктарга туттуллар, угугар сылгы үрүҥ кыла симэхтээх удьаа. ☉ Черпало или ковш с украшенной белыми конскими волосами длинной рукояткой, используемый во время ысыаха (ыһыах) или других празднеств
Сири иһиттэртэн Симиин кымыһы Сиэллээх удьаанан Симиир аайы сэмсээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев
Иһигэр сэттэ сиринэн үрүҥ сиэллээх удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин
ср. казах. ожау ‘ковш, черпак’, тат. ужау ‘деревянный половник’