даҕ. Ууһатар уорганыгар дьиэктээх буолан буоһатар кыаҕа суох (үксүгэр атыыр сылгы туһунан). ☉ Неспособный к случке с самкой, к оплодотворению, бесплодный (обычно о жеребце)
Биэҕэ туран көрбөтөх, Бэкидэл өлүү бэйэлээх Дьулугур хара Дьураҕай атыырдаах. П. Ойуунускай
Ойох ылбатах Кур дьураҕай уолаттардаах, Эргэ барбатах Эрэмэх байтаһын кыргыттардаах. Күннүк Уурастыырап
Биэ ылбат Дьураҕай атыырдаах, Ынах ылбатах Муҥутах оҕустаах. Суорун Омоллоон

туохт. Ууламматах, кытарах буол (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Быть, оставаться яловым, яловеть (о корове)
Кытараабыт ынаҕын атын сүөсүһүттэргэ бэрдэрэр, ол оннугар Дария уулаах ынаҕы ылар. А. Федоров. Биэ кытарыыра …… атыыр үөрүн хайдах тэрийэртэн улахан тутулуктаах. Сылгыһыт с. Ийэ саһыл биэс уон бырыһыана кытараабыта. АВЛ ССКИи
ср. др.-тюрк. хызыр ‘бесплодный, яловый; кобыла, еще не приносившая плода’

пустые, бесплодные разговоры; болтовня, пустословие; кини лабаҥхата бүппэт его болтовне нет предела.

даҕ., эргэр. Кытарах, ыаммат (ынах, биэ). ☉ Яловый (бесплодный, неоплодотворенный - о самках домашнего скота). Дьабыл сүөһү байтаһырар
△ Төрөөбөтөх, оҕоломмотох (дьахтар). ☉ Не рожавшая (о женщине)
Баҕар, дьабыл килбик кыыс хотун бүччүм сири булан хорҕойбута буолаарай? Н. Борисов
♦ Дьабылгар көт - туох да кыһалҕата, дьыалата суох көҥүл сырыт. ☉ Быть совершенно свободным, не иметь никаких обязанностей, дел. Лина дьабылыгар көттө: дойдутугар тахсан ыһыахха күүлэйдии сырытта
◊ Дьабыл бар (сырыт) - көҥүл, мээнэ, ыаммакка сырыт. ☉ Не доиться, пастись свободно (обычно о корове)
Ынахпыт дьабыл сылдьар. ПЭК СЯЯ

I
аат., эргэр. Былыр Саха сирин хотугулуу илин өттүгэр, Үөһээ Дьааҥы сиригэр олорбут биис ууһа. ☉ Племя, в прошлом проживавшее на северо-востоке Якутии, на территории нынешнего Верхоянского улуса
Дойду дьоно тахсан Үрүҥ Хампа диэн үрэххэ дьуһааллары сэриилээбиттэр, биир дьиэ дьонун кыдыйбыттар. Саха сэһ. II
II
даҕ.
1. Көҥүл, бырах сыдьар, уччуйбут, тэлэһийбит. ☉ Скитающийся, бродяжничающий, странствующий
Добун уол оҕо дьуһаал кута буоллун... Саха фольк. Кини боруорхай, эмэхсийбит иэдэһигэр түспүт хараҕын уутун татым таммаҕын сотто-сотто эппитэ: «Аны көрсүбэппит буолуо, эн, дьуһаал, биир сиргэ түптээн олорбот киһи, ыраатыаҥ, оттон мин өлөөхтүүрүм буолуо». М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Кытараабыт; туһата суох буолбут. ☉ Бесплодный, неплодородный (о почве, земле)
Дьуһаал бургунас. Дьуһаал толоон. СГФ СКТ

уу-хаар сырыы бесполезная, бесплодная поездка; уу-хаар тыллаах пустомеля, пустослов; хараҕыттан уу-хаар баспыт его глаза наполнились слезами; уута-хаарда ис= разг. попить (чаю, молока).

I
1. аат.
1. Сылгы хаанын иһиккэ туруордахха үөһэ өттүгэр ырааһыран тахсар өһөҕө суох өттө; сылгы оннук ыраас хаанын оһоҕоһугар кутан буһарыллыбыта. ☉ Отстоявшаяся в посуде алая жидкая конская кровь без сгустков; кровяная колбаса из такой крови
Хаан халбаһы диэн убаһа сибиэһэй субайын сөбүлээн сиэтилэр. Далан
Сылгы субайын буруолаппытынан ыдьырытан киллэрдилэр. И. Никифоров
Киэһэ сыалаах субайы буһаран баран, Өрүүнэ тахсан атын өлөрөн биэрбит дьону ыҥыртаан киллэрэр. «ХС»
2. харыс т. Хаан. ☉ Кровь
[Киис Бэргэн:] Мин аҕам аҥааттан иһэрин анаараат, Тоҕо эн толбонноох ньууруҥ, Сылаас субайынан аҕаабыт эмэгэт курдук, Баланыйан хаалла? И. Гоголев
Уодьугаҥҥын тутаммын, Умсары уураммын, Уу субайгынан Утахтана оонньуом. П. Ойуунускай
Илбистээх идэмэр кылыстар Итии субайга сууннулар. М. Ефимов
2. даҕ. суолт., үрд. Сырдык кыһыл, убаҕас (хаан). ☉ Алая (кровь)
[Кылыһы] өстөөх субай хаанын Үөһүн устун Өрө ыстын диэн, Өҥөйөн көрө-көрө, Үс хос үөстээбитим. С. Васильев
Кырасыабай дойдубут Кыа хаан кырааскаланна, Дьоллоох дойдубут Субай хаанынан сутулунна. Н. Степанов
Айыы таҥараны, үрдүк тойону ытыктаабатым буоллар сирэйгин быһа охсон, субай хааҥҥынан сууннарыам этэ. Бэс Дьарааһын
ср. бур. шэмэ ‘нектар’, монг. шим ‘сок’
II
көр субан
Мин өрүү ойуурга кыстыырым, Сайыҥҥы субайы маныырым. П. Тобуруокап
Сарсыарданы быһа хаайыллан турбут субай сүөһүнү далтан таһаартаата. Н. Заболоцкай
Тыы уларсан Сыаҕаннаах күөлүгэр киирэн, субай андылары эккирэтистим. «ХС»
ср. бур. һубай ‘яловый’, тув. субай ‘жеребая’, хак. субай ‘бесплодный (о скоте)’, алт. субай ‘яловая, без детёныша (о животных)’

I
даҕ.
1. Төбөтө тостубут, сарбыллыбыт. ☉ Лишённый верхушки, срезанный, укороченный. Витя тэйэ соҕус хааман өрө хантайан көрбүтэ, тиит аҥаар салаата муҥур э б и т. Н. З аболоцкай. [Бу ойуур] убаҕас муҥур тииттэрдээх сылбах курдук күөрэлэммит лааҥкы буолан хаалбыта. С. В асильев
△ Быстыбыт (илиилээх). ☉ Обруб ленный (о руке)
Му ҥур илиилээх Ыстаарыстын диэн оҕонньор бассабыык саҕана мин баайбын тыллаан биэрбитэ. С. Ефремов
2. Сотору кэминэн түмүктэнэн бүтэн, симэлийэн хаалар, кылгас (хол., үрэх, у у л у с с а ). ☉ Не имеющий продолжения (напр., о речке), тупиковый (об улице)
Ортотугар күөллээх муҥур үрүйэни түгэҕэ биллибэт халыҥ тыа иилээн турар. Амма Аччыгыйа
Умса-төннө түһэн-түһэн баран, арай биирдэ өйдөөн көөр тө …… быыкаайык бүтүннүү маар муҥур үрэх саҕатыгар кэлэн турар эбит. «ХС». Атыыһыт …… бүтүн биир уһун уулуссаны, өссө онуоха эбии кылгас муҥур уулуссаны Үрүҥ көмүс манньыатынан тэлгэтэр кыахтааҕа. Х. А ндерсен (тылб.)
3. көсп. Саамай үрдүкү, кылаабынай. ☉ Самый главный, главенствующий, основной
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Софр. Данилов
Лэкиэ, кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур. [Тыл этэр кыыс] муҥур хотун курдук туттан, сүр сытыытык саҥарар. Мунньах дьоно чуумпуран, сүүгээн-сааҕаан ах барар. Күн нүк Уурастыырап
♦ Муҥур ис элэк. — бүтэй, тэһэҕэһэ суох туолар кэриҥнээх ис (тотон биэрбэт киһини, сүөһүнү сүөргүлээн этэргэ). ☉ Утроба, которую всё-таки можно насытить (о прожорливом человеке, скотине)
Ынахтар муҥур истээх буоллахтарына сыл тахсар отторо оттонно ини. Далан
«Хайа муҥун, муҥур ис туолар кэмэ буолан барда», — диир уһун ньолбоҕор сирэйдээх уол. Р. Кулаковскай
Муҥур истэрин толорор мөккүөрүгэр куруутун ону-маны чүүччэйэнтүөрэн аһыы-сии сылдьар эһэлэр, киһи курдук икки атахтарыгар туран көрөллөрө. «ХС». Муҥур куруҥах киһи түөлбэ. — оҕото суох, сатаан оҕолонор кыаҕа суох эр киһи. ☉ Человек, от природы неспособный к деторождению, бесплодный (о мужчине). Муҥур уһукка тиий (киир) — хайдах да атыннык оҥор о р , б ы һ а а р ы н а р к ы а ҕ а с у о х б у о л а н к ү һ э ллиинэн эрэ оҥорорго, быһаарарга тиий. ☉ Дойти до крайней степени отчаяния, до критического, безвыходного положения
Евграф оҕонньор тулуйа сатаабыт тулуура муҥур уһугар тиийэн, дьону тоҕо дьулуруйа н т е рр ас а а н ны г а р т ии йбитэ. Эрилик Эристиин
Муҥур уһуктарыгар тиийэн холкуостарын биир тыһаҕаһын өлөрөн сиэри гыммыттара да, онуоха санаалара, суобастара тиийбэтэ. Г. Колесов
Суоппардар муҥур у һ у к к а тиийэн, забастовкалыырга күһэлиннилэр. «Кыым». Муҥур уһукка тириэрт — кими эмэ олох ыксаллаах, ыарахан балаһыанньаҕа тэп, хайдах да буолар кыаҕа суох гын. ☉ Довести к ого-л. до крайнего отчаяния, ставить к ого-л. в безвыходное положение. Миигин муҥур уһукка тириэрдэригэр тиийдэ. НАГ ЯРФС. Муҥур ыраахтааҕы кэпс. — тугу барытын бэйэтэ билэринэн дьаһайар, барыга барытыгар тойоргуур киһи. ☉ соотв. царь и бог
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Сүөдэр дьиэтигэр муҥур ыраахтааҕы. Амма Аччыгыйа
Куриль төһө даҕаны туундара муҥур ыраахтааҕытынан буоллар, үөрэҕи итиэннэ ойууннааһыны ылымматаҕа. С. Курилов (тылб.). Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар кэпс. — тугу да гыммакка, тугунан да туһалааҕынан дьарыгырбакка, таах мээнэ бириэмэтин атаарар. ☉ Бездельничать, праздно проводить время
Бачча уолу, үчүгэйдик иэнин оҥорон, сайынын, кыһынын, үлэлэппэккин. Хата, уолуҥ, сураҕа, онуманы быһа чугдаара, муҥур эмэһэтинэн буору хаһа сылдьар үһү. МНН. Мутугунан быраҕар муҥур үйэ — киһи үйэтэ олус кылгас диэн этии. ☉ Сожаление по поводу краткости, скоротечности земной жизни (букв. короткий век, как расстояние до отброшенного сука)
Мутугунан быраҕар муҥур үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын. Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс. Киһи мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр дьол диэн уот ыстанарын кэриэтэ түбэһээччи. М. Д оҕордуурап. Киһи үйэтэ олус кылгас — му тугунан быраҕар муҥур үйэ! А. С ыромятникова
◊ Муҥура биллибэт (көстүбэт) — олус улахан, киэҥ, түгэҕэ көстүбэт. ☉ Не объятный, безграничный, бездонный
Муҥура биллибэт бороҥ биэ оҕотуттан аһаан улаатар үһү (тааб.: улахан үрэх, туора үрэх). Муҥура биллибэт муораҕа үрүҥ көмүс чааскы устан ааһар үһү (тааб.: күн). Биһиги кыраайбыт — сүүнэ улахан сис хайалар уонна муҥура көстүбэт тайҕа, быйаҥнаах кытыллар уонна нэлэмэн туундара. Умнуллубат к. Муҥура суох — олус эл бэх, ахсаана биллибэт. ☉ Бесконечный, в огромном количестве
Муора балыгын курдук муҥура суох элбэх модун ааллар мустан мөҥүөрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөк сөй. Быһыт олохтоох матырыйаалларынан, манна муҥура суох элбэх тааһынан уонна туой буорунан тутуллар. Суорун Омоллоон
Норуот муудараһа — муҥура суох. П. Филиппов. Муҥур кутурук түөлбэ. — сайынын кугастыҥы, кыһынын маҥан өҥнөнөр, кутуйах аһылыктаах кыра сиэмэх кыыл. ☉ Ласка (зверёк)
Чааркаан хаппыт сиринэн кутурук быстан хаалбыт. Онтон ыла Лааскайга Кутурук үүммэтэх эбит. Ол иһин Лааскайы муҥур кутурук диибит. Баал Хабырыыс. Муҥур сүөм — эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэни ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран, атыччы тутуллубут кээмэй. ☉ Расстояние между большим и согнутым средним пальцами (как мера длины)
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. монг. мухар ‘комолый; куцый; кургузый; тупой; конец, предел’
II
аат., т ү ө л б э. Майаҕас тыҥылар аймахтарыгар киирсэр, хотугу оройуоннар күөллэригэр, өрүстэригэр үөскүүр сырдык хатырыктаах үрүҥ балык. ☉ Северная пресноводная промысловая рыба, чир
«Бу муҥур дьуукалата», — Лааһар суумкатыттан ылан остуолга уурар. Далан
Муксуун, муҥур, үүкү. Ити балык тарынан туундара ахса суох үгүс күөл лэрэ олус баайдар. С. Руфов
Муҥуру иһин тыырбакка эрэ кэтэҕинэн бү тэйдии хостоон уҥуоҕун ылан баран хо тордоххо «куйах» диэн ааттанар. «ХС»