разумный, толковый, дельный; оттомноох дьон дельные люди; оттомо суох уол безалаберный парень.

түөлбэ.
1. сыһ. Түҥтаҥ. ☉ Беспорядочно, бестолково
Иипсап сылдьар. ПЭК СЯЯ
2. даҕ. суолт. Солуута суох, кыайан өйдөммөт, түҥ-таҥ. ☉ Беспорядочный, бестолковый, безалаберный
Иип-сап киһи. ПЭК СЯЯ

1) большая волна, вал; Лена дьалхаана волны Лены; өрүскэ дьалхаан бөҕө буолбут на реке поднялся штормовой ветер; 2) перен. беспорядок, неустройство, волнения (как результат каких-л. бурных событий); сэрии дьалхаана последствия войны # дьалхаан киһи безалаберный, бесшабашный человек.

1) беспокойный, тревожный, бедственный; иэдээннээх дьыала буолбут случилась неприятность (букв. беспокойное дело); 2) злосчастный, злополучный; "Иэдээннээх баҕа" "Злополучная лягушка" (название популярного якутского рассказа); 2) торопливый, суетливый; безалаберный.

1) дырявый; сатаҕай куул дырявый мешок; 2) открытый, не имеющий упаковки; сатаҕай туус развесная соль; сатаҕай иһит-хомуос посуда, утварь без упаковки; сатаҕай табаар ткань (продаваемая на метры и отпускаемая без упаковки); 3) перен. безалаберный; неустроенный; сатаҕай салалта безалаберное руководство; сатаҕай сайылык неустроенный летник (летнее жилище якутов) # сатаҕай оройдоох ребёнок, у которого не зарос родничок; сатаҕай саҥа высокий громкий голос; сатаҕай тыас дребезжащий звук.

даҕ., фольк. Олус киэҥ, дьалларыттыбыт, иэмэ-дьаама биллибэт (үксүгэр олоҥхоҕо абааһы бухатыырын мэтириэтин хоһуйарга). ☉ Безобразно широкий, уродливый (рот — обычно при описании абаасы в олонхо)
Күтүр өстөөҕүм Күлүк курдук барыйан Амаан-дьамаан айаҕа Ардьах-ардьах гынна, Ыпсыыта суохтук Ымах-ымах гынна. П. Ойуунускай
Сылла-мылла сырайа сыллаҥнаан, Амаан-дьамаан айаҕа дьаллаҥнаан, Дэгиэ хара Тииһэ килэҥнии Дьэбин уоһуйан турдаҕа. П. Ядрихинскай
Арсан Дуолайга маарынныыр Амаан-дьамаан айахтаах, Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр, Албын-көлдьүн ыраахтааҕы. Эллэй
△ Ыпсыыта кыттыбатах, дьаабы, кэп. ☉ Безобразный, безалаберный
Амаан-дьамаан Айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан [быстан иһэбин]. С. Зверев

даҕ.
1. Дохсун, наһаа түргэн. ☉ Бурный, стремительный, молниеносный
[Ини-биилэр] сырыыга-айаҥҥа тэҥҥэ туруннахтарына, улахана урутуур уонна оту-маһы күлүгүн да көрдөрүө суох күлүмэх көтүүнэн мэҥитэр. С. Федотов
[Хараҥаччылар] эттэрэхааннара күлүмэх көтүүгэ баҕарбыт курдук, кынаттарын кэдэччи туттан ытыллыбыт охтуу сыыйыллаллар. В. Сыромятников
△ Күүрээннээх, эрчимнээх. ☉ Напряженный, без продыху
Манна Ананий Золотовскай, Эһээ Егордуун тыын ылбат күлүмэх үлэҕэ сылдьаллар. М. Доҕордуурап
Күлүмэх үлэ үөһүгэр сыл хонук курдук ааспыта. «ХС»
2. Уһулуччу, ураты. ☉ Исключительный, необычайный
[Ата] Тэһиин быстыаҕынан Чиччигинэс иҥиирдээх, Көнтөс быстыаҕынан Күлүмэх күүстээх Күн Дьөһөгөй оҕото, Дьэлтэччи көрөн турар эбит. П. Ойуунускай
Күлүмэх күүскэ эбии сымса буолуу масчыт-отчут, булчут-алчыт киһиэхэ саамай наадалаах хаачыстыба. ЧМА ЭТНББ
3. Бэрээдэгэ суох, боччума суох. ☉ Неорганизованный, безалаберный
Хаҕыс тыллаах-өстөөх, арыгы айдаан аргыстаах күлүмэх, дьалхаан олохтоох дьону кытта …… үлэлиэхпин баҕарбатаҕым. Тумарча. Революционнай санаалаах ыччат кистэлэҥ мунньахтарыгар күлүмэх мөккүөрдэр буолаллара. «Ленин с.»
4. көсп. Наһаа күүстээх, киһи тулуйбат (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Очень сильный, невыносимый (о боли)
Харахтарбын симэн күлүмэх ыарыыттан туймааран сытабын. «ХС»
ср. др.-тюрк. күлүг ‘непостоянный, преходящий’

1. 1. даҕ. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын. ☉ Глупый, бестолковый, придурковатый
      Өндөрөөс оҕонньор — оо, акаары оҕонньор буолаахтыа дуо! — хайаан даҕаны ааныхайаҕаһы булан, суолу-ыллыгы көрөн сылдьар буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
      Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов
      «Оок-сиэ, дьэ акаары да киһибин, ити хайдах өйдөөн ыйыппакка хаалбыт бэйэбиний!» — диэн Кеша улаханнык кэмсиннэ. Н. Заболоцкай
2. Оттомо суох, туолката суох (хол., кэпсэтии, быһыы, саҥа, ардыгар — көтөр-сүүрэр эҥин). ☉ Бестолковый, глупый, безалаберный; непродуманный, необдуманный (напр., о разговоре, поведении, поступке, выражении глаз, иногда — о птицах, животных)
   Акаары саҥа хаһан да көрдөөх буолбат. Амма Аччыгыйа
   Түүн былыр хаһан да көстүбэтэх акаары түүл киирэр, күнүс эрэйтэн эрэй батыһан өтүү курдук субуллар. М. Шолохов (тылб.)
   Мииппээн эргиллэн туох да быһаарыыта суох акаары харахтарынан уолу «супту көрөн» турда. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт.
4. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын киһи. ☉ Глупец, дурак
   [Уйбаанчык:] Ийээ, кыыһыҥ улааттаҕын ахсын акаарыта бэргээн иһэр. П. Ойуунускай
   [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
   «Сэбиэскэй былаас акаарылары, эһигини, аһынан амньыыстыйа биэрбитэ!»— Микиитэ Сахаарга ыган тиийдэ. Амма Аччыгыйа
5. саҥа алл., үөхс. Сэнээн, атаҕастаан, үөҕэн этии; тугу эмэни толкуйа суох оҥорон баран, кыһыйан-абаран үөхсүү. ☉ Бранное междометное слово; дурак, глупец; недотепа. Оо, акаары! Хайдах итини өйдөөбөтөхпүнүй?
   □ Уолуҥ, үөрэхтээҕимсийэн, ыраахтааҕытын, таҥаратын умнуо
   Акаары, ону билэҕин дуо? Эрилик Эристиин
   Акаары! Иирбиккин дуу?.. Бэҕэһээ киэһэ суолтан булбут орбууспут хаҕын маарыын тураат сиэбиппит буолбат дуо? Эрилик Эристиин
   Акаарылар, эһиги тугу билэҕит? Киһи аймах өстөөх кылаастарынан арахсан олорорун эһиги билбэккит дуо? Амма Аччыгыйа
   ♦ Аар акаары — иннин-кэннин билбэт акаары. ☉ Набитый (отпетый) дурак
   Шарлотта: «Сокуоннай сааспын туола илик оҕо, эбэтэр иннибин-кэннибин көрүммэт аар акаары буолбатахпын», — диэн кыккыраччы батан кэбиспитэ. Болот Боотур. Акаары көнө — олус кэнэн, барыны итэҕэйэр. ☉ Крайне наивный, наивный до глупости
   Көнө киһи барыта, бэл, ити «акаары көнө» үчүгэй дьон кэккэтигэр киирсэр. «Кыым». Далай акаары — муҥура суох, «түгэҕэ биллибэт» акаары. ☉ Круглый дурак, болван
   Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай? П. Ойуунускай
   Ханнык далай акаарыны булан итэҕэтээри, сымыйанан кэпсии олорорун туһунан [оҕонньор] ыйытан ыкта. Амма Аччыгыйа
   Киһиргээмэ! Туох далай акаарыта сылдьаҕыный? Н. Якутскай. Мас акаары — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох, киһи этэрин хоту сүөһү курдук сылдьар акаары. ☉ Недоумок, идиот
   Өөдөй диэн үс мас бүтэйи сатаан тахсыбакка иҥнэн хаалар, дьон тэптэрдэҕинэ, атыыр оҕуһу кытары харсар, биир мас акаары киһи баара үһү. Күннүк Уурастыырап
   Бу кэмҥэ [Аҕа дойду сэриитин кэмигэр] «биһиги аҕыйах ахсааннаах норуот тугу гыныахпытый», — диэччи мас акаары эбэтэр өстөөх тэрийэн ыыппыт түөкүнэ. Амма Аччыгыйа
   Мин сордоох, аҕам оҕонньор күүһүнэн баттаан-үктээн, мас чокуйар акаары киһиэхэ ойох биэрэн, ол-бу киһи сирэйин-хараҕын кэтиирим, көрдөһөрүм кэллэҕэ. Н. Неустроев. Тар (дар) акаары көр далай акаары. Сөрү-сөҕөн, бэркиһээн, Кэлин улам дьиктиргээн, Тар акаары дии санаан Тахса турда Харачаан. Г. Данилов. Туос акаары — хоҥ мэйии; көстөн турар акаарыны саҥарар киһи. ☉ Пустоголовый; человек, несущий явную глупость, чушь
   — О, туос акаары муҥнаах! Ити эн кырдьык этэҕин дуо? — Самнара олоро биэрэр. П. Ламутскай (тылб.)
   Мородулар эбии сытайан биэрдилэр: Орут-орут орой мэник, туос акаары диэн кини. Н. Заболоцкай