образн. быть, казаться ослепительно белым; выделяться ярко-белым цветом; тула хаар туналыйар вокруг ослепительно белеет снег.

I парус * парусный; баарыс туртайар белеет парус.
II сто одно *(карточная игра).

1) белеть; ыраах балаакка маҥхайар вдали белеет палатка; 2) седеть; баттаҕа маҥхайбыт волосы у него поседели.

I уст. могила; памятник; кириэһэ килбэйбит, чардаата сырдаабыт фольк. крест над ним блестит, памятник ему белеет (т. е. он умер).
II большая прорубь (для подлёдного лова рыбы неводом).

1. двор, улица || наружный; таһырдьа өрүт наружная сторона; таһырдьаттан киир= зайти с улицы, со двора; 2. нареч. наруже, вне (находиться); таһырдьа таҕыс = выйти на улицу; таһырдьа таҕыстахха — хаар туртайар, иһирдьэ киирдэххэ — уот кытарар погов. выйдешь на двор — снег белеет, зайдёшь в дом — огонь краснеет (говорилось о скучном однообразии длинной якутской зимы).

I 1) становиться красным, краснеть; кыбыстан кытар = краснеть от стыда; тоҥон илиитэ кытарбыт руки у него покраснели от холода; 2) виднеться—о красном; дьиэ үрдүгэр былаах кытаран көстөр над зданием алеет флаг; дьиэҕэ киирдэххэ уот кытарар , таһырдьа таҕыстахха хаар туртайар погов. войти в дом — огонь краснеет, выйти из дома — снег белеет (говорится о беспросветной жизни в дореволюционной Якутии); 3) раскаляться; кытарбыт тимир раскалённое железо.
II привлекать, допускать (к участию в чём-л.), приобщать к чему-л.; үлэҕэ кытар = привлечь к работе.

I
аат. Муҥханы ууга түһэрэргэ эбэтэр ууттан таһаарарга аналлаах киэҥник алларыллыбыт ойбон. ☉ Большая прорубь для подлёдного рыболовства с использованием невода
Нырыыһыттар чардаат диэки үмүрүччү сэлэлээн, чугаһаан эрэллэр. И. Гоголев
Муҥха тахсара чугаһаан, дьон чардаат тула үмүөрүстүлэр. П. Степанов
◊ Тахсыы чардаат — муҥханы ууттан таһаарарга аналлаах түөрт муннук эбэтэр кэлтэгэй төгүрүк быһыылаах улахан ойбон. ☉ Большая четырёхугольная или полукруглая прорубь для вытягивания невода. Уолаттар тахсыы чардааты аллардылар. Түһүү чардаат — муҥханы ууга түһэрэргэ аналлаах төгүрүк быһыылаах улахан ойбон. ☉ Большая круглая прорубь, в которую опускают невод
Уу холоонунан түһүү чардаат алларыллар. Хомус Уйбаан
II
аат., эргэр. Былыргы саха эргиирэ: ампаарын кырыыһатыгар ат төбөтө оҥоһуллубут (ардыгар ол иннигэр сэргэлээх), үүт күрүөнэн эргитиилээх киһи уҥуоҕа. ☉ Старинное якутское чардатное захоронение: надмогильный сруб с коньком на крыше, с изгородью из жердей, укреплённых в отверстиях столбов (редко — с коновязью перед коньком)
Кыһыл талаҕы эриэннии кыстан баран, чардааты миинэн олорон ааттас! И. Гоголев
Дүлүҥ аҥаардыыларынан суоран оҥоһуллубут чардаат халыҥ эркиннэрэ, көннөрү ньахчайан баран, туох да буолбатах этилэр. Далан
Мутугунан быраҕар Муҥур үйэ муҥкугар Бу кириэстэр, бу чардааттар Туоһу курдук тураллар. М. Ефимов
Дьиҥ сиппит-хоппут үлэнэн чардааттаах киһи уҥуоҕа буолар. АЭ ӨӨКХ
♦ Чардаата сырдаабыт — суох буолбут, өлбүт. ☉ Умирать, погибать (букв. крест над ним блестит, памятник ему белеет)
Чардаатын сандаарт — уҥуоҕун тут 1 диэн курдук (көр тут I). [Абааһы — айыы бухатыырыгар:] Кириэспин килбэт, уҥуохпун тупсара тут, чардааппын сандаарт! ПЭК ОНЛЯ II
Кимэ чардаатын сандаардыай? П. Ойуунускай
ср. эвенк. чарда ‘могила’, ср.-тур. чардак ‘открытый балкон, поддерживаемый четырьмя столбами’