иссякать, исчезать бесследно, пропадать; сиик буолан симэлий = исчезнуть как утренняя роса (незаметно и бесследно). симэлит = побуд. от симэлий=. симэн = возвр. от симээ = наряжаться, украшаться; сир ийэ сибэккинэн симэммит мать-земля украшена цветами.

весть; след; быркыта суох барда он исчез бесследно; туох да быркы биллибэт нет и следа, нет и признака (присутствия кого-л.).

нареч. окончательно, совершенно, совсем, без остатка; бесследно; имири быһын = пропасть, исчезнуть совершенно; былыр куорга ыал имири быстара в старину при эпидемиях кори вымирали целые семьи; имири эһин = иссякнуть; прекратиться окончательно; манна көтөр имири эстибит здесь дичи совсем не стало; имири сот = стереть, вытереть хорошенько (напр. грязь с чего-л.).

I 1) вечерние сумерки, вечерний полусвет; вечерняя, потухающая заря; им сүттэ настала тёмная ночь (букв. вечерний полусвет исчез); 2) ранний рассвет; им бүтэй до рассвета; им бүтэйинэ барбыт он уехал до рассвета, он уехал затемно # атаҕын иминэн см. атах ; илиитин иминэн см. илии.
II метка, клеймо, тавро (на животном); сүөһүнү иминэн бил = узнавать скот по метке # имиттэн сүт = или имниин сүт = (или быһын =) бесследно исчезнуть; имиттэн быс = (или сүтэр =) уничтожить, стереть с лица земли.

1) теряться, пропадать, исчезать; бостуук ата сүппүт у пастуха потерялся конь; сураҕа суох сүт = пропасть без вести; имниин сүт = пропасть, исчезнуть бесследно; кини үтүө аата сүтүө суоҕа его доброе имя не забудется (букв. не исчезнет); былыргы өтөх онно сүппэт поел. следы заброшенного жилья не исчезают совсем; 2) перен. потухать, гаснуть; киэһээҥи им сүттэ погасла вечерняя заря; халлааҥҥа сулустар сүттүлэр на небе погасли звёзды; 3) перен. утихать, затихать; оҕолор аймалҕаннара сүттэ детский гомон утих.

сыһ. Туох да суох гына, бүтүннүү, биири да ордорбокко. ☉ Окончательно, совершенно, без остатка; бесследно (исчезнуть)
Муҥ сатаатар, ыалларбыт аттарын биэлэйдэр имири хомуйан ылбатахтара буоллар. А. Сыромятникова
Онон таркаайылар, быйыл сатабыллара кыайан, уутун куурдан, Арҕаа Бөргөмдөлөрүгэр өлгөмнүк үүннэрбит отторун имири охсор былааннаахтар. «Кыым»
Ити норуот урут сүрдээх элбэҕэ үһү. Ону соторусотору турар уоспа, сотуун ыарыылар имири эспиттэр. «Кыым»

туохт. Сүтэн-иҥэн хаал, суох буол. ☉ Иссякать, исчезать бесследно, пропадать
Ат туйаҕын тыаһа өрө табыйбахтаан баран, улам симэлийэн сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Арай табах буруота имиллэ, ыйылла сыыйыллар, оргууй симэлийэ сүтэр. Н. Лугинов
Тыал күүһүрэн иһэн сонно тута уҕарыыр, дьыбар тахсарын кэриэтэ, симэлийэ сүтэр. Я. Семёнов
ср. тюрк. сиҥ ‘уйти в землю (о воде)’

туохт. Суола-ииһэ, туох да бэлиэтэ суох симэлийэн суох буолан хаал. ☉ Пропасть, скрыться, потеряться, исчезнуть бесследно
Тогойкин …… хараҥаҕа иҥэн-сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Баһаар иһинээҕи дьон быыл будулҕаныгар киирэн бары быыл буолан, иҥэн-сүтэн бараллар. Эрилик Эристиин
Оттон билигин кини тотон оһоҕос обургу уоскуйбутун кэннэ олбу буолар-буолбат кутталлар бары ханна эрэ кистэнэн, иҥэн-сүтэн хааллылар. Н. Заболоцкай
Дьахталлар, кырбыйтан саһар чыычаахтыы, хаҥас диэки тарҕаһан иҥэн-сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Кырыытыттан эмтэрийэн, тооронон түһэ тур, тохто, суулла тур. ☉ Крошиться, осыпаться, откалываться, отламываться и падать, срываться вниз (обычно с краю — напр., о штукатурке)
Кэрэ да, мааны да сэргэлэр Кээрэнэ алдьаммыт эбиттэр. Н. Харлампьева
Хотугу муоралар биэрэктэрэ уонна Ляховтар арыылара сорох сирдэринэн тохтоло суох суулла, кээрэнэ тураллар. ГКН МҮАа
Бу эргэрэн кээрэммит эркиннэртэн тоҕо мин Арахсар кыаҕа суох, абылатан турдум? А. Михайлов (тылб.)
2. көсп. Сыыйа-баайа сүтэн-оһон, эбэтэр бүтэн, баранан ис. ☉ Постепенно исчезать (бесследно), иссякать, кончаться
Биэс биэрэстэ сир кээрэннэр кээрэнииһи, үксэ сыһыы эҥэрдээх айан, онон эрэ ыраах курдук. У. Нуолур
Сүрэхтэн Туох эрэ, Дьиҥ кэрэ Төннүбэт түстэнэн, Кээрэнэн түһэр дии, Сүтэр дии. Н. Босиков
Түүн кээрэнэн эрдэҕинэ эрэ кэмниэ-кэнэҕэс кини [Куосча-Ханидуо] билэр туорааһыннарыгар тиийдэ. С. Курилов (тылб.)

аат.
1. Туох эмэ ыраахтан нэлэһийэн чуолкайа суохтук, туманныран көстүүтэ. ☉ Неясное, нечёткое очертание, силуэт чего-л.
Сайыҥҥы күн сардаҥара тахсарын алын кырыытын диэки баран истэххэ, күөх унаар түптэ урсуна көстүөҕэ. ПЭК ОНЛЯ V
Эбэ урсуна барыта кини хараҕар туманныран көһүннэ. И. Гоголев
Үүйэ күөл кытыытыгар мыраан күдэримтийэр күөх урсунун одуулаан олороро. Л. Попов
2. Туох эмэ көнө, дэхси уонна киэҥ ньуура (хол., өрүс, сыһыы, халлаан). ☉ Широкая гладкая поверхность, гладь (напр., реки, обширной равнины, неба)
Оо, үчүгэйиэн, бу күп-күндэлэс, күпкүлүмнэс күн күлүмүнэн оонньуур үрүмэ долгуннаах унаарар урсун. М. Ефимов
Билигин саас саамай үчүгэй кэмэ — сир-дойду ситэн-силигилээн, күөх унаар урсуҥҥа сууланан, уста-долгуйа турар. А. Бэрияк
Күн үөһэ ойон турара, халлаан урсуна харах ыларын тухары ыраас этэ. Н. Абыйчанин
♦ Урсуна биллибэккэ барда — туох да суолу-ииһи, сибикини хаалларбакка, биллибэтинэн барда. ☉ Пропадать, исчезать бесследно. Киһилэрэ хайа сах урсуна биллибэккэ баран хаалбыт