Якутские буквы:

Якутский → Русский

дьалхаан

1) большая волна, вал; Лена дьалхаана волны Лены; өрүскэ дьалхаан бөҕө буолбут на реке поднялся штормовой ветер; 2) перен. беспорядок, неустройство, волнения (как результат каких-л. бурных событий); сэрии дьалхаана последствия войны # дьалхаан киһи безалаберный, бесшабашный человек.

Якутский → Якутский

дьалхаан

  1. аат.
  2. поэт. Уу дохсуннук долгуннуруута, үллэр, кыынньар долгун. Волнение на воде, большая волна, вал
    Кини нарын тойугар Тыынар тыыннаах талбаарар, Уонна аргыый чуумпурар Лена баалын дьалхаана. Л. Попов
    Эйигинэн киэн туттан, уорааннаах дьалхаанын уҕарытан, Өлүөнэҥ анныгар налыйар. М. Ефимов
    Ити кутаа уотунан кыыһар Сталинград халлаана, Түллэҥниир долгуннарын ыһар Түүҥҥү Эльба дьалхаана. «ХС»
  3. көсп. Киһи нус-хас олоҕун аймыыр, дьиэгэнитэр сүпсүлгэн, долгуйуу, аймалҕан. Беспокойство, волнение, неустройство (как результат каких-л. событий, расстраивающих мирное, спокойное течение жизни)
    Сэрии бүппүтэ сыл кэриҥэ буолла да, кини обургу дьалхаана хайа икки ардыгар уоста охсуоҕай. Н. Кондаков
    Маннык дьалхааҥҥа кыра киһилэрэ көрүүтэ-истиитэ суох хаалсы диэн, Дьэкириэм оҕонньор эмээхсинин ыҥыран оҕону көтөхтөрдө. И. Никифоров
    Куорат аата куорат. Кини дьалхаана улахан. ВВ ТТ
  4. даҕ. суолт.
  5. Олус киэҥ-куоҥ, дэлэгэй. Очень широкий, просторный
    Уһун дураар хочо ортотугар киэҥ дьалхаан сыһыы киинигэр киирэммит, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрүөхпүт! Саха фольк. Саах эһэр түннүгэр аргыйан, Киэҥ дьалхаан балаҕан тымныйар. Эрилик Эристиин
    Эмпэркэй таас хайа үрдүттэн Эмискэ бандьыыттар ыталлар. Өрүспүт киэҥ дьалхаан көхсүттэн Аҥаардас кумаҕы табаллар. Эрилик Эристиин
  6. көр дьалхааннаах
    2
    Олох суола эндирдээх, Охсуулардаах, дьалхаан суол. С. Данилов
    Дьалхаан олохтоох Дьарааһын атас Дьалаабынай сырыыта Дьара саһаалаах Дьарамай ыччаты Дьаҥдьаһах курдук сутуйар. Р. Баҕатаайыскай
    Сэрии-силлиэ, Түбүк-түлүк Дьалхаан дьыллар көстө көтөн, Аалыҥнаан аастылар. А. Абаҕыыныскай

Еще переводы:

водоворот

водоворот (Русский → Якутский)

м. 1. бурулҕан; 2. перен. бурулҕан, дьалхаан; водоворот событий событиелар дьалхааннара.

ат-татай

ат-татай (Якутский → Якутский)

саҥа алл. Сөҕүүнү, дьиктиргээһини көрдөрөр. Междометие, обозначающее удивление, изумление
Ардьаалы! Ат-татай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Ньургун Боотур
телеут. аттатай

огдолут

огдолут (Якутский → Якутский)

огдолуй диэнтэн дьаһ
туһ. Арыгы үгүс ыал олоҕун огдолуппут, өссө оннооҕор элбэҕи — кэргэннии буолуохтары кэрэгэй кэскиллээбит ас. Далан
Ол дьалхаан кинилэр бөһүөлэктэрин олоҕун огдолуппут эбит. В. Иванов
Биһиги олохпутун огдолуппут аймааһыннаах сыллар ааспыттара. «ХС»

соҥус

соҥус (Якутский → Якутский)

соҥуй диэнтэн холб. туһ. Ийэтэ Бүлүүчээнэтинээн толору аһылык тардыллыбыт остуолун нөҥүөмаҥаа соҥуһан, күүтэн олороллор эбит. Э. Соколов
Билбэт сирдэрбэр Ыраах илдьэр Миигин ытыйан Сэрии дьалхаана, Тулаайах дьонум соҥуһа хаалаллар Эрбэһин үүммүт, Үөскээбит өтөхпөр. Д. Дыдаев

эҥсиллимэхтээ

эҥсиллимэхтээ (Якутский → Якутский)

эҥсилин диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тогойкин дууһатыгар ити икки ардыгар киһи сатаан арааран кэпсээбэт тус-туспа дьалхааннара эҥсиллимэхтээн ыллылар. Амма Аччыгыйа
Халлаан илин эҥээрэ бүтүннүү кытыаста умайан эҥсиллимэхтээн барда. «ХС»

аат-татай

аат-татай (Якутский → Якутский)

көр аарт-татай! [Анньыһар Боотур:] Аат-татай эбит, оҕолоор! Тоҕооһо суох кэмҥэ түбүлээтэхтэрэ!.. И. Гоголев
Ар-дьаалы! Ааттатай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Саха фольк. Аат-татай... — диэн Ботугураатым, Чуҥкук ааммын Арыйдым, Таһырдьа ойон таҕыстым. С. Данилов

эрэһэлии

эрэһэлии (Якутский → Якутский)

сыһ. Эрэһэ курдук (дьэргэйэр, эргичийэр, кылбачыйар). Как решето, подобно решету
Харахпын симнэрбин эрэ: үрүҥ көмүс кынаттара тахсан эрэр күн күлүмүгэр умайа, эрэһэлии долгуннурар күөх мырааннар үрдүлэринэн ааһар айан кубалара көстөн кэлэллэр. В. Иванов
Долгун оонньуур дьалхаанын Үллэр үрүҥ күүгэннэрэ Сэлэ чүмэчи бэстэргэ Эрэһэлии эриллэрэ. М. Тимофеев
Ити кэмҥэ хаар-кырыа Эрэһэлии эргичийэр Күүтэр киһи дьикти Ыра санаатыныы кутааланар. Чэчир-80

көстө

көстө (Якутский → Якутский)

сыһ. Киһи хараҕар быраҕыллар гына түргэнник (уларый). Очень быстро, заметно (напр., измениться)
Хотойбо эмээхсинэ итинтэн ыла көстө кырдьыбыта. Нэртэ
Утаакы буолбата Ууллан, Уостан, Көмүрүө хаар Көстө көөрөтүннэ. А. Бродников
Дьалхаан дьыллар Көстө көтөн, Аалыҥнаан аастылар. А. Абаҕыыныскай
Илэ, илэбааччы; көрдөрбүтүнэн. Явно, воочию; на глазах
Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Ньургун Боотур
Көмүс түөстээх күөрэгэйбин Көстө көтүппүт Аанай-Туонай Абам-сатам эбит! П. Ойуунускай
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ …… Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов

күлүмэх

күлүмэх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Дохсун, наһаа түргэн. Бурный, стремительный, молниеносный
[Ини-биилэр] сырыыга-айаҥҥа тэҥҥэ туруннахтарына, улахана урутуур уонна оту-маһы күлүгүн да көрдөрүө суох күлүмэх көтүүнэн мэҥитэр. С. Федотов
[Хараҥаччылар] эттэрэхааннара күлүмэх көтүүгэ баҕарбыт курдук, кынаттарын кэдэччи туттан ытыллыбыт охтуу сыыйыллаллар. В. Сыромятников
Күүрээннээх, эрчимнээх. Напряженный, без продыху
Манна Ананий Золотовскай, Эһээ Егордуун тыын ылбат күлүмэх үлэҕэ сылдьаллар. М. Доҕордуурап
Күлүмэх үлэ үөһүгэр сыл хонук курдук ааспыта. «ХС»
2. Уһулуччу, ураты. Исключительный, необычайный
[Ата] Тэһиин быстыаҕынан Чиччигинэс иҥиирдээх, Көнтөс быстыаҕынан Күлүмэх күүстээх Күн Дьөһөгөй оҕото, Дьэлтэччи көрөн турар эбит. П. Ойуунускай
Күлүмэх күүскэ эбии сымса буолуу масчыт-отчут, булчут-алчыт киһиэхэ саамай наадалаах хаачыстыба. ЧМА ЭТНББ
3. Бэрээдэгэ суох, боччума суох. Неорганизованный, безалаберный
Хаҕыс тыллаах-өстөөх, арыгы айдаан аргыстаах күлүмэх, дьалхаан олохтоох дьону кытта …… үлэлиэхпин баҕарбатаҕым. Тумарча. Революционнай санаалаах ыччат кистэлэҥ мунньахтарыгар күлүмэх мөккүөрдэр буолаллара. «Ленин с.»
4. көсп. Наһаа күүстээх, киһи тулуйбат (хол., ыарыыны этэргэ). Очень сильный, невыносимый (о боли)
Харахтарбын симэн күлүмэх ыарыыттан туймааран сытабын. «ХС»
ср. др.-тюрк. күлүг ‘непостоянный, преходящий’

чаллах

чаллах (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Хойуу уһун лабаалардаах, намыһах, төрдүнэн суон (мас). Утолщённый к корню, низкорослый, ветвистый (о дереве)
    Суон чаллах бэһи түөрт өттүттэн сирэйин суорбуттар. Саха сэһ. I
    Сонос соҕус чаллах хатыҥы арыылаан ылан, тулатын эргиччи табыйда. Күннүк Уурастыырап
    Алаас арҕаа өттүгэр чаллах тииттэр күлүгүрэн тураллар. А. Фёдоров
  2. аат суолт. Хойуу уһун лабаалардаах, төрдүнэн суон мас. Крупное, с толстым основанием, кряжистое, ветвистое дерево
    Аатырбыт Кэҥкэмэ үрдүгэр Арбаҕар чаллах төрдүгэр Алта аарыма кусчуттар Арай биирдэ мустубуттар. П. Тобуруокап
    Аар дьалхаан тайҕа аарыма чаллахтара Аттынааҕы ыаллыы мастарын Атаҕастыы-күөнтүү сабырыйан [тураллар эбит]. «ХС»
    Арыы чаллах көр арыы I
    Аҕыс арыы чаллах тыа саҕа Араҕас чэчир анньыллыбыт [Үтүө дойдута эбит]. П. Ойуунускай. Эт чаллах — симмит курдук киппэ. Плотный, мускулистый
    Морозка [ат аата] эт чаллах, сэксэгэр түүлээх, сэлиик, иччитигэр маарынныыр. А. Фадеев (тылб.)
    Павлуша улахан төбөлөөх, эт чаллах уол. И. Тургенев (тылб.)
    ср. чув. чатлах ‘дебри, непроходимый лес’, тув. чаҕлак ‘тенистое место’, алт. чаал ‘низкий кустарник; молодой (о дереве)’, тув. чалбак ‘широкий, расширенный’