леший, бес, чёрт; илиэһэй күүстээҕэ фольк. сильнейший из леших; илиэһэй уола ! разг. бран. чёртов сын!

прил. 1. албын, үөннээх; лукавый человек албын киһи; 2. (задорный) үөннээх, тэбэнэттээх, дьиибэлээх; 3. в знач. сущ. м., прост, (бес, дьявол) абааһы.

(безъя, бес=) приставка, суолтатынан үөскэтэр: 1) туох эмэ суоҕун бэлиэтиир даҕааһын ааты, хол. безвоздушный салгына суох; 2) туох эмэ суоҕун эбэтэр итэҕэһин бэлиэтиир аат тылы, хол. безлесье ойуур суоҕа, ойуура суох сир; безветрие тыал суоҕа, чуумпу.

мн. см. нёбо; превозносить до небес халлааҥҥа тиийэ арбаа.

аат., т ү ө л б э
1. Т ө р ө өбөт таба. ☉ Бесплодная самка оленя, важенка. Маангаан таба
2. көсп., кэпс. Төрөөбөт дьахтар. ☉ Бес плодная женщина
«Туох оҕолоохуруулаах буолуой, ойоҕо маангаан дьахтар», — оҕонньор төбөтүн санньытан олорон хоруйдаабыта. Далан
ср. эвенк. фольк. манган ‘крылатый верховой олень’

сов. кого-что өрө таһаар, хайҕаа, наһаа хайҕаа, арбаа; вознести кого-л. до небес кими эмэ халлааҥҥа тиэрдэ хайҕаа.

туохт. Абааһылаах буол; абааһыга күтүрээ. ☉ Иметь черта, беса; считать, будто в кого-что-л. вселился бес
[Лариса:] Хайа, кырдьаҕаас, ааныҥ эмиэ абааһыланна дуу, хайдаҕый? Ким да киирбитэ-тахсыбыта көстүбэт гынан баран, сабыллар, аһыллар. Суорун Омоллоон
♦ Биирдэ абааһыламмыт — туохха эрэ сорунан урут оҥорботоҕун оҥорбут. ☉ Впервые решиться предпринять что-л., чего раньше не решался делать (черт дернул на такой шаг — в хорошем смысле)
Дьэ, доҕоор, биирдэ абааһыламмыт диэбиккэ дылы, үйэлээх сааспар күһүн аан бастаан уоппускабын соҕуруу дойдуга атаардым эбээт. «Кыым»

л. 1. (бес, дьявол) абааһы; 2. бран. абааһы, илиэһэй; # чёрт возьми! или чёрт побери! абааһы!, абааһы баара!; к чёрту! (послать, бросить и т. п.) сах сиэтин!, үөдэн тастын!; иди к чёрту! киэр бар!; до чёрта абааһы курдук элбэх; это ни к чёрту не годится бу туохха да наадата суох; чёрта с два! оннук эрэ буолбатах!; сам чёрт ногу сломит абааһы да иҥнэн охтор иэдээнэ (туох да бэрээдэк суох); чем чёрт не шутит! абааһы туохха тиэрдибэтэ баарай!, туох буолбата баарай!; чёрт знает что! тугун сах билэр!; жить у чёрта на куличках үөдэн түгэҕэр олор!; ни богу свечка, ни чёрту кочерга погов. таҥараҕа да чүмэчи, абааһыга да үөттүрэх буолбатах.

аат.
1. миф. Абааһы, адьарай. ☉ Леший, бес, черт
Хата абааһы атамааннара, соҕуруу бөҕө соллоҥноохторо, илиэһэй бөҕө бэттэрэ айыы аймаҕын, күн улууһун дьонун атаҕастыыр күннээх буоллахтарына, ону көмүскүөх, араҥаччылыах тустааххын! Ньургун Боотур
Илиэһэй биистэрэ илэ киирэннэр, Имэҥнээх бэйэлэрэ иэнигийэр буолбуттар. П. Ойуунускай
Ол [Муустаах] байҕалтан кэлбит олоҥхо бухатыырдара хаһан да үтүө өттө буолбаттар, алдьатааччы, сиэччи, алдьархайы аҕалааччы амырыын өттө, илиэһэй бииһин ууһа буолаллар. А. Сыромятникова
2. Билигин үксүгэр үөхсүү тылын быһыытынан туттуллар. ☉ Употребляется преимущественно как бранное слово (часто в сочет. со сл
уол 'сын', кыыс 'дочь': чертов сын!, чертова дочь!). Илиэһэй уола Им-ньим сылдьан, Испииринэн эмсэхтэнэн, Иититтэн-саҕатыттан тахса Иирдэ-кутурда диэн Истиҥтастыҥ доҕотторум Иһирэхтии этэргитин истэбин. А. Софронов
«Илиэһэй кыыһа, эйигин баҕас!» - диэн кулуба бардьыгынаат, эмээхсини баттаҕын аһыттан ылан хотон аанын диэки состо. И. Гоголев
«Аны итинник ыллыаххыт дуо, илиэһэйдэр!» - диидии, уолаттар кулгаахтарын эрийбиттэр. ПНИ ДКК
русск. леший

аат суолт.
1. Киһиэхэ таба ылларбат, таба туттарбат, биллибэт туох эмэ. ☉ Что-л. неуловимое, непознаваемое, невидимое
Көстүбэттэр көстүөхтэрэ, күлүктэр сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Көстүбэти көрдүү сатаан, кыаллыбаты оҥоро сатаан сыра-сылба быстан хаалла. Н. Лугинов
2. харыс. т. Абааһы. ☉ Бес, чёрт
Көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна! Ньургун Боотур
Абааһы атаҕастаата, Көстүбэт ууһа күрүөһүлээтэ. Тоҥ Суорун
Аны көстүбэти батыһыннаран аҕалта буолуо, Уоккар сиэллээн-хайаан аста кээс эрэ. Айталын
3. көсп. Дьаабал, түөкүн, ыт (кими, тугу эмэни сэнээн, үөҕэн эбэтэр күлэн этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, пройдоха
Хантан кэлбит көстүбэтий? Киэр буол мантан, эмэгэт! — кыччаҕар харахтаах, улахан, акыйбыт киһи бардьыгынаата. Д. Очинскай
Оннооҕор бу көстүбэт [кымырдаҕас] туох эрэ сыаллаах-соруктаах буолан хапсаҕайданан эрдэҕин. Э. Соколов
Бэйэлэрэ кыыл буолбут көстүбэттэртэн туох куһаҕан барыта тахсыа, кэтэнэ сатаарыҥ. В. Башарин