испытывать трудности, неприятности, бедствовать (напр. в ожидании чего-л., не имея чего-л.); массыынаны күүтэн хас да күн хачанныбыт в ожидании машины мы бедствовали несколько дней.

аат. Бииртэн биир кэлэн иһэр бараммат үлэ-хамнас, дьаһал. ☉ Хлопоты, заботы (напр., по хозяйству). Дьиэ түбүгэ. Ыһыы үлэтин түбүгэ
□ Биһиги уолаттарбыт атыттар курдук суунуу-соттуу, өтүүктэнии түбүгэр түстүлэр. Н. Лугинов
Кини, дьахтар киһи, түбүгэ баһаам. Р. Баҕатаайыскай
Аны билигин парньыык акылаатын охсоору ол түбүгэр сылдьар. В. Яковлев
Костя ханнык эрэ түгэн иһигэр көһүү түбүгүттэн туораан, …… көрө олорооччунан буолла. Н. Заболоцкай
ср. тув. түвек ‘хлопоты, возня’, бур. түбэг ‘препятствие, зло, хлопоты’, монг. төвөг ‘хлопоты, заботы’, куманд. түбэк ‘беда, несчастье’, алт. түбэ ‘бедствовать’

туохт., кэпс. Кими эмэ сиэри таһынан мөх-эт, самнары саҥар; көмүскэлэ суох дьон-сэргэ олоҕун күүс өттүгүнэн кэрээнэ суох, толоостук быһыыланан аймаа (үксүгэр тугу эмэ модьуйан). ☉ Ругать кого-л., выговаривать кому-л. сверх меры; притеснять, угнетать, мучить беззащитных людей насильственными действиями (обычно требуя чего-л.)
Үөрэх аанньа сыстыбакка …… ийэлээх аҕата уолларын алыс түүрэйдээн, адьас кыыллаан кэбиһэ сыстылар. Н. Лугинов
Биир киһи бастаан аармыйаттан кэллэҕин утаа наһаа бардамсыйбыта, солуута суох кэргэттэрин түүрэйдии сылдьыбыта. КНЗ ОО
Пуатьеҕа кыайтарыы кэнниттэн наймыламмыт сэрии дьоно …… хам-бааччы олорор сэлиэнньэлэри түүрэйдииллэрэ, толук көрдөөн, бааһынайдары сэймэктииллэрэ. АЕВ ОҮИ
ср. алт. түре ‘разоряться, бедствовать’

туохт.
1. сап I диэнтэн атын. туһ. Аан сабылынна. Маҕаһыын сабыллыбыт
□ Быыс сабыллаатын кытары …… сыанаттан сүүрэн тахсыбыта. Н. Лугинов
Манан биир сүрүн дохуот киллэрэр салаалара сабылынна. Эрилик Эристиин
Гаврил Романович ынах кэмиттэн-кэмигэр сабылларын ситиһэр. ҮБНьТ
2. кэпс. Туга эмэ суох буолан кыһалҕаҕа ыллар, буорайар суолга киир, ыал аатыттан аас. ☉ Быть лишённым самого необходимого для жизни, оказываться в бедственном положении, бедствовать. Дьиэнэн бары ыалдьан сабыллыах курдукпут
□ Итинтикэтэ [үрдүкүлэргэ бэлэҕэтуһаҕа] суох букатын сабыллыах дьоммут. Н. Лугинов
[Кэччэгэй Кэтириинэ уолугар:] Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы. Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. Эрилик Эристиин
♦ Аана сабыллыбат кэпс. — (ханна эмэ) сылдьааччылар быыһа суох кэлэллэр, (ким эмэ) кэлээччилэртэн быыс булбат. ☉ Нет отбою от посетителей, гостей (букв. дверь не закрывается)
Кырдьык, куораччыттар кэллэхтэрин күн Мещеряковтар дьиэлэрин аана сабыллыбатаҕа. И. Федосеев
Буруота сабылынна көр буруо. Арай истиллэр: былыр буолуталыыр ынырык ыарыылартан ыал ыалынан буруота сабылларын, аас-туор сут дьыллар суодуйдахтарына иэримэ дьиэлэр иччитэхсийэллэрин. Айталын. Хараҕа сабылынна кэпс. — 1) хараҕа ыалдьар эбэтэр көрбөт буолар. ☉ Утрачивать на время способность видеть; терять зрение. «Илииҥ тугу гынарын хараҕыҥ көрбөт дуо? — Эмээхсин дьиппиэнник ыйытта. — Икки хараҕыҥ сабыллыбыта дуо эйиэнэ?» Амма Аччыгыйа
Бу булт саҕана хараҕынан сабыллан иэдээн буолуо. Болот Боотур; 2) киһи билиэҕин, өйдүөҕүн билбэт-көрбөт, кыайан өйдөөбөт. ☉ Перестать замечать, понимать, воспринимать происходящее вокруг
[Кыталык кыыл Ньургун Боотурга:] Икки хараҕыҥ сабыллыбыт эбит, Икки кулгааҕыҥ бүөлэммит эбит [оччолоох сураҕы истибэт буола]. П. Ойуунускай
Оо, харах сабыллара муҥ да буолар эбит, саамай табаарыһым дии саныырым, онтукам киһим ол күлүү-элэк оҥосто сырыттаҕа. «ХС»; 3) өлөр, тыына быстар. ☉ Умирать (букв. глаза закрываются)
Хааннарым тохтоннор, мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай

туохт.
1. Туохтан эмэ кыһалҕаҕа ыллар, алдьархайга түбэс. ☉ Попадать в беду, бедствовать; страдать от чего-л.
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Иҥсэтигэр иэдэйбит, акаарытыгар алдьаммыт (өс хоһ.). Араас куттал барыта Аара суолбар тоһуйбута: Тоҥон өлүөм диэн толлорум, Мунан хаалыам диэн мунчаарарым, Оһоллонуом диэн олулларым, Иһэн иэдэйиэм диэн эрэйдэнэрим. Л. Попов
Өскөтүн кутуйах оҕото аһын хаһаамматаҕа эбитэ буоллар, бука, улаханнык иэдэйиэ этэ. В. Бианки (тылб.).
△ Буорту буол (тыыммат предмет туһунан). ☉ Портиться; пострадать (о чем-л.)
Вася үһүгэр сылдьар. Этэсиэркэттэн кинигэлэри ыһар идэлээх Олох сүгүннүө суох - кинигэ иэдэйииһи. Багдарыын Сүлбэ
Төрүкүтүн бырыыдьэбэрэ Тыабыт иһэ иэдэйдэ. Халтархайа, силбэрэҥэ, Инчэҕэйэ сүрдэннэ. М. Ефимов
2. Доруобуйаҕынан мөлтөө-ахсаа, наһаа хоттор. ☉ Страдать каким-л. заболеванием; запускать болезнь
Оҕом Бааска тылын ылынан эмтэммэккэ иэдэйдим. П. Егоров
Дьэкиим, хараҕынан төрүт да улахан мөлтөх киһи, саас букатын иэдэйэн ылар үгэстээх. Н. Заболоцкай
Ол эрээри ити аҕыйах да чаас устатыгар хараҥа тордоххо соҕотоҕун хаалбыт Ньаабал оһоҕостоох кэргэнэ, ити кыа-хаан тохтубут ынырык түбэлтэтин итиэннэ ыарыһах Чирэмэдиэ иэдэйбитин саныы-саныы, сөбүн эрэйдэммитэ. С. Курилов (тылб.)
3. Туохтан эмэ сылбаҥ эһин, буорай (хол., аччыктаан, утатан, илистэн о. д. а.). ☉ Изнемогать (от голода, жажды, усталости и т. п.)
Бэркэ илистибит, иэдэйбит дьон дьиэбитигэр тиийбиппит. Далан
Тамаҕа хатан, күөмэйэ кууран, хоргуйан-утатан, букатын иэдэйдэ. А. Сыромятникова
Оттон эн, кырдьык, бар ээ. Ол Уйбааныҥ күүтэн иэдэйдэ быһыылаах. Э. Соколов
△ Туохтан эрэ моһуогур, муҥу көр. ☉ Оказываться в затруднительном положении, столкнуться с трудностями, препятствиями
Табаҕа суох иэдэйдэҕэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Мин, үөрэҕэ суох буолан, тугу да билбэппинэн иэдэйбит киһибин. Н. Якутскай
- Тиҥийэн ааҕан бүтэрдим Тэтэрээппин барытын. Туох өйдөнөн хаалбытын Тобулбакка иэдэйдим, - Доллоордо билэр киһибит, Долгуурап Мэхээлэбит. Р. Баҕатаайыскай
4. кэпс. Кимиэхэ-туохха эрэ аралдьый, саймааран хаал; өйгүн-санааҕын сүүйтэр. ☉ Отвлекаться от чего-л.; увлекаться кем-чем-л.
Кэпсээннэригэр иэдэйэн, иһиминэ олорбут чэйдэрин иһэн сыпсырыстылар. Амма Аччыгыйа
Баһылай оҕонньор кийиитин бэркэ маанылыырын үрдүнэн, бэйэтэ куһаҕан, чэпчэки дьахтар буолан, атын киһиэхэ иэдэйэн, эриттэн арахсан эрэр дэтэр гына тылламмыт эрэ. А. Софронов
Эмээхситтэр хойуу чэйи иһэн иэдэйдэхтэринэ киэһэ хойукка диэри сэлэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. кэпс. Аймана-айдаара, сүпсүгүрэ түс. ☉ Забеспокоиться, затревожиться, засуетиться
Ким эрэ: «Атыылаан кэбиһиҥ», - диэн сүбэлээтэ. Петровна дьэ иэдэйдэ: - «Сааспар ытынан эргинэн туһамматаҕым. Мин ытым тириитинэн эн эргинээри гынарыҥ буолуо». Амма Аччыгыйа. Эдэр киһи итини истээт дьэ иэдэйдэ: «Бэйи, ити математическай энциклопедияны миэхэ аҕал. Мин математикпын, миэхэ ордук наадалаах!» «Кыым»

аат.
1.
сыл диэн курдук. Саҥата суох дьыл хонугун ааҕар баар үһү (тааб.: календарь). Сут дьылга тураах топпутугар дылы (өс ном.). Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
Эһиги сорох дьыл анды тоҕо ууга түспэтин билэҕит дуо? И. Сосин
2. Хаһаайыстыбаҕа сыл саамай ыарахан кыһыҥҥы кэмэ: сүөһүнү хотоҥҥо аһатыллар, дьон сайыҥҥы хаһаастарынан олороллор. ☉ Самое тяжелое для хозяйства холодное зимнее время года (когда скот кормится в хлеву, а люди питаются летними запасами)
Дьыл да эрдэ, бокуруоп да ыраах (өс ном.). Күһүн аайы биһиги ханнык эмэ баай хотонун буларбыт. Оттон быйыл Амма үрдүк сыырыгар чөкөллөн турар бэйэбит балаҕаммытыгар кыстаабыт дьоллоох дьылбыт этэ. Амма Аччыгыйа
«Тымныйымына... хайа, дьыл даҕаны кэллэҕэ дии», дэһэн чаҕаараллар уонна туох да кыһалҕата суох табахтаан бускуталлар. Н. Якутскай
Кыһыҥҥы кэм муҥа-таҥа, араас күчүмэҕэйи үөскэтэрэ, алдьархайысору аҕалара кэмнээх буолуо дуо!.. Ол иһин норуот, үгэһин быһыытынан, быһаччы кыһын диэбэккэ, дьыл диэн харыстаан ааттааһын сиэринэн эппит буолуохтаахтар. «Кыым»
3. Сыл саамай үчүгэй, итии, сайыҥҥы түбүктээх кэмэ. ☉ Самая горячая летняя пора (для сельскохозяйственных работ)
Сүөһү иитиитэ былыргы кэмҥэ айылҕаттан, хайдах дьыл кэлэриттэн быһаарыллара биллэн турар суол. Саха фольк. Быйыл дьыл эрдэ кэлэн, хаар ууллан, ирэн-хорон, чалбах тахсан, инчэҕэй-хоччоҕой буолан эрэрэ. А. Бэрияк
Онтон куһаҕан, хаҕыс дьыллар буоланнар, соҕотох огдообо дьахтар, күүһэ тиийбэт буолан, оту кыайан элбэҕи оттообот. МНН
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар фольк. - киһи үөйбэтэх былыргы үйэтээҕи кэм саҕана, былыргы кэм өссө анараа өттүгэр. ☉ В глубокую старину, в давние времена (формула-зачин в эпосе олонхо)
Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар …… Алдьархайдаах ааспыт дьылым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар Аан дойду айыллыбыта. П. Ойуунускай
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
Былыргы дьыллар Быралыйбыт быһылааннаах мындааларыгар, Урукку хонуктар Уларыйбыт охсуһуулаах уорҕаларыгар, Эргэтээҕи дьыллар Илбистээх иирээннээх эҥээрдэригэр …… Аан ийэ дойду Ананан айыллыбыта үһү. П. Ядрихинскай. Дьыл аһа - кыһыны быһа сиир, кыһыны туоруур ас. ☉ Продуктовые запасы на всю зиму
Ону ааһан ийэбит суорат оҥорон, кыһыҥҥыга хаһаанар. «Тар диэн дьыл аһа», - диир ийэбит. И. Федосеев
[Кииһилэни] тары кытта булкуйан хаһааннахха, кыһын дьыл аһыгар тэҥнэһэрэ. И. Сосин
△ Быстарыы кэмигэр көмөлтө, өйөбүл буолар ас, бородуукта (кыраны да үөрбүччэ, үлүннэрэн этии). ☉ Дополнительный продукт, который становится подспорьем при нехватке пищи (так говорится на радостях: растянуть - надолго хватит)
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Оччотооҕу, сэрии кэннинээҕи тардыс усулуобуйаҕа ол да - дьыл аһа. Ф. Софронов. Дьылга бар (ыллар) - кыһыҥҥы сүөһүгэ сиэтэр от эбэтэр хаһаас аһылык бүтэн, эстэн хаал, быһын. ☉ Бедствовать в зимнее время из-за нехватки пищи, кормов
Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Кыһын ахсын кыһалҕаҕа бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып кинээс:] Оччоҕо эн ыарыйдаҕыҥ аайы мин дьылга барарым сөп буолсу дии? И. Федосеев. [Хандыы:] Хотоҥҥо чаһы туруора иликпит. [Хаамарап:] Туруоруохха наада, ол чаһы ороскуотунан дьылга барыаххыт суоҕа. А. Федоров. Дьылга ыыт - кыһынын сүөһүгүн, бэйэҕин аһылыга суох хааллар. ☉ Оставлять кого-л. на зиму без пищи, без корма для скота
«Нохоо, - дии тоһуйда оҕонньор уолу, - миигин дьылга ыытыа суох буоллаххына, оҕускун бэйэҥ бааргар эрэ таһаар». С. Федотов. Дьыл оҕуһа миф. - былыргы сахалар итэҕэллэринэн, кыһыны аҕалар сүрдээх улахан оҕус курдук иччи (сыл аайы Хотугу Муустаах байҕалтан тахсар, бытарҕан тымныыны, аччыктааһыны, ыарыыны аҕалар, кыһалҕаны үөскэтэр диэн өйдөнөр). ☉ По старинному якутскому поверью: дух зимы в образе огромного быка (ежегодно выходит из глубины Северного Ледовитого океана и несет с собою холод, голод, нужду, болезни и т. п.)
[Муустаах Байҕал - Өлүөнэ өрүскэ:] Уолум обургу, олуурдаах Улуу дьыл оҕуһа, Аас-майах аргыстанан, Иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, Опсоллоҥ ойоҕостонон …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тымныы Байҕал Омуннаах Чысхааныгар Хорҕойон Торолуйар, Баар дииллэр Дьыл оҕуһа. С. Данилов
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу Дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыысүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
◊ Дьыл оройо - кыһын саамай ортото. ☉ Самая середина, пик зимы
Дьыл оройо чугаһыытыгар тоҕус уон икки чулуу кииһи, түөрт уон кырынааһы, сүүрбэ тииҥи, үс тайаҕы бултааннар өлгөм байанайдаах дьоммут көннөрү ырыа аргыстаах …… киирдилэр. «ХС»
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Дьыл суола - кыһыҥҥы олох-дьаһах, кыһыҥҥы балаһыанньа. ☉ Зимнее житье-бытье, зимние заботы
Аҕыйах ырбыт көлө баарын бурдук быһыытыттан, дьыл суолун оҥостортон ордорон, көҥүллэнэн бэриллибэт. Амма Аччыгыйа
«Хайа, бу бэйэҕит дьылгыт суолунан хайдаххытый?» - «Куһаҕаннык олоробут. Биир уулаах тиҥэһэлээхпит ууга түһэн хаалла». Болот Боотур. Дьыл таҕыс - кыһыны быстарбакка этэҥҥэ туораа. ☉ Перезимовать благополучно (без голода)
Бу тыа быыһыгар тыа быта буолан бытарыйан олорбут саха бу хара дьылҕаны кытта охсуһар күүһэ суоҕа, күүһэ-уоҕа дьылы тыыннаах тахсарыгар эрэ баранара. Күндэ
Дорообо, оо, сылгы чыычааҕа! Доҕоруом, үчүгэй санааҕа: Дьыл тахсан, кэллэхпит баччаҕа. М. Тимофеев. Тэҥн. сыл таҕыс. Дьыл - хонук - 1) кэм-кэрдии олус түргэнник элэҥнээн ааһар, киһи үйэтэ кылгас диэн сөҕөн этии. ☉ Год что сутки (говорят, удивляясь быстротечности времени, тому, как коротка человеческая жизнь)
«Дьыл - хонук»,- диир саха.  Дьыл - хонук: күүппэт эбээт. Уҥуох ыарыыр сыл ахсын. И. Гоголев
Сылтан сыл сыыллар да ааспыта, Дьыл - хонук ылбыта, Уоһах уос - оҕочоон бэйэбит Улаатан сиппиппит. А. Абаҕыыныскай; 2) мүччүрүйбэккэ кэлиэхтээх кэм. ☉ Неминуемо наступающее время (напр., о приходе весны, морозах)
Ол да үрдүнэн дьыл - хонук ыган, Өлүөнэ өрүс барахсан муу-һа хамсыыра субу кэлэн, ыган тыы-нан аххан турар. Н. Заболоцкай. Саҥа дьыл - тохсунньу маҥнайгы күнэ, төгүрүк сыл саҕаланыытын бырааһынньыга. ☉ Новый год
Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх [устудьуоннар олорор сирдэрэ] кыһыҥҥы экзаменационнай сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Санаан кэллим эмиэ мин Саҥа дьылы көрсүүнү, Харыйаны тулалаан Киэһэ мустан түмсүүнү. П. Тулааһынап. Улуу дьыл - төгүрүк сыл улахан өттө, кыһыҥҥы кэм. ☉ У якутов: бо `льшая часть календарного года, зимнее время
Улуу дьыл обургу Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан! Саха фольк. Улуу дьыл обургу Мунду балык миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Кинини [кыһыҥҥы кэми] норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. Тымныы …… улуу дьыл оҕуһа диэн уобарастаан туойаллара. «Кыым». Үөрэх дьыла - оҕолору, устудьуоннары күһүҥҥүттэн саҕалаан сайын саҕаланыытыгар диэри үөрэтии кэмэ (үксүн балаҕан ыйын маҥнайгы күнүттэн бэс ыйын бүтэһигэр диэри кэм). ☉ Учебный год
Итиэннэ эн дьаһалгар биир үөрэх дьыла, уон эрэ ый, үс сүүс эрэ хонук баарын өйдөө. Софр. Данилов
Үөрүү-көтүү үрдээн Үөрэх дьыла буолбут. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх дьылын иккис аҥаарыгар грамотаҕа үөрэтэр бириэмэҕэ ылбыт өйдөбүллэрин сааһылаан, кэҥэтэн үөрэтиллэр. КИИ МКТТҮө
тюрк. йыл, жыл